حاجی بیگوف عزیر (یا عزیر حاجی بیگلی)
معرف
موسیقی‌دان، روزنامه‌نگار و نمایشنامه‌نویس آذربایجانى
متن
حاجی‌بیگوف، عُزَیر (یا عزیر حاجى بیگلى)، موسیقی‌دان، روزنامه‌نگار و نمایشنامه‌نویس آذربایجانى. وى در 1302/ 1885 در روستاى آغجابدیع، نزدیک شهر شوشه قره‌باغ، به دنیا آمد. زندگى و تحصیل در شهر شوشه، که از کانونهاى شعر و موسیقى قفقاز بود (رجوع کنید به صفروفا، ص 11ـ12)، وى را به شعر و هنر بسیار علاقه‌مند کرد. دایى عزیر نیز، که نخستین معلم موسیقى او بود، در جهت دادن به علایق او بی‌تأثیر نبود. عزیر در سیزده سالگى در گروه هم‌سرایان نمایشنامه مجنون لیلی‌نین مزارى اوسته (مجنون بر سر مزار لیلى)، که در 1315/ 1897 به اجرا درآمد، شرکت کرد (همان، ص 12ـ13؛ د. آ.، ج 10، ص 147؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، ذیل "Hacibeyli, Uzeyir Ebdulhuseyn Ogiu")، که ظاهرآ نخستین گام وى در مسیر فعالیتهاى هنرى بود. عزیر از 1317 تا 1322/ 1899ـ 1904 در دانشسراى گورىِ گرجستان به فراگیرى زبان و ادبیات روسى و علوم جدید پرداخت و با موسیقى غربى نیز تا حدودى آشنا شد (صفروفا، ص 14؛ حبیب بیگلى، ص 70)، سپس در یکى از مدارس روستاهاى قره‌باغ به‌تدریس اشتغال یافت. وى هم‌زمان با انقلاب 1905 به باکو منتقل شد و ضمن معلمى، به روزنامه‌نگارى روى آورد و افزون بر نوشتن مقالات و داستانها و نمایشنامه‌هاى کوتاه انتقادى و طنزآمیز براى نشریات، سردبیرى بعضى از آنها را نیز برعهده گرفت (د. آ.، ج 10، ص 148). مقالات و نمایشنامه‌هایى از او که به انقلاب مشروطیت ایران ارتباط دارند، به زبان فارسى ترجمه شده‌اند (رجوع کنید به رئیس‌نیا، ص 175ـ242). او در همین دوره، داستان شنل گوگول را به ترکى ترجمه و در 1327/1909 منتشر کرد (>دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجا).حاجی‌بیگوف با ساختن اپراى لیلى و مجنون، براساسمنظومه‌اى به همین نام از فضولى* و اجراى آن در 1325/1908 در باکو، بنیان‌گذار هنر اپرا در جهان اسلام به شمار آمده است (گلسرخى، ص 73؛ >تاریخ آذربایجان<، ج 5، ص 255؛ احمدوف، ص 475؛ >دایرةالمعارف ادیبان دنیاى ترک<، همانجا). وى از 1327 تا 1331/ 1909 ـ 1913 چندین اپرا تألیف و تصنیف کرد (رجوع کنید به گلسرخى، ص 76؛ حاجی‌بیگوف، مقدمه میرزا ابراهیموف، ص 5ـ12؛ رئیس‌نیا، ص 132ـ163). براساس بعضى از این آثار، فیلمهایى ساخته شده است (رجوع کنید به د. آ.، ج 10، ص 150؛ بهار، ج 2، ص 375). فیلم آرشین مال‌آلان جایزه دولتى اتحاد شوروى را در 1325ش/ 1946 دریافت کرد (>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج 5، ص 163). برخى آثار او نیز به زبانهاى دیگر، از جمله فارسى، ترجمه شده‌اند (رجوع کنید به آرین‌پور، ج 2، ص 290؛ رئیس‌نیا، ص 170؛ ملک‌پور، ج 2، ص 98، پانویس40).حاجی‌بیگوف در پى اغتشاشات ناشى از انقلاب کمونیستى، در بهار 1336/1918 به ایران پناهنده شد (اصلانوف، ص 125) و در تابستان همان سال، رهبرى گروه هنرمندان ایرانى باکو در انزلى و رشت را برعهده گرفت (حبیب بیگلى، ص 71؛ رئیس‌نیا، ص 169ـ170). ملک‌پور (ج 2، ص 121) از سهم بسزاى وى در پی‌ریزى شالوده‌هاى نمایشهاى موسیقایى در ایران سخن گفته است. عشقى در ساختن اپراى رستاخیز شهریاران ایران، به موسیقى اپراى لیلى و مجنون توجه داشته است (رجوع کنید به ص 332). آثار حاجى بیگوف بارها در تبریز و تهران و رشت و انزلى به اجرا درآمده است (رجوع کنید به آرین‌پور، همانجا؛ ملک‌پور، ج 2، ص 98، پانویس40؛ رنجبر فخرى، ص 76، 151ـ152، 160، 254ـ256، 284، و جاهاى دیگر؛ نفیسى، ص 461؛ د. آ.، همانجا).حاجی‌بیگوف در 1329/1911، براى تکمیل تحصیلات خود در زمینه موسیقى، به مسکو رفت و پس از شرکت در دوره‌هاى موسیقى انجمن فیلارمونیک مسکو، در 1331/ 1913 در هنرستان موسیقى سن‌پترزبورگ ادامه تحصیل داد و در حین تحصیل و پس از آن، به خلق دیگر آثار خود پرداخت (د. آ.، ج 10، ص 148).حاجی‌بیگوف، که با محمدامین رسول‌زاده* مناسبات دوستانه‌اى داشت (رجوع کنید به رسول‌زاده، پیشگفتار رئیس‌نیا، ص 23)، در دوره حکومت جمهورى آذربایجان (1336ـ1338/ 1918ـ 1920) به رهبرى رسول‌زاده، ابتدا از نویسندگان روزنامه آذربایجان و سپس سردبیر آن بود (رجوع کنید به اصلانوف، ص 125ـ 131). اصلان کنعان مقالات حاجی‌بیگوف را در آن روزنامه گردآورى و در کتاب >در برابر فتنه‌ها< انتشار داده است.حاجى بیگوف پس از این زمان، به سِمَتهاى گوناگونى رسید، از جمله ریاست بخش موسیقى اداره امور هنرى کمیسرى معارف خلق، ریاست هنرستان موسیقى دولتى آذربایجان، عضویت در فرهنگستان علوم، و نمایندگى شوراى عالى اتحاد جماهیر شوروى. وى در این سمتها عناوین و نشانهاى گوناگونى دریافت کرد و ضمن تدریس و تصنیف موسیقى، چون اپراى کوراوغلو (1316ش/1937) و اپراى نیمه تمام فیروزه و چند آهنگ و ترانه تبلیغى و غنایى، اثر نظرى خود با عنوان >مبانى موسیقى عامیانه آذربایجان< را در 1324ش/ 1945 منتشر کرد، که از آن میان، اپراى کوراوغلو تحسین بسیار برانگیخت (رجوع کنید به گلسرخى، ص 78ـ80). حاجى بیگوف در 2 آذر 1327/ 23 نوامبر 1948 درگذشت (>دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج 5، ص 163). بعضى صاحب‌نظران ایرانى آثار او را ستوده‌اند (رجوع کنید به بهار، ج 2، ص 375ـ377؛ گلسرخى، ص 72).منابع : یحیى آرین‌پور، از صبا تا نیما، ج 2، تهران 1357ش؛ محمدتقى بهار، بهار و ادب فارسى، به‌کوشش محمد گلبن، تهران 1371ش؛ محمدامین رسول‌زاده، گزارش‌هایى از انقلاب مشروطیت ایران، ترجمه رحیم رئیس‌نیا، تهران 1377ش؛ محمود رنجبر فخرى، نمایش در تبریز از انقلاب مشروطه تا نهضت ملى نفت، تهران 1383ش؛ رحیم رئیس‌نیا، عُزیر و دو انقلاب، تهران 1357ش؛ زمفیرا صفروفا، عزیر حاجی‌بیکوف، باکو 1985؛ محمدرضابن ابوالقاسم عشقى، کلیات میرزاده عشقى، چاپ هادى حائرى (کورش)، تهران 1375ش؛ ایرج گلسرخى، «عزیر عبدالحسین حاجی‌بکوف»، پیام نوین، سال 3، ش 1 (مهر 1339)؛ جمشید ملک‌پور، ادبیات نمایشى در ایران، ج 2، تهران 1363ش؛ سعید نفیسى، به روایت سعید نفیسى: خاطرات سیاسى، ادبى، جوانى، به‌کوشش علیرضا اعتصام، تهران 1381ش؛Teymur Ahmadov, Azarbayjan Yazichilari, Baku 1995; Mir Abbas Aslanov, "U. Hajibayov Azarbayian qazetinin redaktorukimi", in Azarbayjan demokratik respublikasi, ed. Vilayat Quliyev etal. Baku 1992; Azarbayjan Savet Ensiklopediyasi, Baku 1976-1987; Azarbayjan tarikhi, ed. M. A. Ismayilov etal., vol.5, Baku: Elm Nashriyyati, 2001; Great Soviet encyclopedia, New York 1973-1983, s.v. "Gadzhibekov, Uzeir Abdul Gusein Ogly" (by E. Abasova); Isa Habibbayli, XX.asr Azarbayjan Yazichilari, Baku 1992; Uzeyir Hajibayov, Sechilmish asarlari, Baku 1985; Turk dunyasi edebiyatcilari ansiklopedisi, Ankara: Ataturk Kultur Merkezi, 2002-
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده