حاجی مراد
معرف
از فرماندهان کوه‌نشینان قفقاز در جنگ با روسیه تزارى
متن
حاجی‌مراد، از فرماندهان کوه‌نشینان قفقاز در جنگ با روسیه تزارى. او در حدود 1210/ اواخر دهه 1790، در خونزاخ، مرکز آوارها، در شمال داغستان به دنیا آمد. مادرش شغل دایگى داشت و چون با همسرش، کوچک محمد، اختلاف پیدا کرد، به خانه خانِ آوار پناهنده شد و مراد کودکى خود را با امیرزادگان آوار گذراند (د. ا. د. ترک، ذیل مادّه).حاجی‌مراد در جوانى به نیروهاى غازى محمد (متوفى 1248)، رهبر نهضت داغستان، پیوست و در جنگهاى وى با روسها شرکت جست (همانجا)، اما در پى اختلاف میان باهوبیکه (همسرِ خانِ آوار) با غازى محمد، حاجی‌مراد به طرفدارى از خانواده خان برخاست و از مبارزه با روسها کناره گرفت. جانشین غازی‌محمد، حمزه بیگ، در 19 ربیع‌الآخر 1250 باهوبیکه و پسرانش را کشت (همانجا). به خون‌خواهى آنان، حاجی‌مراد و برادرش عثمان در مسجد خونزاخ، حمزه‌بیگ را کشتند. عثمان نیز به قتل رسید، اما حاجی‌مراد از مهلکه گریخت (محمدى، ص28؛ مک‌لین، ص 80؛ میرزاحسن افندى، ص 200) و به احمدخان مختولى، از خانهاى آوار و متحد روسها، پیوست (>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج28، ص 446). اندکى بعد در 1256، احمدخان مختولى وى را متهم کرد که با شیخ شامل* داغستانى (متوفى 1287)، جانشین حمزه‌بیگ، ارتباط دارد بنابراین او را دستگیر کرد و به مقرّ روسها در تَمِرخان شوره، در شمال داغستان فرستاد (میرزاحسن افندى، ص 209؛ مک‌لین، ص 81). حاجی‌مراد در نزدیکى روستاى بسترو با دشوارى بسیار گریخت (د. ا. د. ترک، همانجا).حاجی‌مراد در اوایل 1257، براى همراهى با شیخ شامل در مبارزه با روسها، اعلام‌آمادگى کرد و در اندک زمانى از یاران نزدیک شامل گردید و در لشکرکشى او به آوارستان شرکت جست. در 1259 که سرزمین آوارها جزو قلمرو شامل گردید، او حاجی‌مراد را به عنوان نایب خود در میان آوارها برگزید(>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، همانجا؛ مک‌لین،ص 81ـ82؛ د. ا. د. ترک، همانجا). از آن پس، این دو حدود ده سال همکارى نمودند. در 1262 حاجی‌مراد در لشکرکشى به کاباردها* (قبارطه‌ها)، روسها را نزدیک رود تِرِک* شکست داد و تمرخان شوره را نیز تصرف کرد، اما در 1264 در گِرگِبیل، روستاى کوچک کوهستانى در داغستان، از روسها شکست خورد. حمله دوباره او به تمرخان شوره در 1265 و چچن سفلا در 1266 موفق نبود، گرچه در همان سال توانست قلعه بابارانتکایا را در گرجستان شرقى تصرف کند (د. ا. د. ترک، همانجا). در 1267، حاجى مراد لشکرکشى ناموفقى نیز به طبرسران کرد (>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، همانجا). شکستهاى نظامى حاجی‌مراد در این سالها و نیز برخى اقدامات او، نظیر کشتنِ برادرِ شمخالِ بویناق (شاه‌ولى) و اسیر کردنِ همسر شاه‌ولى (سلطنت بیگدتى) و فرزندان کوچکش، سبب رنجیدگى شیخ شامل شد (میرزاحسن افندى، همانجا). شهرت حاجی‌مراد به عنوان شخص دوم نهضت نیز از دیگر اسباب نگرانى شیخ شامل بود (مک‌لین، ص 107). این تیرگى مناسبات با اقدام شامل در اعلام جانشینى پسر خود، غازى محمد، و خلع حاجی‌مراد از سمَت «نیابت امام» در میان آوارها و مصادره اموال او به اوج خود رسید و موجب جداشدن حاجی‌مراد از شامل شد (د.ا.د.ترک، همانجا؛ محمدى، ص 40).در محرّم 1268، حاجی‌مراد به چچن گریخت و به روسها پناه برد. او را نزد وورونتسوف، نایب‌السلطنه قفقاز در تفلیس، فرستادند. حاجی‌مراد که خانواده‌اش در گروزنى به اسارت شامل در آمده بودند و شایعه کورکردن پسرش را نیز شنیده بود، از روسها براى رویارویى با شامل درخواست سلاح کرد (د. ا. ترک، همانجا؛ مک‌لین، ص 107ـ108)، اما روسها که به او اعتماد نداشتند، در برابر درخواستش وقت‌گذرانى کردند (مک‌لین، همانجا). حاجی‌مراد به‌ناچار پس از شش ماه گریخت، اما در 4رجب 1268 در مناطق کوهستانى اطراف تفلیس به دام روسها افتاد و همراه تنى چند از همراهانش کشته شد (مک‌لین، ص108ـ 109؛ محمدى، ص 41). احمدخان مختولى، دشمن دیرین او، سر وى را برید و به تفلیس فرستاد که مدتى در بیمارستان نظامى این شهر به نمایش گذارده شد (مک‌لین، ص 109). آرامگاه او در روستاى تنقیت است (د. ا. د. ترک، همانجا).درباره حاجی‌مراد ترانه‌ها و افسانه‌هاى عامیانه بسیارى در قفقاز رواج دارد. لئوتولستوى، که هم‌زمان با حضور وى در تفلیس در آن شهر بود، رُمانى به نام حاجی‌مراد، درباره آخرین روزهاى زندگى و مرگ وى، نوشته است (مک‌لین، ص107).منابع : ذکراللّه محمدى، «شیخ شامل رهبر قیام مردم قفقاز علیه تزارها»، مجله مطالعات آسیاى مرکزى و قفقاز، سال2، ش3 (زمستان 1372)؛ فیتس روى مک‌لین، شیخ‌شامل داغستانى، ترجمه و تلخیص کاوه بیات، تهران 1370ش؛ میرزاحسن افندى، آثار داغستان، پطرزبورگ 1312؛Great Soviet encyclopedia, New York 1973-1983; TDVIA, s.v. "Haci Murad" (by Mustafa Budak).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

افسانه منفرد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده