حارث بن جبله
معرف
مشهورترین و نیرومندترین شاه سلسله غسّانیان* در شام، در قرن ششم میلادى
متن
حارث‌بن جَبَله، مشهورترین و نیرومندترین شاه سلسله غسّانیان* در شام، در قرن ششم میلادى. وى نخستین پادشاه غسّانى است که از دوره او آگاهى روشن و قابل ذکرى داریم (جوادعلى، ج 3، ص 403). نسب وى را حارث‌بن جبلةبن حارث‌بن ثعلبةبن عمروبن جفنةبن عمرو گفته‌اند (رجوع کنید به ابن‌کلبى، ج 1، ص 617ـ618؛ حمزه اصفهانى، ص100). مادر حارث‌بن جبله، ماریه ذات‌القُرطین، دختر عمروبن جَفْنه بوده است (حمزه اصفهانى، همانجا) و بدین‌سبب، حارث‌بن جبله را ابن‌ماریه نیز خوانده‌اند (رجوع کنید به زیدان، ص 248ـ249). به علاوه، در روایات تاریخى مشهور است که حارث‌بن جبله و حارث‌بن ابی‌شَمِر یکى هستند. براساس برخى از آنها، حارث اعرج (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص 648؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 540؛ جوادعلى، ج 3، ص 403) و حارث اکبر همان حارث‌بن جبله‌اند (جوادعلى، همانجا).چون دوره سلطنت حارث طولانى بود (چهل سال؛ زیدان، ص 254؛ جوادعلى، ج 3، ص 404؛ قس حمزه اصفهانى، همانجا: بیست سال)، در میان عربها عنوان پادشاه غسّانى علی‌الاطلاق به حارث‌بن جبله برمی‌گردد؛ لذا راویان عرب هر غسّانی‌اى را که از او سخن گفته و اسم دقیقش را ندانسته‌اند، حارث‌بن ابی‌شَمِر (حارث‌بن جبله) خوانده‌اند، چنان که ابوالفرج اصفهانى (ج 9، ص 81) قاتل عمروبن حجر آکل‌المُرار (پادشاه کِنده) را حارث‌بن ابی‌شمر دانسته است، در حالی‌که او مدتها قبل از دوره حارث و در حدود 450 میلادى کشته شده بود. همچنین بنابر پاره‌اى روایات (رجوع کنید به خلیفةبن خیاط، ص 49؛ طبرى، ج 2، ص 644)، حضرت محمد صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در سال ششم هجرت یا پس از آن، براى حارث‌بن ابی‌شمر (پادشاه غسّان) نامه فرستاد و او را به اسلام دعوت کرد، درصورتى که حارث‌بن جبله در آن زمان زنده نبوده است (تقی‌زاده، قسمت 9، ص 36)؛ بنابراین، معلوم می‌شود که چرا در نسبنامه‌هاى غسّانیان بین مورخان این همه اختلاف وجود دارد.بنابر تواریخ رومى، حارث‌بن جبله در 528 با منذر، پادشاه حیره، جنگید و بر او غلبه یافت و سال بعد، براى رفع شورش سامریها در فلسطین، به رومیها کمک کرد. در نتیجه، یوستی‌نیانوس اول (حک : 527ـ565 میلادى)، امپراتور روم شرقى، او را به امارت رساند و در 529 میلادى، او را عامل و کارگزار خویش در میان قبایل عرب شام کرد (تقی‌زاده، قسمت 9، ص 31ـ32؛ جوادعلى، ج 3، ص220ـ221). قیصر همچنین به وى لقبِ بِطریق (پاتریکیوس) داد؛ او نخستین امیر غسّانى و نخستین کس از بزرگان عرب بود که بطریق لقب گرفت و به عنوان پادشاه تاج بر سر گذاشت (رجوع کنید به بطریق*؛ نیز رجوع کنید به د.اسلام، چاپ دوم، ذیل «حارث‌بن جبله»، «غَسّان»). مرکز حکومت وى بلقاء (حمزه اصفهانى، همانجا) یا مُعان (ابن‌سعید مغربى، ج 1، ص 201) بود.مناسبات غسّانیان با امپراتورى روم‌شرقى در دوران حارث‌بن جبله با پیمانى برقرار شد که طبق آن، حارث سه وظیفه مهم در مقابل امپراتورى روم‌شرقى داشت: به ارتش شرقى روم‌شرقى براى مقابله با ایرانیان کمک کند؛ در مقابل حکومت لخمیان در حیره ــکه عامل ایران بودندــ بایستد؛ جلوى بیابان‌گردان را بگیرد و از منافع تجارى و سیاسى روم‌شرقى در جاده ادویه دفاع کند. علاوه بر اینها، او باید عملیات نظامى بر ضد یهودیان حجاز را اداره می‌کرد (د.اسلام، ذیل «غسّان»). بیشترین عملیات نظامى و حوادث تاریخى دوران غسّانیان و بیشترین مناسبات سیاسى میان امپراتورى روم‌شرقى و غسّانیان، در دوره حارث روى داد. دوران پادشاهى وى بیشتر به جنگ با منذر، پادشاه حیره، گذشت. حارث در 531 میلادى در دو عملیات بزرگ نظامى بر ضد ایران، بلیزاریوس (سپهسالار روم) را همراهى کرد ولى سپاه روم مغلوب شد (جوادعلى، ج 3، ص 221؛ زیدان، ص 256ـ257؛ د.اسلام، همانجا). وى در همین سال در کالینیکوم (شهر قدیمى در شمال سوریه) جنگید و در 541میلادى، در لشکرکشى بلیزاریوس به بین‌النهرین، سپاه روم‌شرقى را یارى کرد، اما کامیاب نبود (د.اسلام، ذیل «حارث‌بن جبله»، «غسّان»؛ تقی‌زاده، قسمت 9، ص 34). در حدود 540 میلادى، حارث با منذربن امرؤالقیس، معروف به منذربن ماءالسماء (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 1، ص 439)، بر سر مالکیت زمینهاى جنوب تدمر درگیر شد (رجوع کنید به تقی‌زاده، همانجا؛ زیدان، ص 257). نزاع آنان سبب جنگى دیگر بین حامیان آن دو، یعنى ایرانیان و رومیان، و استیلاى انوشیروان بر بخشهایى از قلمرو روم (سرزمین شام) شد که سرانجام، در 540 میلادى به صلح خاتمه یافت (رجوع کنید به طبرى، ج 2، ص 148ـ149؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 437ـ438، که نام حارث‌بن جبله را به اشتباه خالدبن جبله ضبط کرده‌اند؛ پیرنیا، ص 212ـ213).بزرگ‌ترین نبرد حارث و منذر در 554 میلادى در ناحیه قِنَّسرین روى داد که در آن، حارث پیروز و منذر کشته شد (جوادعلى، ج 3، ص 227). در این جنگ، دو پسر حارث نیز کشته شدند (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 1، ص540ـ542؛ جوادعلى، ج 3، ص 228ـ230؛ جادالمولى و همکاران، ص 51ـ52). به روایتى نیز منذر یکى از پسران حارث را اسیر و او را براى بت معروف عزّى قربانى کرد (نولدکه، ص 171). این نبرد پیروزمندانه حارث، بزرگ‌ترین خدمت به امپراتورى روم‌شرقى محسوب می‌شد، زیرا خاطر آنان را تا مدتها از مرزهاى شرقى امپراتورى آسوده کرد. مورخان درباره این جنگ روایات بسیارى نقل کرده‌اند و در بعضى نکات باهم اختلاف دارند. ابن‌اثیر (همانجا) روز نبردِ حارث‌بن جبله و منذربن امرؤالقیس را از ایام معروف عرب و یوم عین اُباغ نامیده است. وادىِ عین اباغ در عراق، نزدیک شهر انبار و در مسیر فرات به سوى شام قرار داشت (یاقوت حموى، ذیل «اُباغ»). بعضى مورخان نیز این روز را یوم حلیمه (از ایام معروف عرب و نام دختر حارث که این جنگ با او ارتباط داشته است) دانسته و گفته‌اند یوم عین اباغ مربوط به جنگ پسر حارث با پسر منذر می‌باشد. عده‌اى نیز یوم عین اباغ و یوم حلیمه را یکى دانسته‌اند (رجوع کنید به حمزه اصفهانى، ص 91؛ ابن‌اثیر، ج 1، ص 547؛ جوادعلى، ج 3، ص 408؛ زیدان، ص 258؛ د.اسلام، ذیل «غسّان»). بعضى مورخان نیز محل این جنگ را ناحیه حیار (یا خیار) در نزدیکى قِنَّسرین دانسته‌اند (رجوع کنید به ابن‌قتیبه، ص 648؛ یاقوت حموى، ذیل «الحیار»؛ جوادعلى، ج 3، ص 231ـ233؛ نولدکه، ص170؛ قس ابن‌اثیر، ج 1، ص 541، که محل جنگ را عین اباغ در ذات‌الخیار ذکر کرده است). به نوشته ابن‌اثیر (ج 1، ص 543)، این جنگ بسیار سخت بوده، چنان که غبار میدان جنگ آفتاب را از دیدگان نهان می‌داشته است.حارث‌بن جبله در 563 میلادى به قسطنطنیه، پایتخت روم‌شرقى، سفر کرد تا با امپراتور درباره جانشینىِ پسر خویش، منذر، و نیز درباره اقداماتى که باید بر ضد عمروبن هند* (یا عمروبن منذر)، پادشاه حیره، می‌کرد، مذاکره و مشورت کند. هیبت حارث براى رومیان مَثَل شد، چنان که مادران فرزندانشان را با نام او می‌ترساندند و آرام می‌کردند (زیدان، ص 256، 258؛ جوادعلى، ج 3، ص 409ـ410). امرؤالقیس* (شاعر معروف عصر جاهلى) با وساطت حارث به دربار امپراتور روم رفت و با قیصر دیدار کرد (رجوع کنید به امرؤالقیس، ص330ـ345؛ ابوالفرج اصفهانى، ج 9، ص 96ـ99).حارث در 569 میلادى درگذشت (زیدان، ص 259). وى مقتدرانه حکومت کرد و در برقرارى صلح بین عشایر قبیله طَىّ* نقش مهمى داشت (جوادعلى، ج 3، ص 411). در 559 میلادى به فرمان حارث‌بن جبله، برج دیر قصرالحَیرالغربى* ساخته شد (د. اسلام، همانجا). حمزه اصفهانى (ص100) بناهاى دیگرى را نیز به او نسبت داده است، که برخى محققان در صحت آن تردید کرده‌اند (جوادعلى، ج 3، ص 404). حارث‌بن جبله را فردى با هیبت و شکوه دانسته‌اند که چهل سال از عمرش را به جنگ گذراند (زیدان، ص 258). در زمان او، بیشتر مسیحیانِ سوریه و فلسطین از فرقه یعقوبیان* بودند. حارث نیز از آنان طرفدارى می‌کرد و به سبب کوششهاى او کلیساى این مذهب پس از یک دوره فترت احیا گردید (د.اسلام، همانجا). حارث در 542ـ 543 میلادى به کمک تئودورا، ملکه بیزانس که حامى مذهب یعقوبى بود، دو اسقف (تئودروس و یعقوب بارادائوس) یعقوبى را به رهبرى مسیحیان سوریه گمارد (تقی‌زاده، قسمت 9، ص 35؛ د.اسلام، همانجا). گفته شده است که حارث فرزندانى به نامهاى نعمان، منذر، مُنَیذر، جبله و ابوشمر داشت که همه به پادشاهى رسیدند (ابن‌کلبى، ج 1، ص 618؛ قس حمزه اصفهانى، ص100ـ101). پس از مرگ حارث، پسرش منذر به حکومت رسید (زیدان، ص 259). در حدود 570 میلادى، پس از مرگ حارث، قابوس‌بن منذربن ماءالسماء به خون‌خواهى پدرش، به قلمرو منذربن حارث حمله کرد، اما منذر او را شکست داد (جوادعلى، ج 3، ص 259).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌سعید مغربى، نشوةالطرب فى تاریخ جاهلیةالعرب، چاپ نصرت عبدالرحمان، عمان 1402/1982؛ ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره 1960؛ ابن‌کلبى، جمهرةالنسب، ج 1، چاپ ناجى حسن، بیروت 1407/1986؛ ابوالفرج اصفهانى؛ امرؤالقیس، دیوان امرئالقیس، چاپ حنّا فاخورى، بیروت 1409/1989؛ حسن پیرنیا، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان، تهران 1370ش؛ حسن تقی‌زاده، تاریخ عربستان و قوم عرب در اوان ظهور اسلام و قبل از آن، تهران ]1328ـ1330ش[؛ محمداحمد جادالمولى، علی‌محمد بجاوى، و محمدابوالفضل ابراهیم، ایام‌العرب فی‌الجاهلیة، بیروت 1408/1988؛ جوادعلى، المُفَصَّل فى تاریخ العرب قبل‌الاسلام، بیروت 1976ـ1978؛ حمزةبن حسن حمزه اصفهانى، تاریخ سنى ملوک الأرض و الأنبیاء علیهم الصلاة و السلام، بیروت: دارمکتبة الحیاة، ]بی‌تا.[؛ خلیفةبن خیاط، تاریخ خلیفةبن خیاط، چاپ مصطفى نجیب فوّاز و حکمت کشلى فوّاز، بیروت 1415/1995؛ جرجى زیدان، العرب قبل‌الاسلام، بیروت 1966؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ یاقوت حموى؛EI 2, s.vv. "Ghassan", "Al-Harith b. Djabala" (by Irfan Shahid); Theodor Noldeke, Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden, Leiden 1973.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسن سعیدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده