حاذق جنیدالله مخدوم
معرف
شاعر و طبیب نامىِ ماوراءالنهر در قرن سیزدهم
متن
حاذق، جنیداللّه مخدوم، شاعر و طبیب نامىِ ماوراءالنهر در قرن سیزدهم. در کَرُّخ، از محله‌هاى هرات، به دنیا آمد (نمونه ادبیات تاجیک، ص 257؛ یاد یار مهربان، ص 461). پدرش به شیخ‌الاسلام شهرت داشت (رجوع کنید به منزوى، ج 1، ص 678). سال تولد حاذق معلوم نیست اما چون امیرحیدر، امیر بخارا، در نامه‌اى که در محرّم 1218 نوشته، از حقوق ماهیانه جنیداللّه حاذق که در مدرسه عالى بخارا درس می‌خوانده یاد کرده است (رجوع کنید به ص 13)، گمان می‌رود که حاذق در آخر قرن دوازدهم یا اوایل قرن سیزدهم به دنیا آمده باشد. او پس از اتمام تحصیلات، مدتى در همان مدرسه بخارا تدریس کرد (رجوع کنید به یاد یار مهربان، همانجا). حاذق نخست به مناسبت مقام ادبى خود به دربار امیربخارا راه یافت و از مقربان امیر شد، اما بر اثر بدخواهى دیگر شاعران دربار، از خدمت دربار کناره گرفت. پس از چندى به فرغانه رفت و به انجمن ادبى امیرعمرخان، حاکم فرغانه، پیوست (همانجا). فضلى نمنگانى، از تذکره‌نویسان دربار امیرفرغانه، در تذکره خود (ص 123، 144) حاذق را ستوده است. حاذق در فرغانه، در 1237 یا 1240، مثنوى یوسف و زلیخا را سرود. بعد از درگذشت امیرعمرخان، حوزه ادبى فرغانه دچار انحطاط شد و حاذق به خوارزم رفت و از 1241 تا 1244 در خیوه، مرکز خوارزم، به‌سر برد. در خوارزم ترجمه ترکى روضةالصفا* اثر میرخواند را ــکه پیش از او مونس خوارزمى (متوفى 1244)، از شاعران خوارزم، آغاز کرده و به علت ضعف و پیرى ناتمام گذاشته بودــ به انجام رساند و از ماجراى خالدبن ولید تا پایان کتاب را به ترکى برگرداند (آمیز گولوف، ص 14). وى در 1244 به بخارا برگشت (حاجى حکیم‌خان، ص 14).در 1258 امیرنصراللّه، امیر بخارا، خان فرغانه را در جنگ شکست داد و او را با خانواده‌اش به دار کشید (رجوع کنید به ظفرنامه خسروى، ص 189؛ امیرعالم‌خان، ص 39). حاذق که از این کشتار آزرده شده بود، شعرى در مذمت امیرنصراللّه سرود و امیر از گستاخى او غضبناک شد (نمونه ادبیات تاجیک، همانجا). حاذق به شهر سبز گریخت، اما در آنجا هم از تعقیب عمال امیر رهایى نیافت و سرانجام در 25 ذیحجه 1259 او را با شکنجه بسیار در خانه‌اش به قتل رساندند و سرش را نزد امیرنصراللّه بردند (حاجی‌حکیم‌خان، ص 336؛ نمونه ادبیات تاجیک؛ یاد یار مهربان، همانجاها).عمده آثار حاذق به این قرارند :1) دیوان اشعار، مشتمل بر قصاید، غزلیات، مقطّعات، رباعیات، و مخمسات. دیوان او به چاپ نرسیده است. یکى از نسخه‌هاى خطى آن (به شماره‌هاى 1/159 و 3/1064) در کتابخانه فرهنگستان علوم ازبکستان در تاشکند نگهدارى می‌شود (>فهرست نسخه‌هاى خطى شرقى آکادمى علوم جمهورى سوسیالیستى ازبکستان<، ج 2، ص 342).2) مثنوى یوسف و زلیخا، در 4496 بیت و شصت باب، که از آثار خوب و مشهور ادبیات فارسى ماوراءالنهر در قرن سیزدهم محسوب می‌شود. این مثنوى در 1323/ 1905 در تاشکند چاپ سنگى شد. نسخه‌هاى خطى بسیارى نیز از آن باقى است (براى نمونه نسخه‌ها رجوع کنید به همانجا؛ فهرست نسخ خطى فارسى انستیتوى شرق‌شناسى ابوریحان بیرونى، ج 1، ص 239).3) تحقیق‌القواعد، شرح رساله قانونچه محمودبن محمد چغمینى* (متوفى 745) در طب. حاذق این شرح را در 1259 به نام امیرنصراللّه نوشت. نسخه‌هاى خطى آن در کتابخانه‌هاى آسیاى میانه، شبه‌قاره هند و ایران موجود است (رجوع کنید به منزوى، ج 1، ص 677ـ678؛ فهرست نسخ خطى فارسى انستیتوى شرق‌شناسى ابوریحان بیرونى، ج 1، ص 129؛ صدرایى خویى، ص 69).4) واقعات اسلامى، رساله‌اى تاریخى و حسب‌حال حاذق است. نسخه منحصر به فرد آن در کتابخانه شخصى ایگرش على شادیف، استاد دانشگاه خجند، محفوظ است.منابع : امیرحیدر، مکتوبات امیرحیدر، نسخه خطى گنجینه انستیتوى شرق‌شناسى آکادمى علوم جمهورى ازبکستان، ش 1961؛ امیرعالم‌خان‌بن امیرعبدالاحد، خاطره‌هاى امیرعالم‌خان (تاریخ حزن‌الملل بخارا)، پیشگفتار و توضیحات از احرار مختاروف، تهران 1373ش؛ حاجى حکیم‌خان، منتخب‌التواریخ، چاپ عبدالمنان فطرالدین‌اف و احرار مختاروف، دوشنبه 1982؛ على صدرایى خویى، فهرست نسخه‌هاى خطى فارسى انستیتو نسخه‌هاى خطى ترکمنستان ـ عشق‌آباد، قم 1383ش؛ ظفرنامه خسروى: شرح حکمروایى سیدامیرنصراللّه بهادر سلطان‌بن حیدر (1277ـ1242ه .ق) در بخارا و سمرقند، از مؤلفى ناشناخته، چاپ منوچهر ستوده، تهران: دفتر نشر میراث مکتوب، 1377ش؛ فضلى نمنگانى، مجموعه شاعران، تاشکند 1914؛ فهرست نسخ خطى فارسى انستیتوى شرق‌شناسى ابوریحان بیرونى فرهنگستان علوم ازبکستان، ج 1، زیرنظر على موجانى و دیگران، قم : کتابخانه آیت‌اللّه مرعشى نجفى، 1378ش؛ احمد منزوى، فهرست مشترک نسخه‌هاى خطى فارسى پاکستان، اسلام‌آباد 1362ـ 1370ش؛ نمونه ادبیات تاجیک: 300ـ 1200 هجرى، جمع‌کننده : صدرالدین عینى، سمرقند 1925؛ یاد یار مهربان: مرزهاى شرقى شعر پارسى از ورارودان تا هند، از سده 10 تا اوایل سده 14 هجرى، به‌کوشش میرزاملااحمد، تهران: توس، 1380ش؛S. Amizgulov, Hozig va dostoni u Yusuf va Zulaykho, Dushanbe 1967; Catalogue of Oriental manuscripts in Soviet Socialist Republic of Uzbek Academy of Sciences, vol. 2, ed. A. A. Seminov, Tashkent: Uzbek Academy of Sciences, 1954.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالمنان نصرالدین خجندی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده