حارم
معرف
منطقه، شهر و قلعه‌اى در شمال سوریه
متن
حارِم، منطقه، شهر و قلعه‌اى در شمال سوریه. منطقه حارم در شمال محافظه (استان) اَدْلِب قرار دارد و مشتمل است بر چهار ناحیه ادارىِ دَنا، کَفَرْتَخاریم، حارم و سَلقین، با 000، 161 تن جمعیت (طبق سرشمارى 1381ش/ 2002؛ قدامه؛ الموسوعة العربیة، ذیل مادّه). قسمت عمده حارم، کوهستانى است و کوههاى اعلى و بَریشا در آن امتداد دارند. قسمتى از آن نیز در دشت گسترده است که محصولات فراوانى در آنجا کشت می‌گردد (زکریا، 1404، ص 84؛ نیز رجوع کنید به ادامه مقاله). بقاره و ابولیل، از جمله عشایر این منطقه‌اند (همو، 1403، ج 2، ص 540ـ542، 548).شهر حارم در ارتفاع 138 مترى از سطح دریا، در دامنه جبل اعلى، در َ11 ْ36 عرض شمالى و َ10 ْ34 طول شرقى واقع است. از حلب 67 و از انطاکیه 41 کیلومتر فاصله دارد و با شهرهاى ادلب و جسرالشغر* مرتبط است. شهر، به سبب پرآبى، مملو از باغها و درختان میوه است، به‌طورى که به دمشق صغرا شهرت دارد (رجوع کنید به الموسوعةالعربیة، همانجا؛ قوصره، 1988). پنبه، زیتون، حبوبات و میوه از مهم‌ترین محصولات حارم است و گفته‌اند که انار آنجا نیکوست (رجوع کنید به ابن‌سعید مغربى، ص 154؛ الموسوعةالعربیة؛ قدامه، همانجاها).حارم تا قبل از دوره اسلامى و حتى در اوایل این دوره، محلى براى نگهدارى دامها بود (ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 55)، اما کاوشهاى باستان‌شناختى مبین وجود دیر یا معبدى متعلق به 535 تا 330 ق م است (قوصره، ص 17ـ18). ظاهرآ سپاه مسلمانان، به رهبرى عُبَیدةبن جرّاح، در سال هفدهم هجرى حارم را گشود (رجوع کنید به بلاذرى، ص200). حارم در تصرف مسلمانان بود تا اینکه در 358، دولت روم شرقى آنجا را گرفت و براى محافظت دامها از هجوم دشمن، حصارى براى آن ایجاد کرد. رومیان شرقى در توسعه و تحکیم حارم بسیار کوشیدند و آن را، به اقطاع، به شخصى به نام مازویر دادند. مازویر نیز قلعه‌اى در حارم ایجاد نمود (ابن‌شداد، الاعلاق الخطیرة، همانجا؛ قوصره، ص 19ـ20). در 477، سلیمان‌بن قُتُلِمش، که از قونیه براى فتح انطاکیه و توابع آن مجهز شده بود، حارم را از آن خود ساخت. در 479، ملکشاه سلجوقى حارم را گرفت (ابن‌اثیر، ج10، ص 138ـ139؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 56ـ57). در 491 صلیبیان، به فرماندهى تانکرد، حارم را به همراه انطاکیه تسخیر نمودند و با توسعه و تحکیم قلعه، حارم را نگهبان انطاکیه ساختند (ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 57؛ قوصره، ص 25). از آن پس، زنگیان بارها براى بیرون کردن حارم از تصرف صلیبیان کوشیدند. از جمله در 544، نورالدین زنگى حارم را غارت کرد (ابن‌اثیر، ج 11، ص 139ـ141). در 559، نیز نورالدین با اعلام جهاد و درخواست کمک از برادرش قطب‌الدین مودود (حاکم موصل و جزیره)، فخرالدین قراارسلان (حاکم حصن کیفا) و نجم‌الدین ارسلان‌بن تمرتاش (حاکم ماردین)، به حارم لشکر کشید و آنجا را محاصره و تسخیر کرد. نورالدین در تجهیز قلعه حارم کوشید و مناره‌هاى مشعل‌دار بنا نمود که در سراسر شب، براى هدایت مسلمانانى که از اسارت صلیبیان می‌گریختند، روشن بود (همان، ج 11، ص 301ـ304؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 59ـ60؛ صفدى، ج 16، ص 95). در 573، صلیبیان پس از ناکامى در تصرف حماه در همین سال، به سمت حارم رفتند و حارم را چهار ماه محاصره کردند اما با شنیدن خبر حمله قریب الوقوع صلاح‌الدین ایوبى محاصره را ترک کردند و بازگشتند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 11، ص 445ـ446؛ ابن‌شداد، النوادر السلطانیة، ص 53؛ ابن‌تغری‌بردى، ج 6، ص 81).در 579، صلاح‌الدین ایوبى حارم را از زنگیان گرفت (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 11، ص 498ـ499؛ ابن‌شداد، النوادر السلطانیة، ص60). بعد از مرگ صلاح‌الدین در 589، حارم به فرزندش، ملک‌الظاهر، رسید. وى ضمن ایجاد تغییراتى، قلعه را مستحکم ساخت (ابن‌اثیر، ج 12، ص 95، 97؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 67؛ ابن‌خلدون، ج 5، ص 383).در 658، مغولان به فرماندهى هولاکو به حارم حمله بردند و پس از تسلیم شدن ساکنان قلعه، آنان را به قتل رساند (ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 68ـ69). در 670 نیز مغولان به حارم لشکر کشیدند و بسیارى از مردم را به قتل رساندند (مقریزى، ج 2، ص 76ـ77؛ عینى، ج 2، ص90ـ 91). حارم قرنها رونق گذشته را بازنیافت تا اینکه در 1243، عمران آن آغاز گشت (رجوع کنید به زکریا، 1404، ص 81؛ الموسوعة العربیة، همانجا).قلعه مستحکم حارم بر فراز تپه طبیعى منفردى به ارتفاع 45 متر، که از کوههاى اعلى منشعب شده، بنا گردیده است. قلعه در ابتدا به شکل مثلث بود، اما ملک ظاهر پس از تصرف قلعه، ضمن توسعه معمارى، آن را به نیم دایره تغییر داد و برجى به شکل مربع نیز براى آن تعبیه نمود. نام ملک ظاهر بر کتیبه سردر قلعه نگاشته شده است. درگیرى نیروهاى فرانسوى با مخالفان محلى در 1340ـ1341، سبب ویرانى قلعه حارم شد. از جمله آثار به جامانده از قلعه، برج بزرگ مربع شکل و دیوارهاى آن است. از عجایب قلعه، سردابى است که در وسط قلعه، در اعماق زمین کنده شده است (یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ ابن‌شداد، الاعلاق‌الخطیرة، ج 1، قسم 2، ص 56؛ قوصره، ص 59ـ61؛ زکریا، 1404، ص 81ـ82). به نظر برخم، حارم یک قلعه عربى بوده و طبق الگوى مهندسى نظامى ایوبیان ساخته شده است و کمترین اثرى از مهندسى صلیبیان در آن وجود ندارد (رجوع کنید به قوصره، ص 59ـ72).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره [? 1383[ـ1392/ [? 1963[ـ1972؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌سعید مغربى، کتاب‌الجغرافیا، چاپ اسماعیل عربى، بیروت 1970؛ ابن‌شداد (محمدبن على)، الاعلاق‌الخطیرة فى ذکر امراءالشام و الجزیرة، ج 1، قسم 2، چاپ یحیى زکریا عبّاره، دمشق 1991؛ ابن‌شداد (یوسف‌بن رافع)، النوادر السلطانیة و المحاسن الیوسفیة، او، سیرة صلاح‌الدین، چاپ جمال‌الدین شیال، ]مصر[ 1964؛ بلاذرى (بیروت)؛ احمد وصفى زکریا، جولة اثریة فى بعض‌البلادالشامیة، دمشق 1404/1984؛ همو، عشائرالشام، دمشق 1403/1983؛ صفدى؛ محمودبن احمد عینى، عقدالجمان فى تاریخ اهل‌الزمان، چاپ محمد محمدامین، قاهره 1407ـ1412/ 1987ـ1992؛ احمد قدامه، معالم و اعلام فى بلادالعرب، قسم 1، جزء1، دمشق 1385/1965؛ فایز قوصره، حارم: دمشق‌الصغرى، ]ادلب[ 1988؛ احمدبن على مقریزى، السلوک‌لمعرفة دول‌الملوک، چاپ محمد عبدالقادر عطا، بیروت 1418/1997؛ الموسوعةالعربیة، دمشق: هیئةالموسوعةالعربیة، 1998ـ ، ذیل «حارم» (از ممدوح‌الدبس)؛ یاقوت حموى؛Map of the Syrian Arab Republic, scale: 1:1'000'000 Beirut: GEO Projects, 2000.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمد آرین نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده