حاجی واشنگتن
معرف
شهرت حسینقلی‌خان معتمدالوزاره، ملقب به صدرالسلطنه، نخستین وزیرمختار ایران در امریکا
متن
حاجی‌واشنگتن، شهرت حسینقلی‌خان معتمدالوزاره، ملقب به صدرالسلطنه، نخستین وزیرمختار ایران در امریکا. وى پسر هفتم میرزا آقاخان نورى* بود. در صفر 1265 به دنیا آمد (شرف، ش 60، ص ] 1[؛ اقبال آشتیانى، بخش 2، ص 414) و هنگام عزل پدرش ده ساله بود و از آن زمان تا 1281 که میرزا آقاخان نورى فوت کرد، با خانواده‌اش در تبعید به‌سر برد (محبوبى اردکانى، ص 458ـ459؛ بامداد، ج 1، ص 459).حسینقلی‌خان تا شانزده سالگى زیر نظر پدرش به تحصیل پرداخت. در 1287 به فرمان ناصرالدین شاه و تحت سرپرستى میرزا سعیدخان مؤتمن‌الملک، وزیر امورخارجه، مشغول به کار شد (شرف؛ اقبال آشتیانى، همانجاها). در 1292 به منصب استیفا رسید و به ریاست مجلس تنظیمات حَسنه (مجلس ولایتى براى تنظیم امور) اصفهان مأمور شد. پس از آن، به دربار بازگشت و چند سال در دفتر استیفا مشغول خدمت بود. در 1295 به حج رفت و پس از عزل میرزا حسین‌خان سپهسالار* و وزارت مجدد مؤتمن‌الملک در امورخارجه، به نیابت اول وزارت امورخارجه منصوب شد و در 1302 به معاونت آن وزارت‌خانه ارتقا یافت (شرف، ص ] 2[؛ اقبال آشتیانى، بخش 2، ص 414ـ415). در همان سال، لقب معتمدالوزاره گرفت و با سمت ژنرال کنسول ایران به هند رفت. در این مأموریت، به دلیل حُسن خدمت و ابراز لیاقت، سرتیپ اول شد (شرف، همانجا)؛ ولى در 1305 از هندوستان احضار شد (همانجا؛ اقبال‌آشتیانى، بخش2، ص415).در همان سال، ادوارد اسپنسر پرات، سفیر امریکا در ایران، ناصرالدین‌شاه را به اعزام هیئتى به امریکا ترغیب کرد (موجانى، ص15) و ناصرالدین‌شاه، حسینقلی‌خان را براى این سفر انتخاب کرد (دلدم، ص 83) و او در ذیحجه 1305 همراه با هیئتى حدود ده نفر عازم‌امریکا شد (نیز رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، 1350ش،ص578).حسینقلی‌خان در 23 محرّم 1306 وارد نیویورک شد و از آنجا به واشنگتن رفت و در 25 محرّم 1306 با توماس فرانسیس بایارد، وزیر امورخارجه امریکا، دیدار کرد (رجوع کنید به رضازاده ملک، ص 182). در 26 محرّم نیز به دیدن گروور کلیولند، رئیس‌جمهورى امریکا، رفت و نامه‌اى از طرف ناصرالدین شاه به وى داد (رجوع کنید به بایگانى اسناد وزارت امورخارجه، سند مورخ 1306، کارتن 20، پرونده 3، سند ش10؛ نیز رجوع کنید به غفارى، ص 41؛ دلدم، ص 101). ناصرالدین شاه از دولت امریکا خواسته بود، براى نجات ایران از دست روس و انگلیس و در زمینه‌هاى اقتصادى و علمى، به ایران کمک کند (غفارى، ص 43؛ یسلسون، ص 79ـ80). حسینقلی‌خان به طور منظم گزارشهایى به وزارت خارجه ایران و گاهى نیز نامه‌هایى محرمانه براى امین‌السلطان، صدراعظم وقت، می‌فرستاد که در آنها اوضاع سیاسى و اجتماعى امریکا را گزارش می‌داد و تقاضاى در نظر گرفتن اصول و سیاستهاى آنان را در ایران داشت. وى در این گزارشها، نحوه قانون‌گذارى، قدرت کنگره و نظام پارلمانى امریکا را براى ناصرالدین‌شاه تشریح و فواید و مزایاى آن را ذکر می‌کرد و همچنین به پیشرفتهاى صنعتى امریکا اشاره می‌نمود (رجوع کنید به بایگانى اسناد وزارت امورخارجه، همان، سند ش 12، 13، 14؛ نیز رجوع کنید به رضازاده ملک، ص 189ـ193؛ دلدم، ص 92ـ93). حسینقلی‌خان یک سال در امریکا مأموریت داشت و خودش در گزارش اول صفر 1306 به این مطلب اشاره کرده است، ولى حدود هشت ماه در این کشور ماند و در عین حال، توانست تصویرى واقعى از جامعه امریکا ارائه دهد. امریکا از نظر وى با ایران تفاوت چندانى نداشت و معتقد بود که اگر ایرانیان نیز به خود آیند، می‌توانند در اندک مدتى همپاى آنان شوند. او از نظام حکومتى ایران انتقاد نمی‌کرد، اما گزارشهایش اثر مهمى در شاه و درباریان داشت (بایگانى اسناد وزارت خارجه، همان، سند ش 13؛ گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا، مقدمه موجانى، ص 11ـ12). از دیگر اقدامات وى در امریکا، تهیه اسامى ادارات و رؤساى آنها بود. همچنین، از وزارت جنگ امریکا قیمت لباسهاى نظامى و توپهاى جنگى را خواسته بود و اطلاعات دقیقى را که درباره توپها به دست آورده بود، براى شاه فرستاد. حسینقلی‌خان وضع گمرک امریکا و امکان صدور کالا به این کشور را نیز در گزارشهاى خود یادآور شد (رجوع کنید به بایگانى اسناد وزارت امورخارجه، همان، سند ش 8، 10).ظاهرآ این عوامل سبب شد تا شاه سفیر خود را از واشنگتن فراخواند و سفارت ایران در امریکا مدتها تعطیل شود (رجوع کنید به گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا، همان مقدمه، ص 12). نکته جالب‌توجه درباره حسینقلی‌خان، تصور نادرستى است که از او در برخى منابع آمده است. اعتمادالسلطنه (1350ش، ص 656، 661) به صراحت او را دیوانه خوانده است. احتشام‌السلطنه (ص 234) واژه افتضاحات را درباره مأموریت وى ــکه سبب تمسخر و مضحکه جراید و محافل سیاسى آن زمان و عزل او از آن مقام شده بودــ به کاربرده است. از جمله اعمالى که به حسینقلی‌خان نسبت داده‌اند، ذبح گوسفند در روز عید قربان در ساختمان سفارت است که سبب جلب توجه مردم و کنجکاوى پلیس براى پی‌بردن به موضوع شده بود (مفتاح، ص 5؛ دلدم، ص 88ـ92؛ موجانى، ص 18). صرف‌نظر از معلوم نبودن منبعِ این مطلب، در اصلِ آن نیز شک وجود دارد، زیرا او در محرّم 1306 وارد امریکا شده و پس از هشت ماه، یعنى در رمضان همان سال (حدود سه ماه پیش از عید قربان)، آنجا را ترک کرده بود (موجانى، همانجا). افزون بر این، اعتمادالسلطنه (1350ش، ص 656) در 11 ذیحجه 1306 او را در فرانسه دیده و قرار بود که وى اثاث ناصرالدین شاه را از اروپا به تهران برساند، ناصرالدین شاه (کتاب 2، ص 238ـ239) نیز به این مطلب اشاره کرده است. همچنین، اعتمادالسلطنه (1350ش، ص661) در 10محرّم 1307 از حضور حسینقلی‌خان در استانبول یاد کرده است؛ بنابراین، احتمالا دیگر روایتهاى راجع به حسینقلی‌خان (مانند حمل پانزده آفتابه مسى، خرید خانه‌اى به سبک منازل ایرانى (درباره اجاره خانه‌اى براى نُه ماه در شمال غربىِ واشنگتن رجوع کنید به بایگانى اسناد وزارت امورخارجه، سند مورخ 1306، کارتن19، پرونده13، سند ش1؛ همو، سند مورخ1306، کارتن 20، پرونده 3، سند ش11؛ نیز رجوع کنید به رضازاده‌ملک، ص 185)، حمام کردن در استخر سفارت و حیرت مهمان‌دار امریکایى از قلیان کشیدن وى)، به دلیل نداشتن مأخذ معتبر، اعتبار تاریخی‌ندارند (موجانى،ص18ـ19؛ قس دلدم، ص 85 ـ86).حسینقلی‌خان اگرچه در منابع، شخصى ساده معرفى شده است، سوابق سیاسى وى نشان می‌دهد که پیش از آنکه به عنوان سفیر به امریکا اعزام شود، در وزارت خارجه داراى مراتبى بوده (شرف، ص 2؛ گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا، همان مقدمه، ص 10ـ11) و احتمالا وقایع دوره سفارت او تحریف شده، به گونه‌اى که در نشریه ایران و آمریکا، از دو نفر با نامهاى حاجی‌معتمدالوزاره (لقب حسینقلی‌خان) و حسینقلی‌خان صدرالسلطنه صحبت شده است (مفتاح، ص 5). در هر صورت، پس از مراجعت حسینقلی‌خان، مردم تهران او را حاجی‌واشنگتن خواندند (اقبال آشتیانى، بخش 2، ص 414؛ قس موجانى، ص 15).حاجی‌واشنگتن پس از بازگشت از امریکا لقب صدرالسلطنه گرفت و در 1310 وزیر فوائدعامه شد. سال بعد، با پرداخت ده هزار تومان پیشکش، به جاى ناظم‌الدوله، وزیر مختار و کارپرداز اول بغداد شد (اعتمادالسلطنه،1350ش، ص 840؛ احتشام‌السلطنه، ص 234، 260، توضیحات موسوى؛ بامداد، ج1، ص460). احتشام‌السلطنه که پس از عزل حاجی‌واشنگتن، به جاى او کارپرداز بغداد شد، در کتاب خاطرات خود مطالبى درباره اقدامات حاجی‌واشنگتن در بغداد ذکر کرده است، از جمله ضبط اموال تاجرى ایرانى در کاظمین پس از فوت وى؛ اختلاف با رجب‌پاشا (مشیر اردوى ششم عراق عرب) که مشکل بزرگى براى دولت ایران ایجاد کرد؛ کتک زدن یکى از مأموران ایرانى در کرکوک به نام عیسى، که منجر به مرگ وى شد و در پى شکایت خانواده مقتول، دولت عثمانى اکبرخان ویس (کنسول ایران در کرکوک) را زندانى کرد؛ و توطئه برضد میرزاى شیرازى، مرجع بزرگ تقلید شیعیان در سامره. این اقدامات براى دولت و خودش مشکلاتى ایجاد کرد و به عزل او از این مقام انجامید (رجوع کنید به ص235ـ236). از دیگر وقایع زندگى حاجی‌واشنگتن اطلاعى در دست نیست. وى در 1316ش در تهران درگذشت (رضازاده ملک، ص 196).حاجی‌واشنگتن زبان انگلیسى و فرانسه می‌دانست و خوش‌خط بود. گاهى شعر می‌سرود، ولى اشعارش مضامین سست و پیش‌پا افتاده‌اى داشتند (احتشام‌السلطنه، ص 235؛ اقبال آشتیانى، بخش 2، ص 415ـ416؛ بامداد، همانجا). تنها فرزند وى، مهرماه خانم بود که به همسرى محمدحسین‌خان، پسر ساعدالدوله سردار تنکابنى، درآمد (رجوع کنید به اقبال آشتیانى، بخش 2، ص 416).منابع : علاوه بر اسناد مذکور در متن؛ محمود احتشام‌السلطنه، خاطرات احتشام‌السلطنه، چاپ محمدمهدى موسوى، تهران 1366ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه، چاپ ایرج افشار، تهران 1350ش؛ همو، المآثر و الآثار، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج 1، تهران: اساطیر، 1363ش؛ عباس اقبال آشتیانى، مجموعه مقالات عباس اقبال آشتیانى، بخش 2، گردآورى و تدوین از محمد دبیرسیاقى: «نخستین رابطه سیاسى بین ایران و امریکا و مختصرى از احوال میرزاسعیدخان وزیرخارجه»، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1382ش؛ مهدى بامداد، شرح‌حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجرى، تهران 1357ش؛ اسکندر دلدم، حاجی‌واشنگتن: تاریخ روابط ایران و آمریکا در روزگار قاجاریه و پهلوى، ]تهران[ 1368ش؛ رحیم رضازاده ملک، تاریخ روابط ایران و ممالک متحده امریکا، تهران 1350ش؛ شرف، ش60، رجب 1305؛ امیرضیاء غفارى، نقش امریکا در ایران: سده کاپیتولاسیون، تهران 1380ش؛ گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا، به‌کوشش على موجانى، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1375ش؛ حسین محبوبى اردکانى، تعلیقات حسین محبوبى اردکانى بر المآثر و الآثار، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج 2، تهران: اساطیر، 1368ش؛ ع.ح. مفتاح، «تاریخچه سفارت ایران در واشنگتن»، ایران و آمریکا، سال 1، ش 3 (فروردین 1325)؛ على موجانى، بررسى مناسبات ایران و آمریکا: 1851 تا 1925 میلادى، تهران 1375ش؛ ناصرالدین قاجار، شاه ایران، روزنامه خاطرات ناصرالدین‌شاه در سفر سوم فرنگستان، چاپ محمداسماعیل رضوانى و فاطمه قاضیها، تهران 1369ـ1373ش؛ آبراهام یسلسون، روابط سیاسى ایران و آمریکا، ترجمه محمدباقر آرام، تهران 1368ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فهیمه علی بیگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده