حاجب
معرف
صاحب‌منصبى دربارى و نظامى، دربان و مسئول هماهنگ کردن و سامان دادن به بارها و ملاقاتهاى فرمانروایان با کارگزاران حکومتى و مردم
متن
حاجب، صاحب‌منصبى دربارى و نظامى، دربان و مسئول هماهنگ کردن و سامان دادن به بارها و ملاقاتهاى فرمانروایان با کارگزاران حکومتى و مردم. حاجب از ریشه ح ج ب است به معناى پوشاندن و پنهان کردن چیزى از چیز دیگر (رجوع کنید به خلیل‌بن احمد، ج 3، ص 86؛ ابن‌درید، ج 1، ص 263). بدین‌سبب، به نظر می‌رسد وظیفه اصلى حاجب مانع شدن از تماس مستقیم کارگزاران و مردم با خلیفه و سلطان، و به نوعى پنهان داشتن ایشان از دیدار مستقیم مردم بوده و از این حیث، شغل او با پرده‌دار، که مسئولیت بالا و پایین بردن پرده مقابل پادشاه را داشته (رجوع کنید به یوسف و زلیخا، ص 177؛ بیهقى، ص 225)، همسان بوده است (رجوع کنید به انورى، ص 24).آشنایى مردم جزیرةالعرب پیش از ظهور اسلام با این منصب، به حجابتِ خانه کعبه محدود می‌شد که از زمان قَصَىّبن کلاب* در اختیار برخى قبایل بود (رجوع کنید به ابن‌هشام، قسم 1، ص 131؛ مسعودى، ج 2، ص 175ـ176؛ سمعانى، ج 2، ص 177). پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم و خلفاى راشدین، حاکمان خویش را از برگزیدن حاجب منع می‌کردند (رجوع کنید به جاحظ، ج 2، ص30ـ32). با این حال، در منابع (براى نمونه رجوع کنید به خلیفةبن خیاط، قسم 1، ص 158، 195، 231؛ ابن‌حبیب، ص 258) از افرادى تحت عنوان حاجب خلفاى راشدین سخن رفته است که به نظر می‌رسد خدمتکاران خصوصى آنها بوده‌اند. با گسترش فتوحات و آشنایى مسلمانان با آداب و رسوم دربارى ایرانى و روم شرقى و پیچیده‌تر شدن تدریجى نظام تشکیلاتى دولتهاى اسلامى و گرایش به اقتباس، حجابت نیز جزو مناصب اصلى حکومتى شد (درباره منصب حجابت در ایران پیش از اسلام و برخى وظایف حاجب رجوع کنید به جاحظ، ج 2، ص 39؛ مسعودى، ج 1، ص 288). معاویه نخستین خلیفه مسلمان بود، که به بهانه‌هایى چون جلوگیرى از حمله خوارج و ازدحام مردم، براى خویش حاجب برگزید (رجوع کنید به یعقوبى، ج 2، ص 232؛ ابن‌خلدون، ج :1 مقدمه، ص 296). پس از وى، خلفاى سپسین و نیز دیگر فرمانروایان خاندانهاى حکومتگر، حاجب یا حاجبانى گماشتند که محدوده اختیارات و نیز نفوذ و اعتبار آنها، باتوجه به وسعت دربار و ضعف و قوّت خلفا و حاکمان، متفاوت بود.حجابت اساسآ منصبى نظامى بود و حاجبان اغلب از میان موالى و غلامانى انتخاب می‌شدند که پس از طى مراحل نظامیگرى، لیاقت و شجاعت خویش را به اثبات رسانده و اعتماد حاکم را جلب کرده بودند (رجوع کنید به ابن‌حبیب، همانجا؛ مسکویه، ج 2، ص 117ـ118؛ نظام‌الملک، ص 141). جایگاه ادارى حاجب در دوره اموى و پیش از ایجاد منصب وزارت، همسنگ کاتب بود (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل "Hadjib.I"). در دوره عباسیان، حاجب در دستگاه دیوانى، پایین‌تر از وزیر قرار داشت و حاجبان، اغلب پس از منصب حجابت و درصورت رضایت خلیفه از آنها، به وزارت می‌رسیدند (رجوع کنید به ابن‌خلّکان، ج 2، ص 294؛ ابن‌طقطقى، ص 157؛ نیز رجوع کنید به بیهقى، ص 469). به همین دلیل، گاه بین وزیر و حاجب رقابت وجود داشت، زیرا ممکن بود حاجب براى اشغال جایگاه وزیر تلاش کند (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 8، ص 146).تعیین وقت و اجازه بار، رعایت حق تقدم افراد و جلوگیرى از ورود کسانى که نوبت یا اجازه ورود نداشتند، تعیین جایگاه استقرار هر فرد به هنگام بار باتوجه به مقام و موقعیت وى و نیز رساندن اخبار گوناگون به حاکم، از وظایف اصلى حاجبان بود (رجوع کنید به جاحظ؛ مسعودى، همانجاها؛ صابى، ص 78ـ79؛ نظام‌الملک، ص 163؛ قلقشندى، ج 4، ص 19). باتوجه به لیاقت حاجب، گاه امارت یک ایالت، فرماندهى سپاه و مناصبى چون شحنگى یک شهر نیز به‌وى واگذار می‌شد (براى نمونه رجوع کنید به بیهقى، ص 23؛ تاریخ سیستان، ص330، 354؛ ابن‌اثیر، ج 8، ص 172).به دلیل نقش مؤثر حاجب در امور دربار و حکومت و نیز، نقش مؤثر او در رابطه حاکم با مردم و کارگزاران (رجوع کنید به یوزبکى، ص 316)، می‌بایست وى عاقل، باهوش، راستگو، معتمَد، خوشرو و در کارهاى دیوانى و ادارى باتجربه می‌بود (رجوع کنید به جاحظ، ج 2، ص 37ـ38؛ یعقوبى، ج 2، ص 235؛ صابى، ص 71؛ براى ویژگیهاى حاجب رجوع کنید به یوزبکى، ص 313ـ314). کارکنان دربار و دستگاه دیوانى، براى ارتباط با خلیفه یا سلطان، ناچار خویش را به حاجب نزدیک می‌ساختند. به هنگام درگذشت فرمانروا، حاجب در تعیین جانشین وى و بیعت گرفتن از سرداران و بزرگان، نقش مهمى داشت (رجوع کنید به بیهقى، ص 2ـ13؛ ابن‌کثیر، ج 5، جزء10، ص 132؛ براى اطلاع بیشتر درباره نقش حاجب در امور حکومتى رجوع کنید به یوزبکى، ص 317ـ319). گاه نیز مورد سوءظن خلیفه یا وزیر بعدى قرار می‌گرفت و به قتل می‌رسید (رجوع کنید به ابن‌اثیر، ج 8، ص 55).گستردگى دربار خلفا و حکمرانان و تنوع وظایف حاجب، باعث افزایش تعداد حاجبان تا صدها تن ــ گاه تا 700 ،1 تن ــ شد (رجوع کنید به ابن‌جوزى، ج 13، ص 228؛ ابن‌کثیر، ج 6، جزء11، ص 136) که بر کار همه آنها حاجب‌الحجّاب (یا زعیم‌الحجّاب، حاجب بزرگ، حاجب سالار) نظارت می‌کرد (رجوع کنید به بیهقى، ص 66، 94، 181؛ قلقشندى، ج 4، ص 19ـ20؛ ابن‌تغرى بردى، ج 13، ص 272). وى که از امراى بلندپایه دربار به شمار می‌رفت، در دارالخلافه و در مکانى به نام دارالحَجَبه سکونت داشت که گاه از نظر شکوه و جلال با قصر خلیفه برابرى می‌کرد (رجوع کنید به یوزبکى، ص 317). در دربار خلفاى عباسى دو مکان به نامهاى دارالعامه و دارالخاصه، براى ملاقات‌کنندگان به حسب مقام و مورد، پدید آمد و درنتیجه، منصبى به نام حاجب دوم ایجاد شد که حجابت دارالخاصه را برعهده داشت (ابن‌خلدون، ج :1 مقدمه، ص 359). همچنین براى رئیس حاجبان، فردى به عنوان نایب و جانشین انتخاب می‌شد تا به هنگام غیبت یا درگذشت وى، وظایف او را انجام دهد (یوزبکى، ص 316). عده‌اى از امراى بزرگ و درباریان و نیز حکام ایالتى و گاه برخى از دیوانها حاجب داشتند (رجوع کنید به جاحظ، ج 2، ص 47ـ48، 51؛ ابن‌اثیر، ج 11، ص 157). گزارشهاى جاحظ (ج 2، ص 41ـ75) نشان می‌دهد که به علت ممنوعیتهایى که حاجبان براى ملاقات مردم با حکمرانان ایجاد می‌کردند و نیز برخى اعمال نفوذهاى آنها، نوعى نارضایى عمومى از این افراد وجود داشته است.درباره پوشش حاجبان در حین اداى وظیفه اطلاع اندکى در دست است. در میانِ خلعتهایى که به هنگام انتصاب حاجب به وى داده می‌شد، از قباى سیاه، کمر زرین و کلاه دوشاخ نام برده شده است (رجوع کنید به بیهقى، ص 56، 197) که به نظر می‌رسد پوشش رسمى این افراد بوده است (نیز رجوع کنید به صابى، ص 78، که از حاجب‌الحجاب با قبا و عمامه سیاه و شمشیر و کمربند به هنگام بار عام خلیفه سخن گفته است). چنان‌که از اشاره بیهقى (ص190) برمی‌آید، ظاهرآ رنگ لباس حاجب سلطان با حاجب امرا و فرمانروایان متفاوت بوده است.در دوره برخى خاندانهاى حکومتگر در مغرب و اندلس، قدرت و نفوذ حاجب و محدوده اختیارات او افزایش چشمگیرى یافت. قدرتمندترین وزیر تشکیلات امویان اندلس و رابط میان خلیفه و وزرا، حاجب بود. برخى حاجبان این دوره، زمام همه کارهاى حکومت را در دست داشتند (رجوع کنید به ابن‌خلدون، ج :1 مقدمه، ص 229). برآورد هزینه‌هاى دربار و تقسیم آن بر خراج‌دهندگان، امضاى دفاتر احکام، تدبیر امور جنگ و لشکرکشیها، اعمال مجازاتها، اجراى قوانین و نظارت بر عملکرد رئیس زندانها، از جمله وظایف متنوعى بود که در دوره برخى از خاندانهاى حکومتگر در این بخش از جهان اسلام، برعهده حاجبان نهاده شد (رجوع کنید به همان، ج :1 مقدمه، ص 298ـ302).وظایف حاجب را در دوره فاطمیان مصر «صاحب‌المجلس» یا «امین‌المُلک» (رجوع کنید به ابن‌طُوَیر، ص 162، 207ـ 208) و در دوره ممالیک «دوادار» یا «دواتدار» (رجوع کنید به دواتدار*) انجام می‌داد.براى آگاهى از وظایف حاجب در دوره صفوى و عثمانى رجوع کنید به ایشیک آغاسى*، قاپوجى*منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره [? 1383[ـ1392/ [? 1963[ـ1972؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌حبیب، کتاب المُحَبَّر، چاپ ایلزه‌لیشتن اشتتر، حیدرآباد، دکن 1361/1942، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌خلدون؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌درید، کتاب جمهرة اللغة، چاپ رمزى منیر بعلبکى، بیروت 1987ـ1988؛ ابن‌طقطقى، الفخرى فى الآداب السلطانیة و الدول الاسلامیة، چاپ محمود توفیق کتبى، مصر 1340؛ ابن‌طُوَیر، نزهةالمُقْلَتین فى اخبار الدولتین، چاپ ایمن فؤاد سید، بیروت 1412/1992؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، چاپ احمد ابوملحم و دیگران، بیروت، ج 5 و 6، 1407/1987؛ ابن‌هشام، السیرة النبویة، چاپ مصطفى سقا، ابراهیم ابیارى، و عبدالحفیظ شلبى، ]بیروت[ : دارابن‌کثیر، ]بی‌تا.[؛ حسن انورى، اصطلاحات دیوانى دوره غزنوى و سلجوقى، تهران1373ش؛ بیهقى؛ تاریخ سیستان، چاپ محمدتقى بهار، تهران: زوار، ]? 1314ش[؛ عمروبن عمر جاحظ، رسائل الجاحظ، چاپ عبدالسلام‌محمد هارون، رساله :12 کتاب الحجاب، قاهره1384؛ خلیفةبن خیاط، تاریخ خلیفةبن خیاط، روایةبقی‌بن مخلد، چاپ سهیل زکار، دمشق 1967ـ1968؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم 1405؛ سمعانى؛ هلال‌بن محسن صابى، رسوم دارالخلافة، چاپ میخائیل‌عوّاد، بغداد 1383/ 1964؛ قلقشندى؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ مسکویه؛ حسن‌بن على نظام‌الملک، سیر الملوک (سیاست‌نامه)، چاپ هیوبرت دارک، تهران 1372ش؛ یعقوبى، تاریخ؛ توفیق سلطان یوزبکى، «نظام الحجابة فى النظم العربیة الاسلامیة : دراسة مقارنة، 41ـ447ه / 661ـ 1055م»، آداب الرافدین، ج 22 (1991)؛ یوسف و زلیخا ]منسوب به[ ابوالقاسم فردوسى، چاپ سنگى ]تهران 1299[؛EI2, s.v. "Hadjib. I: The Caliphate" (by D. Sourdel).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

احمدرضا خضری

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده