حاج آقا محمد ایرانی مجرد
معرف
معروف به حاج‌آقا محمد، از متخصصان موسیقى دستگاهى ایران
متن
حاج‌آقا محمد ایرانى مجرد، معروف به حاج‌آقا محمد، از متخصصان موسیقى دستگاهى ایران. وى در 1289 یا 1290ش به‌دنیا آمد. از ایام جوانى و زندگى او، اطلاع دقیقى در دست نیست. او از ثروتمندان رشت بود و از درآمد کشت چاى و املاک خود در گیلان امرار معاش می‌کرد. هیچ‌گاه ازدواج نکرد و گویا با خواهر خود در تهران زندگى می‌کرد (نیازمند، ص 169؛ صفوت، مصاحبه مورخ 10 اردیبهشت 1383). سابقه تحصیلات وى نیز چندان معلوم نیست. حاج‌آقا محمد در موسیقى ابتدا شاگرد مهدى صلحى*، ملقب به منتظم‌الحکما، بود و سپس از استاد بزرگ موسیقى دوره قاجار، میرزاعبداللّه*، بهره برد (خالقى، بخش 1، ص 121). ظاهرآ بخش عمده مطالب ردیفى محفوظ در خاطر حاج‌آقا محمد، اثر تعلیمات میرزاعبداللّه یا شاگردان میرزاعبداللّه، از جمله میرزاحسینقلى، نایب اسداللّه و درویش‌خان، بوده است (رجوع کنید به صفوت، 1382ش، ص 203).بنابه تصریح خالقى (بخش 1، ص 126ـ127)، اگرچه حاج‌آقا محمد در نواختن مهارتى نداشت، اما ردیف‌دانى بسیار برجسته و پراطلاع و کم‌نظیر بود. وى علاوه بر آوازها، از تصانیف و آهنگهاى قدیم نیز آگاهى بسیار داشت و آرا و اقوالش سندى معتبر براى اهل موسیقى به‌شمار می‌رفت. حسن مشحون و روح‌اللّه خالقى در تدوین تاریخ موسیقى خود بارها به یادداشتها و خاطرات او استناد کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به مشحون، ج 2، ص510، پانویس 82، ص 511، 570، 575؛ خالقى، بخش 1، ص 104ـ109).محفل حاج‌آقا محمد در محله آب‌سردار تهران بیش از شصت سال مرکز تجمع موسیقی‌دانان معتبر از چند نسل متوالى بود. آنان در این محفل به نواختن ساز، خواندن آواز و بحثهاى شناخت ردیف می‌پرداختند و از نقدها و نکته‌سنجیهاى حاج‌آقا محمد بهره می‌بردند. این محفل سالها نوعى فرهنگستان خاص موسیقىِ دستگاهى شناخته می‌شد (جهانبگلو، ص 126ـ127؛ براى خاطراتى از محفل هنرى او رجوع کنید به نیازمند، ص 169ـ179). هنرمندانى که به محفل وى راه می‌یافتند، استادان مسلّم موسیقى به‌شمار می‌آمدند، از جمله: ابوالحسن صبا*، حسام‌السلطنه*، نورعلى برومند*، حسین طاهرزاده*، اسماعیل قهرمانى*، حبیب سماعى*، على تجویدى و حسین تهرانى* (جهانبگلو، همانجا؛ نیازمند، ص 171). حاج‌آقا محمد در تشخیص استعدادهاى موسیقى نیز مهارت داشت. براى نمونه، او صداى ذبیحى و گلپایگانى را، به‌ترتیب، مناسب تعلیم نزد تاجِ نیشابورى* و نورعلى برومند تشخیص داد (نیازمند، ص 176).در اوایل دهه 1330ش، باتوجه به بی‌سامانى وضع موسیقى دستگاهى، به توصیه حاج‌آقا محمد و استادان حاضر در محفل او، هیئتى از کارشناسان تشکیل شد تا براى بررسى و ثبت و ضبط ردیفها و انتخاب روایت مرجع و اصلى اقدام کند. اعضاى این شورا ابوالحسن صبا، موسى معروفى، احمد عبادى، رکن‌الدین مختارى، نورعلى برومند و علی‌اکبر شهنازى بودند. خود حاج‌آقا محمد رسمآ در جلسات حاضر نمی‌شد، اما نورعلى برومند و رکن‌الدین مختارى به او گزارش کار می‌دادند. این شورا، به سبب اختلاف عقیده اعضا بر سر نام و روند گوشه‌ها و چگونگى فرودها، بدون نتیجه تعطیل شد (تجویدى، ص 46ـ47). با وجود این، نواختن و ضبط بسیارى از ردیفها زیرنظر حاج‌آقا محمد ادامه یافت، از جمله ردیف آوازى محمود کریمى که از روى دوره متوسط ردیف آوازى عبداللّه دوامى خوانده شده بود. محمود کریمى خود بیش از پانزده سال هفته‌اى دو روز نزد حاج‌آقا محمد آموزش می‌دید (صفوت، 1364ش، ص 86).فرامرز پایور (نوازنده سنتور) و داریوش صفوت (نوازنده سه‌تار و سنتور) از دیگر موسیقی‌دانانی‌اند که نزد حاج‌آقا محمد شاگردى کرده‌اند. صفوت ردیف میرزا عبداللّه را به روایت حاج‌آقا محمد مشق کرد و مورد تأیید او قرار گرفت (همو، 1382ش، ص 203).حاج‌آقا محمد در 1350ش در تهران درگذشت (صفوت، همان مصاحبه). او به نورعلى برومند وصیت کرد تا مجموعه سازهایش را به افراد صاحب صلاحیت در موسیقى ردیفى بفروشد، اما این کار به‌هنگام حیات برومند عملى نشد (کمالیان، ص 49ـ50؛ درباره ویژگیهاى سازهاى این مجموعه رجوع کنید به همان، ص 44ـ50). تنها اثر قلمى برجاى مانده از او، مقاله «چغانه طرب» است که در اولین دستور آموزشى تنبک، به نام آموزش تمبک، به‌کوشش حسین دهلوى (تهران 1385ش؛ ص 37ـ41) به‌چاپ رسیده است.منابع : على تجویدى، «سَلْمَک و مَلْمَک»، در کتاب ماهور: مجموعه مقالات موسیقى، ج 3، تهران: مؤسسه فرهنگى هنرى ماهور، 1372ش؛ منوچهر جهانبگلو، «پژوهشى در مکاتب آوازى ایران»، در یادنامه استاد محمود کریمى، ]تهران[ 1364ش؛ روح‌اللّه خالقى، سرگذشت موسیقى ایران، بخش 1، تهران 1353ش؛ داریوش صفوت، «زمینه‌هاى شکل‌گیرى مرکز حفظ و اشاعه‌ى موسیقى ایرانى»، گفتگوگر: عین‌اللّه مسیب‌زاده، فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 21 (پاییز 1382)؛ همو، «مقام استاد کریمى در فرهنگ سنتى ما»، در یادنامه استاد محمود کریمى، ]تهران[ 1364ش؛ محمدمهدى کمالیان، گفته‌ها و ناگفته‌ها : خاطرات محمدمهدى کمالیان (1297ـ 1376)، گفت‌وگو، گردآورى و تنظیم بهروز مُبَصّرى، تهران 1381ش؛ حسن مشحون، تاریخ موسیقى ایران، تهران 1373ش؛ رضا نیازمند، «یادى از حاج‌آقامحمد»، فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 3 (بهار 1378).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلیرضا میرعلی نقی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده