حارث بن خالد مخزومی
معرف
شاعر غزل‌سراى قرن اول در مکه
متن
حارث‌بن خالد مخزومى، شاعر غزل‌سراى قرن اول در مکه. از تاریخ ولادت و وفاتش اطلاعى در دست نیست. بنا به نقل فَرّوخ (ج 1، ص 583) احتمالا تا بعد از سال 100 هجرى زنده بوده است. ابن‌جوزى (ج 7، ص 109) نام او را در حوادث 105 آورده است. جدّ وى، عاص/ عاصی‌بن هشام، در جنگ بدر در زمره مشرکان بود و علی‌بن ابی‌طالب علیه‌السلام او را به قتل رساند (مصعب‌بن عبداللّه، ص 313؛ ابوالفرج اصفهانى، ج3، ص311، ج 9، ص 227). پدرش، خالدبن عاص، در دوران خلافت عثمان (حک : 23ـ 35) والى مکه بود (ابن‌عساکر، ج 11، ص415). حارث جذاب بود و در بین قریش قدر و منزلت داشت (ابوالفرج اصفهانى، ج 3، ص 312). از او حدیث نقل کرده‌اند و او نیز از عایشه روایت کرده است (ابن‌عساکر، همانجا).زامباور (ص 27) نامش را به عنوان والى مکه در سال 80 ذکر کرده است؛ اما بنا به نقل مورخان، وى در سالهاى 41 تا 81 بارها والى مکه شد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ خلیفةبن خیاط، ص 154؛ ازرقى، ج 2، ص 168ـ169) و در این عزلها و نصبها گاه موردتوجه و گاه مورد بی‌اعتنایى خلفا قرارگرفته است. گاه با وجود داشتن منصب امکان انجام وظیفه براى او حاصل نشده است و گاه به‌سبب بی‌تدبیریهایش به او اعتراض کرده‌اند (رجوع کنید به ادامه مقاله).حارث از حرکت حسین‌بن على علیه‌السلام از مکه به کوفه مطّلع بود و ظاهرآ در آن ایام منصبى هم داشت (رجوع کنید به طبرى، ج 5، ص 382). او در زمان قیام عبداللّه‌بن زبیر (متوفى 73) مدتى خانه‌نشین بود، اما به همراه حَجّاج، ظاهرآ در منطقه مِنى، مأمور محاصره عبداللّه شد (رجوع کنید به مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ ابن‌حزم، ص 146؛ ابن‌عساکر، ج 11، ص 415ـ416). همچنین در سال 80 در حادثه سیل مکه، والى شهر و مأمور حفاظت از کعبه و آبادانى شهر بود (رجوع کنید به ازرقى، همانجا؛ بلاذرى، ص 71). سرانجام در 81، در زمان خلافت عبدالملک‌بن مروان (حک : 65ـ86)، بی‌تدبیرى و عاشق‌پیشه‌گی‌اش، حَجّاج را به اعتراض واداشت، شاعران او را هجو کردند و از منصب خویش عزل شد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج 3، ص 317ـ318، 328، 333ـ334؛ فرّوخ، همانجا).حارث بسیار شعر می‌سرود (مصعب‌بن عبداللّه، همانجا؛ بغدادى، ج 1، ص 454)، از شاعران بزرگ قریش بود و با شاعرانى همچون عمربن ابی‌ربیعه* برابرى می‌کرد. حتى کُثَیر عَزَّه*، از شاعران بزرگ عرب، اشعار وى را در حد اشعار خود می‌دانست (ابوالفرج اصفهانى، ج 3، ص 313ـ315، 342؛ مرزبانى، ص 328؛ قس ابوالفرج اصفهانى، ج 3، ص 327).یکى از موضوعات پر بسامد اشعار حارث، مانند اکثریت شاعران عصر جاهلى، در وصف زنان بوده و بیشتر اشعارش را به آواز می‌خواندند (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 312، 317ـ321، 330ـ332، 340ـ341). او در تغزلاتش از عمربن ابی‌ربیعه پیروى می‌نمود و به مدح و هجاى اشخاص نمی‌پرداخت (همان، ج 3، ص 312)، اما فخر و حماسه و عتاب در اشعارش دیده می‌شود (فرّوخ، ج 1، ص 584).ابوالفرج اصفهانى (ج 9، ص 227ـ233)، ذیل حارث‌بن خالد، به شرح‌حال حُمَیده بنت نعمان‌بن بشیر، یکى از همسران وى، پرداخته است (قس مصعب‌بن عبداللّه، همانجا که نام وى را عَمْرة آورده است). حمیده از زنان شاعر هجوگوى عرب بود (رجوع کنید به ابن‌ابی‌طاهر، ص 136ـ142؛ ابوالفرج اصفهانى، ج 9، ص229ـ231؛ ابن‌حزم، ص364) و مردم از زبان وى می‌ترسیدند (فوّاز، ج 1، ص 298). حارث زمانى که همراه عبدالملک‌بن مروان به دمشق رفت، با حمیده ازدواج نمود، اما پس از مدت کوتاهى از وى جدا شد (ابوالفرج اصفهانى، ج 9، ص 227ـ 228؛ فوّاز، همانجا). حمیده حدود سال 85، در شام درگذشت (فوّاز، ج 1، ص 302؛ مصطاوى، ص 84).منابع : ابن ابی‌طاهر، بلاغات النساء، بیروت 1987؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌حزم، جمهرة انساب‌العرب، بیروت 1403/1983؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابوالفرج اصفهانى؛ محمدبن عبداللّه ازرقى، اخبار مکة و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدى صالح ملحس، بیروت 1403/1983، چاپ افست قم 1369ش؛ عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانةالأدب و لب لباب‌لسان العرب، چاپ عبدالسلام محمد هارون، ج 1، قاهره 1979؛ بلاذرى (بیروت)؛ خلیفةبن خیاط، تاریخ خلیفةبن خیاط، روایة بقی‌بن مخلد، چاپ سهیل زکار، بیروت 1414/ 1993؛ ادوارد فون زامباور، معجم‌الانساب و الاسرات الحاکمة فی‌التاریخ الاسلامى، ترجمه زکى محمدحسن بک و حسن احمد محمود، قاهره 1951؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ عمر فرّوخ، تاریخ الادب العربى، ج 1، بیروت 1984؛ زینب فوّاز، الدر المنثور فى طبقات ربات الخُدُور، چاپ محمدامین ضناوى، بیروت 1420/1999؛ محمدبن عمران مرزبانى، المُوَشَّح: مآخذ العلماء على الشعراء فى عِدّة انواع من صناعة الشعر، چاپ على محمد بجاوى، مصر 1965؛ عبدالرحمان مصطاوى، اعلام‌النساء، بیروت 1423/2002؛ مصعب‌بن عبداللّه، کتاب نسب قریش، چاپ لوى پرووانسال، قاهره 1953.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا نهاوندی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده