حاجی دبیر
معرف
لقب عبداللّه محمدبن سراج‌الدین عمرالنَهر، مورخ سلسله مظفریان گجرات(حک: 793ـ980)
متن
حاجی‌دبیر، لقب عبداللّه محمدبن سراج‌الدین عمرالنَهر، مورخ سلسله مظفریان گجرات(حک: 793ـ980).وى در 946 در مکه به دنیا آمد. پدرش، سراج‌الدین، از صاحب‌منصبان دربار گجرات بود که در 941 با تحف و هدایاى بهادر شاه گجراتى* عازم مکه شد (د. اسلام، چاپ دوم، تکمله 5ـ6، ذیل مادّه). حاجی‌دبیر نیز در 962 با پدرش رهسپار هند گردید (شیام، ص XII؛ شروانى، ص 318). وى در 965 به خدمت محمد الغ‌خان، از اشراف‌زادگان برجسته حبشى احمدآباد، درآمد و کار خود را با دبیرى در دستگاه وى آغاز کرد. محمد الغ‌خان به علت شجاعت حاجی‌دبیر در نبرد بارودا، وى را در 967 به اداره روستاهاى بیسکار و علمپور، هر دو در نزدیکى شهر بارودا، منصوب کرد (شیام، همانجا).پس از سقوط احمدآباد در 980 به دست اکبرشاه (رجوع کنید به بابریان*)، محمد الغ‌خان به اسارت مغولان درآمد و در نتیجه، حاجی‌دبیر منصب خود را از دست داد. چندى بعد، سراج‌الدین به عنوان سرپرست اوقاف مشغول به کار شد و از جانب اکبرشاه مأموریت یافت تا هدایاى وقفى را به مکه و مدینه برساند. او در این سفر از همراهى و خدمات فرزندش (حاجی‌دبیر) بهره‌مند شد و سراج‌الدین وظیفه حمل وجوه وقفى را به وى سپرد تا آنها را بین فقراى آن دو شهر توزیع نماید (همانجا؛ قس شروانى، همانجا، که سرپرست اوقاف را حاجی‌دبیر ذکر نموده است). سراج‌الدین در 983 وفات یافت و حاجی‌دبیر با مرگ پدر مجددآ شغلش را از دست داد، اما در 984 در شغل قبلى خود به کار گمارده شد. سپس، به مکه رفت و در همان سال به هند مراجعت کرد. سپس به ناحیه خاندیش رفت و تا 1014 در خدمت دو تن از اشراف‌زادگان خاندیش بود. این آخرین تاریخى است که در کتاب وى، ظفرالواله بمظفر و آله مِن تاریخ گجرات، درج گردیده است (شیام، ص XIII؛ د. اسلام، همانجا). از آن پس، از زندگى و کار حاجی‌دبیر اطلاعى در دست نیست. تاریخ تألیف اثرش نیز نامعلوم است. در این کتاب مطالبى از کتاب مرآت سکندرى که در 1020 تحریر شده، آمده است؛ بنابراین، مؤلف تا 1020 یا 1022 زنده بوده است (شیام، همانجا).ظفرالواله بمظفر و آله من تاریخ گجرات از معدود کتب تاریخ عمومى هند است که به عربى تألیف شده است (شروانى، همانجا). اثر مزبور، که آغاز و انجام آن ناقص است، در دو دفتر تحریر شده است: دفتر اول، مشتمل بر وقایع مظفریان گجرات و سرگذشت فرمانروایان نواحى همسایه آنها، همچون خاندیش و دکن از 799 تا 979 و دفتر دوم، تاریخ عمومى حکمرانان مسلمان هند شمالى که از قرن ششم تا دهم بر سراسر هند فرمانروایى کردند. حاجی‌دبیر اثر خود را با استفاده از منابع در دسترس تألیف نمود، منابعى چون طبقات ناصرى اثر جوزجانى، مشهور به منهاج سراج، تاریخ فیروزشاهى تألیف ضیاءالدین بَرَنى، تاریخ بهادرشاهى تألیف حسام‌خان، مرآت سکندرى تألیف اسکندربن محمد منجو، و اکبرنامه تألیف ابوالفضل علامى (بروکلمان، >ذیل<، ج 2، ص 599ـ600؛ شیام، همانجا).ظفرالواله نقایص بسیارى دارد، از جمله شرح و تاریخ برخى از وقایع، با منابع دیگر، اعم از معاصر یا متأخر، ناهمخوان است. با این همه، اثر حاجی‌دبیر درباره برخى ازحکام فاروقى اطلاعاتى دارد که در دیگر آثار آن دوره دیده نمی‌شود (شیام، همانجا). همچنین، درباره سلاطین بهمنیانِ دکن* مطالب سودمندى دارد. حاجی‌دبیر از مورخان معاصرش بیشتر به حوادث روشنى بخشیده است. افزون بر آن، وى تنها مورخى است که بر نقش حبشیها در سالهاى پایانى قرن دهم و دسیسه‌هاى سیاسىِ آنان در دربار فاروقیان تأکید نموده است. اثر حاجی‌دبیر در بازسازى تاریخ حکام گجرات، خاندیش و دکن کمک شایانى می‌کند (همان، ص XIV-XIII؛ شروانى، همانجا).متن ظفرالواله بمظفر و آله را دنیسون راس تصحیح و به انگلیسى ترجمه کرده که در 1328/1910 با عنوان >تاریخ عربى گجرات< در لندن به چاپ رسیده است.منابع :Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; EI2, Suppl. fascs. 5-6, Leiden 1982, s. v." Hadj dji al-Dabir" (by P. Jackson); Haroon Khan Sherwani, The Bahmanis of the Deccan, New Delhi 1985; Radhey Shyam, The kingdom of Khandesh Delhi 1981.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد زمانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده