حارث بن مسکین
معرف
کنیه‌اش ابوعمرو، محدّث، قاضى و فقیه مالکى قرن دوم و سوم
متن
حارث‌بن مسکین، کنیه‌اش ابوعمرو، محدّث، قاضى و فقیه مالکى قرن دوم و سوم. وى در 154 در مصر متولد شد (خطیب بغدادى، ج 9، ص 113؛ براى اقوال دیگر رجوع کنید به قاضى عیاض، ج 4، ص 36؛ ابن‌حجر عسقلانى، قسم 1، ص 182). از موالى زَبّان‌بن عبدالعزیزبن مروان بود و از این‌رو او را اموى خوانده‌اند (رجوع کنید به قاضى عیاض، ج 4، ص 26؛ ذهبى، 1424، ج 5، ص 1107).در بزرگسالى به طلب علم روى آورد (ذهبى، 1401ـ1409، ج 12، ص 54؛ ابن‌حجر عسقلانى، قسم 1، ص 167). از سفیان‌بن عُیینه هلالى، عبدالرحمان‌بن قاسم عتقى، عبداللّه‌بن وهْب‌فهرى و اشهب‌بن عبدالعزیز قیسى حدیث شنید و فقه آموخت (خطیب بغدادى، ج 9، ص 111؛ قاضى عیاض، ج 4، ص 26). وى مالک‌بن انس را در حج دید ولى از او سماع نکرد (مغلطای‌بن قلیج، ج 3، ص 319؛ ابن‌حجر عسقلانى، قسم 1، ص 167). لیث‌بن سعد* را نیز ملاقات کرد و از او فقط یک مسئله فقهى پرسید (خطیب بغدادى، همانجا؛ مغلطای‌بن قلیج، ج 3، ص 318؛ براى آگاهى از مسئله رجوع کنید به ابن‌حجر عسقلانى، همانجا). بسیارى او را توثیق کرده‌اند، از جمله احمدبن حنبل، یحیی‌بن مَعین، نَسائى، و ابن‌وضاح (خطیب بغدادى، ج 9، ص 111ـ112؛ قاضى عیاض، ج 4، ص 27).حارث از بزرگان فقهاى مالکى بود و او را از اصبغ‌بن فرج، که داناترینِ مردم به آراى مالک بود، و نیز عبداللّه‌بن صالح جُهَنى (کاتب لیث‌بن سعد) برتر دانسته‌اند (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 112؛ قاضى عیاض، همانجا؛ مِزّى، ج 5، ص 283). او را به زهد، ورع، راست‌گویى و سیرت نیکو ستوده‌اند (رجوع کنید به قاضى عیاض، همانجا؛ ذهبى، 1424؛ مغلطای‌بن قلیج، همانجاها).حارث‌بن مسکین در 217، در ماجراى محنت*، به دستور مأمون به بغداد تبعید و در آنجا زندانى شد. درباره سبب این امر دو قول آمده است: نخست اینکه حارث معتقد به خلق قرآن نبود (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 111)، دیگر آنکه در جلسه دادخواهى دو کارگزار مأمون در مصر، شهادت حارث برضد آن‌دو، خشم مأمون را برانگیخت (رجوع کنید به قاضى عیاض، ج 4، ص 33ـ35). حارث شانزده سال در عراق بود و در اواخر ایام خلافت واثق، به سبب کهولت و با شفاعت احمدبن ابی‌دؤاد، آزاد شد و در 232 به مصر بازگشت (قاضى عیاض، ج 4، ص 28، 35؛ قس خطیب بغدادى، همانجا، که نوشته متوکل او و دیگر زندانیان را آزاد کرد).وى در بغداد و مصر حدیث روایت کرد. برخى از شاگردانش عبارت بودند از: عبداللّه‌بن احمدبن حنبل (خطیب بغدادى، همانجا)، ابن‌وضاح، ابوداود، نسائى و پسرش احمدبن حارث، ابوحاتم رازى (قاضى عیاض، ج 4، ص 27؛ ابن فرحون، ص 177)، ابوزرعه رازى (ابن‌حبّان، ج 8، ص 182) و ابویعلى موصلى (مزّى، ج 5، ص 282).در جمادی‌الاولى 237 حارث از جانب متوکل به امر قضا منصوب شد (وکیع، ص 642؛ کندى، ص 468؛ خشنى، ص 93). وى ابتدا از قبول آن سر باز زد ولى با اصرار دوستانش پذیرفت (کندى، همانجا). کندى (ص 468ـ470) کارهاى او را در دوران قضا برشمرده است.حارث در 245، پس از قریب به دوازده سال، از منصب قضا استعفا کرد. او در ربیع‌الاول 250 از دنیا رفت (بخارى، ج 2، ص 361؛ ابن‌حبّان، همانجا؛ قس خطیب بغدادى، ج 9، ص 113؛ مغلطای‌بن قلیج، ج 3، ص 319). یزیدبن عبداللّه، والى مصر، بر جنازه وى نماز گزارد (خطیب بغدادى، همانجا).به حارث آثارى نسبت داده شده است، از جمله کتابى بزرگ در مذهب مالکى در هشت سِفر، اختلاف الرواة عن اصحاب مالک (ابن‌حجر عسقلانى، قسم 1، ص 171)، کتابى مشتمل بر روایات مسموع وى از ابن‌قاسم، ابن‌وهب و أشهب، و کتابى در متفقات این سه در فقه (ابواسحاق شیرازى، ص 154؛ قاضى عیاض، همانجا)، که ظاهرآ از هیچ یک اثرى در دست نیست.منابع : ابن‌حبّان، کتاب الثقات، حیدرآباد دکن 1393ـ1403/ 1973ـ1983؛ چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌حجر عسقلانى، رفع الاصر عن قضاة مصر، چاپ حامد عبدالمجید، محمدمهدى ابوسنه، و محمداسماعیل صاوى، ]بی‌جا ? 1376/ 1956[؛ ابن‌فرحون، الدیباج المُذهَب فى معرفة اعیان علماء المَذهَب، چاپ مأمون‌بن محیی‌الدین جنان، بیروت 1417/1996؛ ابراهیم‌بن على ابواسحاق شیرازى، طبقات الفقهاء، چاپ احسان عباس، بیروت 1401/1981؛ محمدبن اسماعیل بخارى، التاریخ الصغیر، چاپ محمود ابراهیم زاید، بیروت 1406/1986؛ محمدبن حارث خُشَنى، قضاة قرطبة و علماء افریقیة، چاپ عزت عطار حسینى، قاهره 1372؛ خطیب بغدادى؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، چاپ بشّار عوّاد معروف، بیروت 1424/2003؛ همو، سیراعلام النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/ 1981ـ1988؛ عیاض‌بن موسى قاضى عیاض، ترتیب المدارک و تقریب المسالک لمعرفة اعلام مذهب مالک، ج 4، چاپ عبدالقادر صحراوى، مغرب 1403/1983؛ محمدبن یوسف کندى، کتاب الولاة و کتاب القضاة، چاپ رفن‌گست، بیروت 1908، چاپ افست بغداد ]بی‌تا.[؛ یوسف‌بن عبدالرحمان مِزّى، تهذیب الکمال فى أسماء الرجال، چاپ بشّارعوّاد معروف، بیروت 1422/2002؛ مغلطای‌بن قلیج، اکمال تهذیب الکمال فى اسماء الرجال، چاپ عادل‌بن محمد و اسامه‌بن ابراهیم، قاهره 1422/2001؛ محمدبن خلف وکیع، اخبارالقضاة، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت 1422/2001.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلی آقایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده