حاجی علیلو
معرف
یکى از سه ایل مهم منطقه ارسباران یا قراجه داغ در استان آذربایجان شرقى
متن
حاجی‌علیلو، یکى از سه ایل مهم منطقه ارسباران یا قراجه داغ در استان آذربایجان شرقى. این سه ایل عبارت‌اند از : (حاجی‌علیلو، چلبیانلو، قراچورلو؛ درباره دو ایل دیگر رجوع کنید به ارسباران*) در حال حاضر گروهى از ایل حاجى علیلو در استان آذربایجان غربى ساکن‌اند (رجوع کنید به مرکز آمار ایران، ص 22ـ30). قدیم‌ترین طوایف این ایل، قره‌خانلو و مقدّم و یاغ‌بسته‌لو هستند (خاماچى، ص 310).جمعیت کوچنده حاجی‌علیلو طبق سرشمارى اجتماعى، اقتصادى عشایر کوچنده در 1377ش ــکه از آنان به عنوان طایفه مستقل حاج‌ال‌لو/حاج‌لو نام برده شده است ــ 1351 خانوار ( 610، 10تن) بوده است که از این تعداد 787 خانوار ( 663، 5 تن) در شهرستانهاى اسکو، بناب، مراغه، مرند، ملکان، هشترود در آذربایجان شرقى (مرکز آمار ایران، ص 14ـ20) و 564 خانوار ( 947،4 تن) در شهرستانهاى اُشنویه، شاهین‌دژ، مهاباد، میاندوآب و نَقَده در استان آذربایجان غربى (همان، ص 22ـ30) در ییلاق و قشلاق بوده‌اند. حاج علیلوها به ترکى آذرى صحبت می‌کنند و شیعه دوازده‌امامی‌اند (دوستى، ص 51، 54).قبل از اسکان عشایر و تخته‌قاپو* کردن آنها در دوران پهلوى اول (حک: 1304ـ1320ش)، به‌طور کلى ییلاق حاجی‌علیلوها در مراتع کوههاى مشک‌عنبر در هشت فرسخى (حدود 48 کیلومتر) شمال غربى اهر به طرف تبریز، و قشلاقشان در مراتع کناره‌هاى گرم رود ارس و حومه خداآفرین بود (مفتون دنبلى، ص 409؛ خاماچى، همانجا؛ بایبوردى، ص 139؛ دوستى، ص 13، 39ـ40).بیشتر حاجی‌علیلوها اسکان داده شده‌اند و کشاورزى می‌کنند. آنان غالبآ به کشت گندم و جو و برنج مشغول‌اند و شغل دومشان دامدارى است. گروههایى از حاجی‌علیلو که داراى گله‌هاى بزرگ دام هستند، براى تعلیف دامها ییلاق و قشلاق می‌کنند (مشکور، ص 181).تحصیل در میان حاجی‌علیلوها نسبت به دیگر ایلات این ناحیه بیشتر است و اغلب خانهاى آنان تربیت شهرنشینى داشته‌اند. روستاى اووخارا/ آبخواره (از دهستانِ سینا و بخش ورزقانِ شهرستان اهر) عمارتهاى مجللى دارد که براى سکونت رؤساى آنان ساخته شده است (حافظ‌زاده، ج 2، ص 327ـ328؛ خاماچى، همانجا).در متون تاریخى دوره صفوى(ح 906ـ1135)، ایلات ارسباران با عنوان کلى شاهسون* نام برده شده‌اند و نام هیچ‌یک از آنها به طور مستقل ذکر نشده است. شاهسونها در جنگهاى صفویان با دولت عثمانى، در سپاه ایران بودند و قواى عثمانى را از تبریز بیرون راندند (بایبوردى، ص 101ـ102).در دوره قاجار (1210ـ1344/ 1304ش)، نام هر عشیره را به‌طور مستقل ذکر کرده‌اند (همان، ص 102) و نام ایل حاجی‌علیلو تقریبآ از زمان فتحعلى شاه قاجار (حک : 1212ـ 1250) و فرزند او، عباس میرزا، بر سر زبانها افتاد. افراد این ایل به سرکردگى اسداللّه سلطان حاجی‌علیلو، جد دودمان حاجی‌علیلو، در 1229 در جنگهاى ایران و روس در رکاب عباس‌میرزا بر ضد روسهاى مهاجم شرکت کردند. اسداللّه سلطان در این جنگ نُه پسر خود را از دست داد و حتى در زمان ورود فتحعلی‌شاه به تبریز، دوازده تن از جوانان ایل را به جنگ فرستاد، که شاه و ولیعهد از او تقدیر کردند (همان، ص 139). وى براى اولین‌بار کلمه ننگین را درباره عهدنامه ترکمان چاى* به کار برد (حافظ‌زاده، ج 2، ص 428). پس از او، پسر ارشدش حاج‌على، که احتمالا ایل حاجى علیلو به وى منسوب است، ریاست ایل را برعهده گرفت (همان، ج 2، ص 429).رستم خان حاجی‌علیلو در دستگاه ولیعهدى مظفرالدین میرزاى قاجار در تبریز، اسم و رسمى داشت و از او با عنوانهاى رئیس ایل حاجی‌علیلو و رئیس قره‌سوران (رجوع کنید به بایبوردى، ص 140) و در نامه‌اى، مقرب‌الخاقانْ رستم‌خان سرهنگ یاد شده است (رجوع کنید به حافظ‌زاده، ج 2، ص 430).پس از رستم خان، فرزند او، سام خان حاجی‌علیلو، در عهد ناصرالدین‌شاه سرپرست ایل شد. او ابتدا لقب ارشد نظام، سپس امیر ارشد و سردار ارشد گرفت. پسر دیگر رستم‌خان، محمدحسین خان حاجی‌علیلو، نیز ابتدا لقب ضرغام نظام، سپس سالار عشایر و سردار عشایر گرفت (بایبوردى، همانجا). نام سام خان حاجی‌علیلو، سردار ارشد، در سالنامه‌هاى عصر ناصرالدین‌شاه به عنوان رئیس قره‌سوران ضبط شده است (مجتهدى، ص 307).ایل حاجی‌علیلو به سرپرستى سام‌خان حاجی‌علیلو، در 1326، جزو نیروهاى رحیم خان چلبیانلو* به طرفدارى از شاه در عملیات محاصره تبریز شرکت داشت و در همین سال، براى خاموش کردن شورش ارمنیها و آسوریهاى ارومیه و سلماس اعزام شد. در 1327 نیز با چلبیانلوها، در مأموریتى در مسیر تبریز به جلفا متهم به غارت قریه بزرگ ارمنی‌نشین مجومبارکه شدند (هدایت، ص 321؛ بایبوردى، ص 140ـ142). حاجى علیلوها به رهبرى امیر ارشد و برادرش محمدحسین خان ضرغام سردارعشایر، در انقلاب مشروطه جزو اردوى دولتى بودند (مجتهدى، همانجا). آنان به سرپرستى همین دو برادر، در ماجراى یپرم‌خان* ارمنى (از مبارزان مشروطه‌خواه که براى سرکوبى عشایر متمرد و دفع رحیم خان چلبیانلو به آذربایجان آمده بود)، براى کمک به قشون دولتى، به مقابله با یپرم‌خان برخاستند (کسروى، ص 197؛ مجتهدى، همانجا). در قیام شیخ محمد خیابانى*، حاجى علیلوها که قراجه‌داغ را در اختیار داشتند، از او تمکین نکردند (بایبوردى، ص 142).در فاصله انقلاب روسیه و استقرار بلشویسم (رجوع کنید به بولشویکها*) در قفقاز، ایل حاجی‌علیلو به ریاست امیر ارشد، عشایر قراجه داغ را تحت نفوذ خود درآورد؛ از جمله، ایل محمد خانلو و چلبیانلو را مغلوب و پراکنده کرد. قدرت این ایل به جایى رسید که امیر ارشد، قراجه‌داغ را عملا از ایران مجزا ساخت، به‌طورى که دولت و مردم، ایل حاجی‌علیلو را سرحدّدار ارس و مانع نفوذ بلشویسم در ایران تلقى می‌کردند (مجتهدى، ص 307ـ308). در این زمان، شهرت و قدرت حاجی‌علیلوها به جایى رسیده بود که نوشته‌اند در زمان کودتاى 1299ش، امیر ارشد حاجی‌علیلو نیز خیال کودتا داشت. قوام‌السلطنه، نخست وزیر، با آگاهى از این امر، در 1300ش براى راحت شدن از شرّ وى مأموریت جنگ با اسمعیل آقا سیمتقو (سمکو) را، که ارومیه و سلماس و اشنویه را در تصرف داشت و خوى و مراغه را تهدید می‌کرد، به وى محول نمود که به کشته شدن امیر ارشد انجامید (هدایت، ص 326ـ327؛ بایبوردى، ص140) و نفوذ ایل حاجی‌علیلو پس از آن‌رو به ضعف نهاد (مجتهدى، ص 308).در 1301ش که مصدق‌السلطنه، والى آذربایجان شد، محمدحسین‌خان سردارعشایر را توقیف و اسلحه و مهمات ایل حاجی‌علیلو را در قراجه‌داغ ضبط کرد و نفوذ این ایل به‌طور کلى پایان یافت (همانجا؛ دوستى، ص 123). سردارعشایر حاجی‌علیلو، پیش از شهریور 1320، نیروهاى ناصر داشْکَسَنى یاغى را که تحت تعقیب قواى دولتى بود، قلع و قمع و قبل از شهریور همان سال فوت کرد (بایبوردى، ص 147).منابع : حسین بایبوردى، تاریخ ارسباران، تهران 1341ش؛ محمد حافظ‌زاده، ارسباران در گذر حماسه و تاریخ، تبریز 1376ش؛ بهروز خاماچى، فرهنگ جغرافیاى آذربایجان‌شرقى، تهران 1370ش؛ حسین دوستى، نگاهى به تاریخ و جغرافیاى ارسباران، تبریز 1373ش؛ احمد کسروى، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، تهران 1355ش؛ مهدى مجتهدى، رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به‌کوشش غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران [? 1377ش[؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده :1377 جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ محمدجواد مشکور، نظرى به تاریخ آذربایجان و آثار باستانى و جمعیت‌شناسى آن، تهران 1349ش؛ عبدالرزاق‌بن نجفقلى مفتون دنبلى، مآثر سلطانیه : تاریخ جنگهاى ایران و روس، چاپ غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران 1383ش؛ مهدیقلى هدایت، خاطرات و خطرات، تهران 1363ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد سعید جانب اللهی فیروزآبادی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده