حاجی ابراهیم کلانتر (حاج ابراهیم)
معرف
ملقب به اعتمادالدوله، کلانتر فارس، وزیر لطفعلی‌خان زند و صدراعظم آقامحمدخان و فتحعلی‌شاه قاجار
متن
حاجی‌ابراهیم کلانتر (حاج ابراهیم)، ملقب به اعتمادالدوله، کلانتر فارس، وزیر لطفعلی‌خان زند و صدراعظم آقامحمدخان و فتحعلی‌شاه قاجار. پدرش حاج هاشم نام داشت و محمدابراهیم در 1158 در شیراز به‌دنیا آمد (خورموجى، ص 309ـ310؛ بامداد، ص 25ـ 27؛ خورسند، ص 47). شایع بود که اجداد پدری‌اش یهودی‌الاصل و اهل قزوین‌اند که بعدها مسلمان شدند و به شیراز مهاجرت کردند و در آنجا با خانواده قوام‌الدین حسن شیرازى، وزیر شیخ ابواسحاق اینجو، وصلت کردند و حاجی‌ابراهیم از نوادگان دخترى این خانواده است. جدّ وى، حاج محمود، به تجارت مشغول بود و در اواخر دوره صفویه مسجد و مدرسه‌اى به نام هاشمیه در شیراز ساخت (فسائى، ج 1، ص 679ـ680). حاج‌هاشم، کدخداى کل محلات حیدرى بود (خاورى شیرازى، ج 1، ص 147ـ148). وى در 1160 به فرمان نادرشاه از یک چشم نابینا شد (فسائى، ج 1، ص 680).از ابتداى زندگى حاجى ابراهیم اطلاعى در دست نیست. وى پس از فوت پدرش، جانشین او شد و به همان شغل او، یعنى کدخدایى، مشغول گردید (خاورى شیرازى، ج 1، ص 148). در 1196، در زمان حکومت على مرادخان زند گروهى از اعیان شیراز، از جمله حاجى ابراهیم، را به عنوان گروگان به اصفهان فرستادند. پس از فوت على مرادخان، حاجى ابراهیم به شیراز بازگشت و جعفرخان زند در 1200، وى را کلانتر فارس نمود (شیرازى، ص 53؛ نامى اصفهانى، ص 342، 353؛ خاورى شیرازى، همانجا؛ فسائى، ج 2، ص680، 962). حاجى ابراهیم پس از کشته شدن جعفرخان زند، به کمک برادران خود و جمعى از اعیان شیراز، از لطفعلی‌خان، پسر جعفرخان، هوادارى کرد. لطفعلی‌خان در 1203 از بوشهر به شیراز آمد و حاجى ابراهیم را به‌سبب خدماتش «پدر» خطاب کرد و امور مهم را به او سپرد (گلستانه، ص 253). لطفعلی‌خان هنگام عزیمت به اصفهان در 1205، حاجى ابراهیم را نایب‌الایاله برادر کوچک‌تر خود کرد (شیرازى، ص 74؛ نامى اصفهانى، ص 342)، اما چون لطفعلی‌خان، از حاجى ابراهیم‌خان، به دلیل نفوذ و چیرگى زیاد او بر تمام امور، بیمناک بود و توان از میان برداشتن او را نداشت، ناچار فرزند حاجى ابراهیم را با خود به اصفهان بُرد و برادران حاجى ابراهیم، عبدالرحیم‌خان و محمدعلی‌خان، را به فرماندهى پیاده‌نظام خویش گماشت (شیرازى، ص 82؛ ملکم، ج 2، ص 95؛ خاورى شیرازى، همانجا). حاجى ابراهیم که از این رفتار ترسیده بود و یقین داشت لطفعلی‌خان پس از سفر او را خواهد کشت، اندکى بعد، شیراز را به کمک تفنگچیان خود تصرف کرد، رؤساى ایلات زند را تطمیع نمود و مخالفان را دستگیر کرد، آنگاه خبر تصرف شیراز را به برادرانش، که در سپاه لطفعلی‌خان بودند، رساند. آنها در اردو آشوب به راه انداختند. لطفعلی‌خان، به تصور آنکه هنوز شیراز را در اختیار دارد، با دویست تن به شیراز رفت (شیرازى، ص 82ـ83؛ ساروى، ص 197؛ مفتون دنبلى، ص21؛ خاورى شیرازى، ج 1، ص 37). حاجى ابراهیم دروازه‌هاى شهر را بست و به لطفعلی‌خان اجازه ورود نداد. خان زند شهر را محاصره کرد. حاجى ابراهیم به سرکردگان سپاه لطفعلی‌خان خبر داد که اگر از حمایت خان زند دست بَرندارند، خانواده‌هایشان در شیراز، به خطر خواهند افتاد. آنان نیز از گرد لطفعلی‌خان پراکنده شدند. لطفعلی‌خان به‌سوى خلیج‌فارس رفت. در راه، با متحدان حاجى ابراهیم درگیر شد و شکست خورد. سپس در بندر ریگ به گردآورى نیرو پرداخت (رجوع کنید به شیرازى، ص 82ـ85؛ ملکم، ج 2، ص 97؛ مفتون دنبلى، همانجا). متحدان حاجى ابراهیم در سه جنگِ بوشهر، کازرون و زرقان، شکست خوردند. حاجى ابراهیم، شرح واقعه را براى آقامحمدخان نوشت و از او کمک خواست (شیرازى، ص 87ـ92؛ هدایت، ج 9، ص 238). پس از آنکه فرستاده آقامحمدخان، در جنگ با لطفعلی‌خان شکست خورد، حاجى ابراهیم از آقامحمدخان خواست شخصآ براى دفع لطفعلی‌خان عازم شود (شیرازى، ص 93؛ ملکم، ج 2، ص 99؛ هدایت، همانجا). در حوالى آباده، جنگ درگرفت و آقامحمدخان پیروز شد و حاجى ابراهیم را در 1206 به حکومت فارس گماشت (شیرازى، ص100؛ خاورى شیرازى، ج 1، ص 38).برخى از مورخان دوره زند، رفتار حاجى ابراهیم با لطفعلی‌خان را خیانت دانسته‌اند، اما به گفته خود حاجى ابراهیم، وى براى جلوگیرى از کشتار مردم و هرج و مرج در کشور، پایان دادن به کشمکش بر سر قدرت و ترس از اینکه لطفعلی‌خان او را به قتل برساند، با کمک آقامحمدخان، حکومت لطفعلی‌خان را برانداخت (رجوع کنید به نامى اصفهانى، ص 343ـ344؛ ملکم، ج 2، ص 95ـ96).حاجى ابراهیم در 1208 صدراعظم آقامحمدخان و ملقب به خان و اعتمادالدوله شد و وزارت و وکالت خاصه سلطانىِ فتحعلی‌میرزا ولیعهد و حکومت فارس را نیز به عهده گرفت و تا پایان سلطنت آقامحمدخان در 1212، در این مناصب باقى ماند (خاورى شیرازى، ج 1، ص 39، 46؛ اعتمادالسلطنه، ص 21؛ شیرازى، ص 117). در زمان حکومت فتحعلی‌شاه نیز صدراعظم بود. وى در زمان صدارتش، در سیاست خارجى ایران نقش مدبرانه‌اى ایفا کرد، از جمله هنگامى که مهدى على خان*، فرستاده فرمانرواى انگلیسى هند، از دربار ایران خواست تا علیه شاهْ زمان، پادشاه افغانستان، اقدام کند، حاجى ابراهیم مخالفت کرد، زیرا جنگ با کشور مسلمان را خطا می‌دانست. در 1215 که سرجان ملکم به ایران آمد، مورد استقبال حاجى ابراهیم قرارگرفت. حاجى ابراهیم در همان زمان معاهده سیاسى و تجارى با انگلستان منعقد کرد و حقوق ایران را کاملا محفوظ داشت (محمود، ج 1، ص 21ـ23، 25ـ26، 88، پانویس).افزایش قدرت حاجى ابراهیم در امور سیاسى، گسترش اقتدار او در مناطق جنوبى ایران و نفوذ اعضاى خانواده‌اش در امور مملکت، سوءظن فتحعلی‌شاه را برانگیخت. بسیارى از درباریان، از جمله میرزاشفیع مازندرانى که به تدبیر حاجى ابراهیم خانه‌نشین شده بود، از حاجی‌ابراهیم و فرزندانش به دربار شکایت کردند. در این میان، مُهر حاجى ابراهیم به دست دشمنانش افتاد و نامه‌هایى با مُهر وى به فتحعلی‌شاه رسید که حکایت از خیانت و مذاکره حاجى ابراهیم با دشمنان حکومت و تحریک آنها علیه دولت داشت. فتحعلی‌شاه در ذیحجه 1215 یا 1216 وى را احضار کرد و از او در این باره پاسخ خواست. با آنکه حاجى ابراهیم ابراز بی‌اطلاعى کرد، به فرمان شاه او را کور و زبانش را قطع کردند، آنگاه وى را به قزوین فرستادند و در آن شهر او را به قتل رساندند (خاورى شیرازى، ج 1، ص 149؛ مفتون دنبلى، ص 73ـ74؛ سپهر، ج 1، ص 112ـ 113). حاجی‌ابراهیم احتمال می‌داد که به قتل برسد، اما از بیم آنکه بار دیگر در ایران شورش و جنگهاى داخلى به راه افتد، تلاشى براى نجات خویش نکرد. آرزوى وى حکومتى نیرومند براى ایران بود و از خون‌ریزى و کشتار به ستوه آمده بود (بریجز، ص 81). وى از شخصیتهاى سیاسى تأثیرگذار و مهم در تاریخ قاجار بود. به گفته فتحعلی‌شاه، وى براى پادشاهى همچون آقامحمدخان، صدراعظم خوبى بود ولى براى سلطنت فتحعلی‌شاه فرع زیاده بر اصل بود (احمدمیرزا قاجار، ص 113). سرجان‌ملکم (ج 2، ص 101) نیز، به نقل از آقامحمدخان، گفته است تدبیر حاجى ابراهیم‌خان که به کمک عده‌اى از کسبه و بازاریان، شیراز را گرفت و در برابر لطفعلی‌خان مقاومت کرد، کار بزرگى است که باید در تاریخ براى آیندگان بماند. سرنوشت حاجى ابراهیم و خاندانش را به خاندان برمکیان* تشبیه کرده‌اند (خاورى شیرازى، همانجا؛ مفتون دنبلى، ص 74؛ فسائى، ج 1، ص 680).منابع : احمدمیرزا قاجار، تاریخ عضدى، چاپ عبدالحسین نوایى، تهران 1376ش؛ محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، صدرالتواریخ، چاپ محمد مشیرى، تهران 1357ش؛ مهدى بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 هجرى، تهران 1357ش؛ هارفورد جونز بریجز، آخرین روزهاى لطفعلی‌خان زند، ترجمه هما ناطق و جان‌گرنى، تهران 1353ش؛ فضل‌اللّه‌بن عبدالنبى خاورى شیرازى، تاریخ ذوالقرنین، چاپ ناصر افشارفر، تهران 1380ش؛ على خورسند، زندگى سیاسى حاج‌میرزا ابراهیم‌خان کلانتر (اعتمادالدوله)، تهران 1377ش؛ محمدجعفربن محمدعلى خورموجى، حقایق الاخبار ناصرى، چاپ حسین خدیوجم، تهران 1363ش؛ محمدفتح‌اللّه‌بن محمدتقى ساروى، تاریخ محمدى (احسن‌التواریخ)، چاپ غلامرضا طباطبائی‌مجد، تهران 1371ش؛ محمدتقی‌بن محمدعلى سپهر، ناسخ التواریخ: تاریخ قاجاریه، چاپ جمشید کیانفر، تهران 1377ش؛ علیرضابن عبدالکریم شیرازى، تاریخ زندیه: جانشینان کریم‌خان زند، چاپ ارنست بیر، تهران 1365ش؛ حسن‌بن حسن فسائى، فارسنامه ناصرى، چاپ منصور رستگار فسائى، تهران 1367ش؛ ابوالحسن‌بن محمدامین گلستانه، مجمل‌التواریخ، چاپ مدرس رضوى، تهران 1356ش؛ محمود محمود، تاریخ روابط سیاسى ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادى، ج 1، تهران 1336ش؛ عبدالرزاق‌بن نجفقلى مفتون دنبلى، مآثر السلطانیه: تاریخ جنگهاى ایران و روس، تبریز 1241، چاپ غلامحسین صدرى افشار، چاپ افست تهران 1351ش؛ جان ملکم، تاریخ ایران، ترجمه اسماعیل حیرت، چاپ افست تهران 1362ش؛ محمدصادق نامى اصفهانى، تاریخ گیتی‌گشا، مقدمه سعید نفیسى، تهران 1363ش؛ رضاقلی‌بن محمدهادى هدایت، ملحقات تاریخ روضةالصفاى ناصرى، در میرخواند، ج 8ـ10.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فهیمه علی بیگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده