حاجری عیسی بن سنجر
معرف
از شاعران نیمه نخست قرن هفتم
متن
حاجِرى، عیسی‌بن سنجر، از شاعران نیمه نخست قرن هفتم. کنیه او را ابویحیى و ابوالفضل و لقبش را حسام‌الدین ضبط کرده‌اند (رجوع کنید به ابن‌خلّکان، ج 3، ص 501؛ ابن‌تغرى بردى، ج 6، ص290). وى و اجدادش را از سپاهیان ترک دانسته‌اند (ابن‌تغرى بردى، همانجا؛ فرّوخ، ج 3، ص 526).حاجرى در 582 در شهر اربیل*/ اِربل به‌دنیا آمد و در آنجا پرورش یافت ولى چون از منطقه حاجِر، شهرکى در حجاز، فراوان یاد کرده به حاجرى معروف شده است (ابن‌خلّکان، ج 3، ص 504؛ فرّوخ، همانجا).نزدیک‌ترین منبع به روزگار او وفیات‌الاعیان است که ابن‌خلّکان (متوفى 681؛ ج 3، ص 501ـ503) در آن آورده که میان او و حاجرى دوستى بوده و حاجرى بسیارى از سروده‌هاى خود را براى او می‌خوانده است. همچنین وى با برادر ابن‌خلّکان دوستى داشته، چنان‌که اشعارى در وصف فراق او سروده است.حاجرى به علتى نامعلوم به زندان افتاد و در قلعه خُفْتِیدْکان/ خُفْتید اسیر شد و در 626 به قلعه اربل منتقل گردید (رجوع کنید به همان، ج 3، ص 503، 505؛ فرّوخ، همانجا). وى پس از رهایى از زندان، در بارگاه امیرمظفرالدین کوکُبورى/ کوکُبرى مورد توجه قرار گرفت و به درویشى گرایید و جامه درویشان بر تن کرد. وى پس از مرگ مظفرالدین در 630 از اربل کوچ کرد و در دوره حکومت شمس‌الدین باتکین (امیر اربل از سوى مستنصر عباسى) به آن شهر برگشت. حاجرى در 632ـ633، با ضربه کارد فردى ناشناس، زخمى شد و روز بعد درگذشت و در گورستان باب‌المیدان اربل به خاک سپرده شد (ابن‌خلّکان، ج 3، ص 503ـ504؛ ابن‌کثیر، ج 7، جزء13، ص 154ـ155).حاجرى شاعرى خوش‌بیان بود. الفاظ اشعارش فصیح و ترکیباتش عارى از هرگونه پیچیدگى، اما تعابیرش گاه عامیانه است. صنایع لفظى و معنوى در حد اعتدال در شعر او آمده است. شعر حاجرى بیشتر قطعاتى است که در آن اسامى اماکن حجاز و مفاهیم صوفیانه ذکر شده و محتواى اشعارش مدح، حکمت، وصف‌خمر، موشَّحات و بذله‌گویى است و گاه هجویاتى نیز در اشعار او یافت می‌شود، مانند هجو ابن‌سَمْعون*/ شمعون (طبیب یهودى، متوفى 623). در بین اشعارش‌رباعى (الدوبیت) و مَوالیا* نیز دیده می‌شود (ابن‌خلّکان، ج 3، ص 501؛ فرّوخ، ج 3، ص 526ـ527).دیوان حاجرى در زمان حیات وى میان مردم رایج بوده، چنان‌که ابن‌خلّکان نیازى به آوردن نمونه‌هاى شعر او ندیده و فقط 27 بیت از اشعار او را نقل کرده است (رجوع کنید به ابن‌خلّکان، ج 3، ص 501ـ504). دیوان حاجرى با نام بلبل الغرام الکاشف عن لثام الانسجام در هفت بخش، با عناوین غزل، قصائد فی‌السِّجن، مخمّسات، متفرقات، قصائد فی‌الهجاء، موالیا، الدوبیت، به دست عمربن محمد دمشقى تنظیم شد و در 1305 در مطبعة الشرقیة قاهره به چاپ رسید. ابتدا این دیوان در 1208 چاپ شد (حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 783؛ بروکلمان ، ج 5، ص 17ـ18؛ فرّوخ، ج 3، ص 528).اثر دیگر وى مسارح الغزلان الحاجریة نام دارد که نسخه خطى آن در کتابخانه دیوان هند موجود است. نسخه‌اى خطى از قصاید متفرقه او، در مجموعه‌اى با نام نزهةالناظر و شرح الخاطر در کتابخانه سلطنتى برلین موجود است (لوت، ج 1، ص 239ـ240؛ آلوارت، ج 7، ص 238ـ239؛ بروکلمان، ج 5، ص 18؛ سرکیس، ج 1، ستون 732). مجموعه‌اى دیگر با نام القصائد الحجازیات فى مدح خیرالبریات به‌وى نسبت داده شده است (رجوع کنید به بروکلمان، همانجا).منابع : ابن‌تغرى بردى، النجوم‌الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره [? 1383[ـ1392/[? 1963[ـ1972؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ج 7، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت 1407/1987؛ کارل بروکلمان، تاریخ‌الادب‌العربى، ج 5، نقله الی‌العربیة رمضان عبدالتواب، قاهره 1975؛ حاجی‌خلیفه؛ یوسف‌الیان سرکیس، معجم‌المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛ عمر فرّوخ، تاریخ الادب‌العربى، ج 3، بیروت 1989؛W.Ahlwardt, Verzeichniss der arabischen der Handschriften Koniglichen Bibliothek zu Berlin, Berlin 1887-99; Otto Loth, A catalogue of the Arabic manuscripts in the Library of the India Office, vol. 1, London 1877.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمود مهدوی دامغانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده