حاتمی محمدبن حسن
معرف
کنیه‌اش ابوعلى، شاعر، کاتب، نقاد و لغوى بغدادى قرن چهارم
متن
حاتمى، محمدبن حسن، کنیه‌اش ابوعلى، شاعر، کاتب، نقاد و لغوى بغدادى قرن چهارم. وى به یکى از اجدادش، حاتم، منسوب بود (ابن‌خلّکان، ج 4، ص 367). ثعالبى (متوفى 429؛ ج 3، ص120)، به اشتباه، نام پدر او را ابوعلى ذکر کرده است و یاقوت حموى (متوفى 626؛ ج 18، ص 154) و سیوطى (متوفى 911؛ ج 1، ص 87)، بدون اشاره به این اشتباه، مطالبى را از ثعالبى نقل کرده‌اند. بروکلمان (متوفى 1956؛ >ذیل<، ج 1، ص 193) حاتمى را با نام محمدبن حسین معرفى کرده و دهخدا (ذیل «حاتمى») شرح‌حال محمدبن حسن و محمدبن حسین را ذیل دو مدخل جداگانه آورده است.غلام ثَعلب* و ابن‌دُرَید* از استادان حاتمى بودند که وى اخبار آنان را در مجالس ادبى نقل می‌کرد (خطیب بغدادى، ج 2، ص 620؛ سمعانى، ج 2، ص 148؛ یاقوت حموى، ج 18، ص 154). قاضى ابوالقاسم علی‌بن مُحَسِّن تَنوخى (رجوع کنید به تنوخى*، خاندان) شاگرد حاتمى بود و از وى روایت می‌کرد (خطیب بغدادى؛ سمعانى، همانجاها).حاتمى متکبر بود و بی‌پرده سخن می‌گفت (ابوحیان توحیدى، ج 1، ص 135)، شاید به همین دلیل در مراکز ادبى معاصر خود کمتر مطرح شد (رجوع کنید به زکی‌مبارک، ج 2، ص 137ـ 138) و مورد خشم و هجو اهل علم، از جمله ابن‌حَجّاج*، قرار گرفت (یاقوت حموى، ج 18، ص 154).او در بغداد، تحت تأثیر مُهَلَّبى*، در مناظره‌اى از متنبّى* انتقاد کرد (رجوع کنید به قفطى، 1374، ج 3، ص 103؛ بروکلمان، همانجا). انتقادهاى او شایان توجه است، چنان‌که زکی‌مبارک (ج 2، ص 137)، با نقل نمونه‌اى از آن، وى را هم‌سطح ناقدان دقیق عصر جدید دانسته است.او محفوظات زیادى داشت (ابوحیان توحیدى، همانجا). در شعر و نثر ماهر بود (یاقوت حموى، همانجا؛ قفطى، 1385، ج 1، ص 288) و براى بزرگان و امراى بغداد می‌نوشت (قفطى، 1374، همانجا). ابیاتى در مدح القادرباللّه* عباسى از او روایت شده است (رجوع کنید به ثعالبى، ج 3، ص 120ـ121). او مانند بدویان از الفاظ سنگین و پیچیده استفاده می‌کرد (ابوحیان توحیدى، همانجا). با وجود حجم اندک اشعار حاتمى (قفطى، 1385، همانجا)، ثعالبى (ج 3، ص120) وى را سرآمد شاعران معاصرش دانسته است. نمونه‌اى از اشعار حاتمى در برخى کتابها نقل شده است (رجوع کنید به ثعالبى، ج 3، ص120ـ124؛ یاقوت حموى، ج 18، ص 155ـ156؛ سیوطى، ج 1، ص 88ـ89).او تألیفات بسیارى در زبان و ادبیات و نقد ادبى داشته، اما فقط اندکى از آنها باقی‌مانده است (رجوع کنید به زکی‌مبارک، ج 2، ص 135ـ136).الرسالة الحاتمیة فیما وافق المتنبى فى شعره کلامَ ارسطو فى الحکمة (نام دیگر آن: المقابلة بین المتنبى و الحکیم ارسطو)، بزرگ‌ترین اثر در دسترس از اوست (سزگین، ج 2، ص 488). وى در این رساله، ماهرانه و به ظاهر بدون غرض‌ورزى، حکمتهاى اشعار متنبى را با حکمتهاى ارسطو مطابقت داده است (زکی‌مبارک، ج 2، ص 141). در این رساله از 120 بیت از اشعار متنبى انتقاد شده است (صفدى، ج 2، ص 343؛ زکی‌مبارک، ج 2، ص 141ـ145).حاتمى در الرسالة الحاتمیة المُوضِحَة فى ذکر سرقات ابی‌الطیب المتنبى و ساقط شعره، که شرح مختصر اولین ملاقات او با متنبّى است، سرقتهاى شعرى متنبى، را گردآورده است (زکی‌مبارک، ج 2، ص 139ـ141؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 1، ص 141). محمدیوسف این رساله را در 1345ش/ 1965 در بیروت به‌چاپ رساند (براى چاپهاى دیگر رجوع کنید به بروکلمان؛ سزگین، همانجاها). قفطى (متوفى 646؛ 1374، ج 3، ص 103، پانویس 2) از رساله‌اى از حاتمى با نام جبهةالادب فى امر المتنبى و ماجری‌له معه نام برده که احتمالا همین رساله است.اثر دیگر او حِلْیةالمُحاضرة فى صناعة الشعر است که در 1331 در دو مجلد در فاس به‌چاپ رسیده (ابن‌خلّکان، ج 4، ص 367؛ بروکلمان، >ذیل<، ج 1، ص 193؛ سزگین، ج 2، ص 106) و از منابع ابن‌ابی‌الاصبع* در تألیف تحریرالتحبیر بوده است (رجوع کنید به ابن‌ابی‌الاصبع، کتاب 2، ص 87ـ88، 462).الهِلْباجَة (تَقریع‌الهلباجة) اثرى از حاتمى درباره شعر، شعرا و نقد است که آن را براى وزیر آل‌بویه، ابن‌سَعْدان، نگاشته است. هلباجة نام مستعار مردى است که حاتمى در این کتاب، بدون اشاره به نام اصلی‌اش، او را نکوهش کرده است (یاقوت حموى، ج 18، ص 156، 159؛ صفدى، همانجا).آثار دیگر حاتمى عبارت‌اند از: رسالة الاَدْهَم، درباره واقعه اَدْهَم (ثعالبى، ج 3، ص120؛ قفطى، 1385، همانجا)؛ سرّالصّناعة و اسرارالبلاغة، المَجاز، الحالى و العاطـِل، هرسه درباره شعر؛ الرسالة الناجیة؛ عیون‌الکاتب؛ البراعة (الشّراب البراعة)؛ مُنْتَزَع الاخبار و مَطْموع (مطبوع) الاشعار؛ مختصرالعربیة (ناتمام)؛ المِعیار و الموازنة (ناتمام)؛ و رساله المُغَسِّل، در وصف ابوالحسنِ بَتّى* (یاقوت حموى، ج 18، ص 156؛ سیوطى، ج 1، ص 87ـ88؛ بغدادى، ج 2، ستون 56). جرجانى (متوفى 471؛ ص 115) از امالى منسوب به حاتمى سخن گفته است.تاریخ وفات حاتمى 388 ذکر شده است (خطیب بغدادى، ج 2، ص 620؛ سمعانى، ج 2، ص 148).منابع : ابن ابی‌الاصبع، تحریر التحبیر فى صناعةالشعر و النثر و بیان اعجازالقرآن، کتاب 2، چاپ حفنى محمد شرف، قاهره 1383؛ ابن‌خلّکان؛ ابوحیان توحیدى، کتاب الامتاع و المؤانسة، چاپ احمد امین و احمد زین، بیروت ]بی‌تا.[؛ اسماعیل بغدادى، هدیةالعارفین، ج 2، در حاجى خلیفه، ج 6؛ عبدالملک‌بن محمد ثعالبى، یتیمةالدهر، چاپ مفید محمد قمیحه، بیروت 1403/1983؛ احمدبن محمد جرجانى، المنتخب من کنایات الادباء و ارشادات البلغاء، بیروت 1405/ 1984؛ خطیب بغدادى؛ دهخدا؛ محمد زکى مبارک، النثر الفنى فى القرن الرابع، بیروت [?1352/ 1934[؛ سمعانى؛ عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطى، بغیةالوعاة فى طبقات اللغویین و النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره 1384؛ صفدى؛ علی‌بن یوسف قفطى، انباه الرواة على انباه‌النحاة، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، ج 3، قاهره 1374/1955؛ همو، المحمدون من‌الشعراء، چاپ محمد عبدالستارخان، حیدرآباد، دکن 1385/1966؛ یاقوت حموى، معجم الادباء، بیروت 1400/1980؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937-1942; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا نهاوندی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده