حاجی میرزا آقاسی
معرف
صدراعظم مشهور محمدشاه قاجار
متن
حاجی‌ میرزا آقاسى، صدراعظم مشهور محمدشاه قاجار. نام وى میرزا عباس ایروانى بود. او در 1198 در ایروان به دنیا آمد. تحصیلات نخستین را نزد پدر خود، میرزامسلم، از علماى ایروان، گذرانید. در 1212 به همراه پدرش به عتبات عالیات رفت. در کربلا پدرش او را به آخوند ملا عبدالصمد همدانى* سپرد (شیروانى، ص 613). میرزاعباس تا 1216 در محضر ملاعبدالصمد و دیگران بود و فقه و اصول و معقول و منقول و حکمت طبیعى و الهى آموخت و «سرآمد فضلا و مقبول عرفا» گردید (اعتضادالسلطنه، ص 537؛ فسائى، ج 1، ص 767). همچنین به پیروى از استادش با طریقت تصوف نیز آشنا شد (رجوع کنید به شیروانى، همانجا). پس از مرگ میرزاعبدالصمد، میرزاعباس به مکه مشرف شد و سپس به تبریز رفت و از آن پس حاجی‌میرزا نامیده شد، سپس به ماکو رفت و معلم فرزندان حسین‌خان سردار* شد (رجوع کنید به نصرت ماکوئى، ص 12). وى در سفرى که به تبریز رفت با میرزا عیسى فراهانى، قائم‌مقام اول، آشنا شد و به تقاضاى او به آموزش میرزا موسى، فرزند وى، پرداخت (جهانگیر میرزا، ص 13). همچنین با فریدون میرزا فرمانفرما (پسر عباس میرزا) الفت یافت و در حدود 1240 به عباس میرزا معرفى شد تا به فرزندان او تعلیم دهد و با مقررى سالیانه هزار تومان این کار را برعهده گرفت (اعتمادالسلطنه، 1357ش، ص 186؛ سعادت نورى، ص 16). مدتى بعد، فریدون میرزا حاکم خوى شد و حاجى میرزا آقاسى را، به عنوان وزیر خود، به آن شهر برد. اما محمد میرزا (بعدآ محمدشاه)، فرزند ارشد عباس‌میرزا که به حاجى تعلق‌خاطر یافته بود، از پدر خود خواست تا معلم او را به تبریز بازگرداند. به فرمان عباس میرزا، حاجی‌میرزا آقاسى از خوى به تبریز بازگشت و از آن پس در خدمت شاهزادگان قاجار، خصوصآ محمدمیرزا، درآمد و از رجال دربار تبریز شد (اعتمادالسلطنه، 1357ش، همانجا).اهمیت او زمانى بیشتر شد که پس از مرگ عباس میرزا در 1249، به محمدمیرزا نوید سلطنت داد، ولى ظاهرآ حاجى میرزا آقاسى نوید سلطنت را به همه شاهزادگانى که مدتى معلمى آنان را برعهده داشت، داده بود (رجوع کنید به سرسى، ص 246؛ نائینى، ص 62). با این همه، بعید نیست که حاجى میرزا آقاسى با توجه به مُفاد قرارداد گلستان درباره ولایتعهدى در ذریه عباس میرزا، چنین وعده‌اى به محمدمیرزا داده باشد. در هر صورت، پس از مرگ فتحعلی‌شاه از 1250 و اعلام سلطنت محمدشاه، حاجی‌میرزا آقاسى نیز همراه وى راهى تهران شد.تا 1251، که میرزا ابوالقاسم قائم مقام امور مملکت را در دست داشت، حاجى میرزاآقاسى در دربار محمدشاه متنفذ بود. پس از قتل قائم‌مقام در صفر 1251، محمدشاه مقام صدارت اعظمى را به حاجى میرزا آقاسى سپرد (اعتضادالسلطنه، ص 440؛ سپهر، ج 2، ص 656؛ اعتمادالسلطنه، 1357ش، ص 187). در آغاز صدارت، وى از امضاى فرمانها خودددارى می‌کرد و آنها را وظیفه محمدخان زنگنه، حاکم آذربایجان، می‌دانست؛ بنابراین، محمدخان را از تبریز به تهران فراخواند، ولى پس از مدتى در همان سال (1251)، محمدخان به فرمان شاه به تبریز بازگشت (هدایت، ج 10، ص 174؛ سپهر، ج 2، ص 652، 655). با بازگشت او و صدور فرمان حکومت خراسان به نام آصف‌الدوله*، موقعیت حاجی‌میرزا آقاسى استحکام یافت (اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1634). به‌علاوه، در آغاز صدارت حاجى میرزا آقاسى، عزت نسا، دختر فتحعلی‌شاه، پس از مرگ شوهرش، به فرمان محمدشاه به ازدواج حاجى میرزا آقاسى درآمد (سپهر، ج 2، ص 843ـ844؛ نیز رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1626).در ربیع‌الاول 1252، محمدشاه براى سرکوبى ترکمانان نواحى گرگان و اترک عازم آنجا شد، اما شکست خورد و در بازگشت، با نخستین بدگویى مخالفان در باب بی‌کفایتى حاجى میرزا آقاسى روبه‌رو شد (هدایت، ج 10، ص 183). ظاهرآ عامل بدگویى، حاجى زین‌العابدین شیروانى بود. محمدشاه تنبیه بدگویان را به حاجى میرزا آقاسى واگذارد؛ وى نیز بعضى را پند داد، گروهى را تهدید کرد و جمعى را از مجالست در دربار محروم ساخت(جهانگیر میرزا، ص 253؛ هدایت، همانجا).در محاصره هرات در 1253، حاجى میرزا آقاسى نیز حضور داشت (اعتضادالسلطنه، ص 454ـ456). درباره اولویت تصرف قلعه غوریان یا محاصره هرات، بین او و میرزا آقاخان نورى* (وزیر لشکر) اختلاف افتاد (سپهر، ج 2، ص 681ـ682). این نخستین برخورد آن دو بود. برخورد پایانى آنان، زمانى بود که اللّه‌قلی‌خان (فرزند عزت نسا خانم از شوهر اولش) تحت حمایت حاجی‌میرزا آقاسى، به هنگام بحرانى شدن حال محمدشاه در 1261 و به بهانه حلول سال نو، از بروجرد به تهران آمد و در ارگ سلطنتى ساکن شد و وسایل قدرت را براى خود فراهم می‌کرد. میرزا آقاخان نورى براى مبارزه با حاجى، موضوع اللّه‌قلی‌خان را به سمع شاه رسانید و او دوباره به حکومت بروجرد فرستاده شد. حاجی‌میرزا آقاسى از شاه تقاضاى اخراج میرزا آقاخان نورى را نمود و براى اعتراض به عمارت خود رفت و به کار مملکت نپرداخت (همان، ج 2، ص 855ـ 856؛ واتسون، ص 342). سرانجام، شاه تقاضاى وى را پذیرفت و دستور داد میرزا آقاخان را چوب زدند و به کاشان تبعید کردند (اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج3، ص1675).به هنگام محاصره هرات در 1254، علیرضاپاشا، والى بغداد، مُحمَّره (خرمشهر) را، که تجار بیشترى را به خود جلب کرده بود و رقیبى براى بصره محسوب می‌شد، غارت کرد (مشیرالدوله تبریزى، ص 34). حاجى میرزا آقاسى، براى تلافى، به خیال تسخیر بغداد افتاد و محمدشاه را، به بهانه سرکوب اشرار اصفهان، حرکت داد (همان، ص 36ـ37). در سفر نظامى محمدشاه به اصفهان در 1255 (رجوع کنید به سپهر، ج 2، ص 741ـ 742)، حاجى میرزا آقاسى با کنت دوسرسى ملاقات کرد. آنان مقاوله‌نامه‌هایى در خصوص روابط ایران و فرانسه تهیه کردند تا فشار روسیه و انگلستان به حداقل برسد (رجوع کنید به سرسى، ص247)، ولى وقتى صارم افندى به اصفهان رفت تا حکومت ایران را از حمله به بغداد منصرف کند، حاجى میرزا آقاسى در اجراى سیاست خود ناکام ماند. این مذاکرات می‌توانست با خسارتى که عثمانى متعهد به پرداخت آن شده بود، پایان پذیرد اما با ادعاى غرامت مضاعف و سیاست پرخاشگرانه حاجى میرزا آقاسى نسبت به اقدام حکومت عثمانى، خاتمه یافت و سفیر عثمانى بدون نتیجه به استانبول بازگشت (سپهر، ج 2، ص 703ـ732).دوره صدارت حاجى میرزا آقاسى، به لحاظ سیاست خارجى، یکى از پیچیده‌ترین دوره‌هاى تاریخ پیش از مشروطه است. براى نخستین بار سیاست خارجى ایران به عرصه‌هاى تازه‌اى وارد شد. قرارداد با بلژیک (1257/1841) و اسپانیا (1258/1842) از اقدامات حاجى میرزا آقاسى به شمار می‌رود (رجوع کنید به معاهدات و قراردادهاى تاریخى در دوره قاجاریه، ص 171ـ184). او به روسیه و انگلستان بدبین بود (رجوع کنید به واتسون، ص 289). انگلیسیها از سیاستهاى حاجى میرزاآقاسى، که همچون شاهزادگان و درباریانِ طرفدار انگلیس و دیگر قدرتهاى آن زمان نبود، ناراضى و نگران بودند. این نارضایتى با محاصره هرات و دوستى ایران با فرانسه شدت یافت؛ بنابراین، تضعیف حکومت ایران و شخص حاجى میرزا آقاسى در دستور کار دولت انگلستان قرار گرفت. نیروهاى انگلیسى جزیره خارک را اشغال و بوشهر را محاصره دریایى کردند و با تقویت و حمایت شورشهاى افرادى چون آقاخان محلاتى، محمدتقى خان بختیارى، آصف‌الدوله و شاهزادگان فرارى مستقر در بغداد، به دخالت در امور داخلى پرداختند. در مقابل، دولت ایران به‌توصیه حاجی‌میرزا آقاسى، میرزاحسین‌خان آجودانباشى* را در رأس هیئتى از طریق عثمانى به اتریش، فرانسه و انگلستان اعزام کرد. اگرچه این اقدام به‌منظور مذاکره با دولت انگلستان بود، ولى حاجى میرزا آقاسى هدف دراز مدتى را پیش‌بینى کرده بود که عبارت بود از ارتباط با فرانسه، استفاده از مستشاران نظامى، خرید اسلحه و جلب حمایت سیاسى فرانسه از ایران، از نوعى که قرارداد فینکنشتاین* در سى سال پیش فراهم آورده بود.حاجی‌میرزا آقاسى وارث تمام نتایجى بود که عهدنامه ترکمان‌چاى* براى ایران در پی‌داشت. از طرفى انگلیسیها براى کامیابى در رقابت با روسها، پس از قرارداد ترکمان‌چاى همواره خواستار عقد قرارداد اقتصادى با ایران بودند و از طرف دیگر، روسها با تکیه بر واقعه سفارت و قتل گریبایدوف* (1243) توقعات بیشترى براى تحقق عهدنامه ترکمان‌چاى داشتند. روسها در 1262 از حاجى میرزا آقاسى خواستند مجوز لنگر انداختن کشتیهاى جنگى آنان را در مرداب انزلى صادر کند. علت اصلى این تقاضا به دست آوردن پایگاه نظامى ثابت در سواحل جنوب دریاى خزر بود تا بتوانند گیلان، مازندران و به خصوص استرآباد را ــکه ترکمنها در بخش شرقى آن ناامنى و مزاحمتهایى براى روسها ایجاد می‌نمودندــ تحت نظارت گیرند. مقاومت و پاسخ منفى حاجى میرزا آقاسى در مقابل درخواست دالگورکى، وزیرمختار روسیه، موجب شد که نسلرود، صدراعظم و وزیر امورخارجه روسیه، در نامه‌اى به وى بنویسد که طبق عهدنامه ترکمان‌چاى ــکه به کشتیهاى جنگى و تجارى روسیه حق نامحدود و سیر آزاد در «جمیع آبهاى» دریاى خزر را می‌دادــ کشتیهاى آنان حق دارند وارد مرداب انزلى شوند (رجوع کنید به سعادت نورى، ص 219ـ220). حاجى در پاسخ به نامه نسلرود، با استدلالهاى محکم تقاضاى روسها را رد نمود. وى گزارش این اقدامات روسها را به شاه نوشت و در آن، به اعمال روسها برخلاف عهدنامه ترکمان‌چاى اشاره کرد (یکصد سند تاریخى، ص 42).پس از گذشت ده سال صدارت، حاجى میرزا آقاسى با مجموعه‌اى از پیچیدگیهاى سیاسى مواجه شد که اداره مملکت را مشکل می‌ساخت. اگر قائم‌مقام در دوران صدارت خویش، نظم و نسق و اداره امور را بدون بازى گرفتن دیگران انجام می‌داد، حاجی‌میرزا آقاسى نه تنها از او فراتر رفت، بلکه جز شاه به هیچ شخص یا دولتى وابسته نبود. به قول نائینى در مآثرالصدریه (ص 68)، احترام و شأن بزرگان ایران منسوخ و «رشته تعارف و رسوم معقولیت» مقطوع شده بود.حاجی‌میرزا آقاسى در 1261 براى عقب راندن رقباى سیاسى خود، از محمدشاه خواست تا جمعى خائن را که در کارهاى ممکلت دخالت می‌کنند کنار بگذارد، در غیر این صورت به وى اجازه دهد که به عتبات عالیات برود (سپهر، ج 2، ص 856). با فرمان شاه مبنى بر رفتن ملک قاسم میرزا به آذربایجان و دور شدن میرزا نظرعلى حکیم‌باشى از تهران همراه با پرداخت هزار تومان جریمه، رضایت‌خاطر صدراعظم جلب شد (اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1675).در 1263، وضع خراسان حاکى از بحران نظامى ـ سیاسى عمیقى بود. اللهیارخان آصف‌الدوله (دشمن دیرین حاجى میرزا آقاسى) به تهران آمد و موافقت شاه را براى واگذارى نیابت تولیت به پسرش، محمدحسن خان سالار*، و حکمرانى خراسان به پسر دیگرش، محمدخان، جلب کرد. در همین سال، محمدحسن‌خان سالار با حمایت برخى حکام محلى شورش کرد و اقدامات محمدشاه براى سرکوب وى بی‌نتیجه ماند و فتنه خراسان تا اوایل حکومت ناصرالدین شاه ادامه یافت (سپهر، ج 2، ص 871ـ873،880ـ881؛ نیز رجوع کنید به حمزه‌میرزا حشمت‌الدوله*).از حوادث مهم دیگرى که به پیچیدگى اوضاع افزود، ماجراى سیدعلی‌محمد باب* بود. وى پس از مباحثه با علماى شیراز زندانى شد ولى افراد منوچهرخان معتمدالدوله، حاکم اصفهان، او را از زندان شیراز ربودند و به اصفهان بردند. حاجى میرزا آقاسى در نامه‌اى از معتمدالدوله خواست باب را به تهران بفرستد، اما او بی‌اعتنایى کرد. در این زمان، علماى اصفهان در نامه‌اى به حاجی‌میرزا آقاسى، از وى خواستند با این مدعى نیابت امام عصر عجل‌اللّه فرجه‌الشریف که موجب فتنه شده است، برخورد کند (همان، ج 2، ص 831ـ835؛ آدمیت، 1354ش، ص 445). در محرّم 1263، حاجى میرزا آقاسى در پاسخ به نامه علماى اصفهان نوشت که ادعاى باب «از روى نشأه حشیش است» و تنبیهى که براى او در نظر گرفت، زندان ابد در قلعه ماکو بود (آدمیت، 1354ش، ص 445ـ446). با مرگ معتمدالدوله، به فرمان حاجى میرزا آقاسى باب را به قلعه چهریق در آذربایجان انتقال دادند (سپهر، ج 2، ص 913).با اقدامات سیاسى ـ نظامى حاجى میرزا آقاسى در بحران خراسان، در سال 1263 موضوع دیگرى کشف شد که از یک سو مناسبات اللهیارخان آصف‌الدوله را با بهمن میرزا* و از سوى دیگر مناسبات بهمن میرزا را با رضاقلی‌خان، والى کردستان، در توطئه‌اى برضد محمدشاه نشان می‌داد (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 902ـ903). به فرمان شاه و تصویب حاجى میرزا آقاسى، خسروخان گرجى براى دستگیرى بهمن میرزا و رضاقلی‌خان، پنهانى عازم آذربایجان شد (سنندجى، ص 231).بهمن میرزا خود را سراسیمه به تهران رسانید و پس از مواجهه با بی‌اعتنایى حاجى میرزا آقاسى، به شاه پناه برد و به فرمان او در باغ لاله‌زار سکونت یافت، سپس به سفارت روسیه پناهنده شد و تحت حمایت آن دولت با خانواده خود به روسیه رفت و در تفلیس اقامت گزید (سپهر، ج 2، ص 905ـ907).محمدشاه در تابستان 1264 در تجریش درگذشت (هدایت، ج 10، ص 350ـ351). یک‌روز قبل از فوت او، حاجی‌میرزا آقاسى براى عیادت و گزارش احوال مملکت عازم تجریش شد، ولى قبل از ورود، خبر فوت شاه را به او دادند؛ از این‌رو، به‌سرعت به عباس‌آباد (قلعه خود در شمال تهران) بازگشت، سپس به به تهران آمد و براى حفظ ارگ و خزانه، سفارشهاى اکید کرد (همان، ج 10، ص 351ـ352). در این زمان، بزرگان و اعیانى که در اطراف مهدعلیا بودند، به وزراى مختار روسیه و انگلستان اعلام کردند تا حاجى میرزا آقاسى مصدر امور باشد ما به تهران نمی‌آییم و حرم و شاهزادگان و نعش محمدشاه را نیز به شهر نمی‌آوریم (همان، ج 10، ص 353). سرانجام، حاجى میرزا آقاسى که در عباس‌آباد با گروهى ماکویى اقامت داشت، براى استقبال از ولیعهد، ناصرالدین میرزا، عازم یافت‌آباد شد، ولى امرا و امنا، نوراللّه‌خان شاهسون را براى دستگیرى او مأمور کردند (همانجا)؛ بنابراین، همراهان حاجى از اطراف وى پراکنده شدند و او از یافت‌آباد به حرم حضرت عبدالعظیم رفت و تا ورود ولیعهد بست نشست (همانجا). حاجی‌میرزا آقاسى به ناچار از کلمبارى، از اعضاى سفارت فرانسه، کمک خواست و خود را رعیت دولت روسیه قلمداد کرد (رجوع کنید به آدمیت، 1352ش، ص 55 ـ 56). پس از به سلطنت رسیدن ناصرالدین شاه، حاجی‌میرزا آقاسى به همراه پنجاه سوار روانه عتبات عالیات گردید (سپهر، ج 3، ص 1037). او در 12 رمضان 1265 در آنجا درگذشت (همان، ج 3، ص 1078).حاجی‌میرزا آقاسى، به‌ویژه پس از ترک محاصره هرات، به فکر به‌کارگیرى صنایع جدید افتاد و بدین منظور در حکمى به میرزا محمدخان شیرازى، نایب اول وزارت امورخارجه، در 1263 توصیه‌هاى مؤکد درباره مناسبات تجارى با کشورهاى دیگر نمود و نیز سفارش کرد که از فرانسه پنج ـ شش استاد کامل در هر شاخه را به مدت هفت سال براى تعلیم جوانان به ایران بیاورد. در این حکم، همچنین درباره خرید تجهیزات نظامى و کتابهاى راجع به صنایع جدید توصیه شده است (اقبال آشتیانى، ص 273ـ275). اگرچه فکر اعزام محصل به خارج و فراگرفتن فنون جدید چندان تازه نبود، ولى حاجى از طریق جعفرخان مشیرالدوله در استانبول با اطرافیان محمدعلى پاشا، بانى اصلاحات جدید در مصر، تماس گرفت تا گروهى محصل را به مصر اعزام دارد (سعادت نورى، ص 112ـ113). وى براى ایجاد و مرمت قنات تلاش بسیار کرد و در کاشت درخت توت براى تغذیه کرم‌ابریشم در کرمان، اهتمام خاص داشت (مستوفى، ج1، ص 47؛ واتسون، ص 354). همچنین آبرسانى به شهر تهران از رودخانه کرج را در 1262 عملى کرد (رجوع کنید به اعتمادالسلطنه، 1363ـ1367ش، ج 3، ص 1683؛ واتسون، همانجا).یکى از اقدامات مهم حاجى در دوره صدارتش خرید املاک و احیاى قناتها و اراضى موات بود. او املاک خریدارى شده را در کتابچه‌اى به نام کتابچه املاک جناب آقائى سَلَّمه ُاللّه تعالى از بابت آذربایجان و عراق ثبت کرده است (رجوع کنید به افشار، ص 229، 231). در 1264، حاجى میرزا آقاسى 1438 روستاى آباد را به محمدشاه «هبه شرعى» کرد و مجموع قباله‌هاى آنها را به کارگزاران دربار سپرد (هدایت، ج10، ص345؛ اعتمادالسلطنه، 1357ش، ص 181ـ182). به نوشته عبداللّه مستوفى (ج 1، ص 48)، پیش از سال پایانى صدارت حاجى میرزا آقاسى، قباله‌اى تنظیم گردید و در آن، صورت تمام املاک حاجى که او به شاه واگذار کرده بود، ثبت شد. نیز در آن قباله، حاجی‌میرزا آقاسى تصریح کرده که آنچه خریده از پول دولت و براى دولت بوده است. در زمان ناصرالدین شاه نیز هر چه را که بعد از تنظیم آن قباله خریده بود، حتى خانه خود را، یکباره به دولت واگذار کرد و با یک عبا به بغداد رفت. همچنین، بیشتر زمینهاى خالصه تهران که وسیله تأمین نان این شهر بود، به حاجى میرزا آقاسى تعلق داشت (همانجا).حاجی‌میرزا آقاسى از توجه به وضع مردم و برقرارى عدالت غافل نبود و حداقل قصد داشت به‌کشور خود و پادشاه خدمت کند (واتسون، همانجا). در زمان صدارت او، شاه فرمانى صادر کرد که طبق آن شکنجه بدنى منع شد و برده‌فروشى، خصوصآ فروش افرادى که به غلامى از طریق خلیج‌فارس به ایران آورده می‌شدند، با تلاش دولت انگلیس ممنوع گردید (همان، ص352ـ353).از اقدامات فرهنگى دوره صدارت حاجى میرزا آقاسى، چاپ و نشر نخستین روزنامه بود که میرزا صالح شیرازى* از 1253 تا 1255 منتشر کرد؛ روزنامه بی‌نامى که ادامه آن، با عنوان وقایع اتفاقیه، در روزگار امیرکبیر منتشر شد. حاجى به نشر علوم اسلامى توجه خاص داشت و براى توسعه حوزه‌ها و مدارس می‌کوشید. به نوشته اعتمادالسلطنه (1363ش، ص 195ـ196)، وى در 1257 غالب علما را از سراسر ایران به تهران فراخواند؛ از جمله ملامحمدتقى اردکانى را از یزد به تهران آورد و اداره امور مدرسه فخریه (مدرسه مروى) را به وى تفویض کرد (براى قول دیگر رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، 1404، قسم 1، ص 207؛ همو، 1403، ج 18، ص 261).حاجی‌میرزا آقاسى در زمینه‌هاى گوناگون آثارى از خود به جاى گذاشته است، که عبارت‌اند از: 1) رساله چهل فصل سلطانى و شِیم فرخى، در حکمت عملى و اداره مملکت، که در 1246 به نام فریدون میرزا در خوى تدوین یافته است. 2) نشانه نظامى ایران، درباره ضرورت وجود نشانهاى نظامى، تألیف در 1252. 3) مصابیح محمدیه، در مباحث اخلاقى، فلسفى و دینى، در چهارده مصباح. بخشى از این کتاب درباره حضرت مسیح، حواریون و تورات و انجیل است. ظاهرآ او در تألیف کتاب الرّد علی‌الغادرى (پاسخ به شبهات کتاب میزان‌الحق کشیش فندر آلمانى رجوع کنید به پادرى*)، در دوره عباس میرزا، با میرزا بزرگ قائم مقام همکارى داشته است (رجوع کنید به اعتضادالسلطنه، ص 539) که احتمالا خلاصه‌اى از آن در مصابیح محمدیه آمده است. سال نگارش مصابیح مشخص نیست، ولى در 1263 ملاصالح خوافى آن را در تبریز منتشر کرده است.حاجی‌میرزا آقاسى شعر نیز می‌سرود و فخرى تخلص می‌کرد (رجوع کنید به همان، ص 540). وى رساله منظومى به نام لطایف‌المعارف دارد که در 1257 به خط رضا قلیخان هدایت تحریر شده است.منابع : فریدون آدمیت، امیرکبیر و ایران، تهران 1354ش؛ همو، مقالات تاریخى: «گریز حاجى از دارالخلافه»، تهران 1352ش؛ محمدمحسن آقابزرگ طهرانى، الذریعة الى تصانیف‌الشیعة، چاپ علی‌نقى منزوى و احمد منزوى، بیروت 1403/1983؛ همو، طبقات اعلام‌الشیعة: الکرام‌البررة، مشهد 1404؛ علیقلی‌بن فتحعلى اعتضادالسلطنه، اکسیرالتواریخ: تاریخ قاجاریه از آغاز تا سال 1259ق، چاپ جمشید کیان‌فر، تهران 1370ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم ناصرى، چاپ محمداسماعیل رضوانى، تهران 1363ـ 1367ش؛ همو، صدرالتواریخ، چاپ محمدمشیرى، تهران 1357ش؛ همو، المآثر و الآثار، در چهل سال تاریخ ایران، چاپ ایرج افشار، ج 1، تهران: اساطیر، 1363ش؛ ایرج افشار، «کتابچه املاک حاجى میرزا آقاسى، یغما، سال 17، ش 5 (مرداد 1343)؛ عباس اقبال آشتیانى، میرزاتقى خان امیرکبیر، چاپ ایرج افشار، تهران 1355ش؛ جهانگیر میرزا، تاریخ نو: شامل حوادث دوره قاجاریه از سال 1240 تا 1267 قمرى، چاپ عباس اقبال آشتیانى، تهران 1327ش؛ محمدتقی‌بن محمدعلى سپهر، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، چاپ جمشید کیانفر، تهران 1377ش؛ حسین سعادت نورى، زندگى حاجی‌میرزا آقاسى، ]تهران 1336ش[؛ شکراللّه‌بن عبداللّه سنندجى، تحفه ناصرى در تاریخ و جغرافیاى کردستان، چاپ حشمت‌اللّه طبیبى، تهران 1366ش؛ زین‌العابدین‌بن اسکندر شیروانى، بستان‌السیاحه، یا سیاحت‌نامه، چاپ سنگى تهران 1315، چاپ افست ]بی‌تا.[؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ عبداللّه مستوفى، شرح زندگانى من، یا، تاریخ اجتماعى و ادارى دوره قاجاریه، تهران 1377ش؛ جعفربن محمدتقى مشیرالدوله تبریزى، رساله تحقیقات سرحدیه، چاپ محمد مشیرى، تهران 1348ش؛ معاهدات و قراردادهاى تاریخى در دوره قاجاریه، چاپ غلامرضا طباطبائى مجد، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1373ش؛ علینقی‌بن محمد نائینى، مآثرالصدریه: درباره میرزا آقاخان اعتمادالدوله نورى، چاپ ایرج افشار، در دفتر تاریخ، ج 1، به کوشش ایرج افشار، تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، 1380ش؛ محمدرحیم نصرت ماکوئى، تاریخ انقلاب آذربایجان و خوانین ماکو، قم[ ? 1373[؛ رضاقلی‌بن محمدهادى هدایت، ملحقات تاریخ روضةالصفاى ناصرى، در میرخواند، ج 8ـ10؛ یکصد سند تاریخى، تألیف و تحقیق از ابراهیم صفائى، ]تهران ? 1352ش[؛Laurent de Sercey, Une ambassade extraordinaire: la Perse en 1839-1840, Paris 1928; Robert Grant Watson, A history of Persia: from the beginning of the nineteenth century to the year 1858, London 1866, repr. Tehran 1976.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی اصغر مصدق

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده