حاتم بیگ اردوبادی
معرف
وزیراعظم شاه عباس اول (حک : 996ـ1038) صفوى
متن
حاتم‌بیگ اردوبادى، وزیراعظم شاه عباس اول (حک : 996ـ1038) صفوى. از زمان تولدش اطلاعى در دست نیست. وى در اردوباد (قصبه‌اى در جانب شمالى رود ارس) به دنیا آمد. پدرش، ملک بهرام، کلانترِ اردوباد بود. گفته‌اند که او از اخلاف خواجه نصیرالدین طوسى بود (اسکندر منشى، ج 2، ص 722ـ 723، 725؛ جنابدى، ص 709). حاتم‌بیگ در اواخر سلطنت شاه‌طهماسب صفوى (حک : 930ـ984)، با آنکه جوان بود، پس از فوت پدرش وارث شغل او شد اما به سبب حسادت برخى، این منصب را ترک کرد. چندى بعد، وزیر دلوبوداق روملو، حاکم خوى، شد. با عزل دلوبوداق، مدتى در اردوباد به سر برد تا اینکه در 985 وزیر ولی‌خان افشار، حاکم کرمان، و پس از او وزیر پسرش، بیکتاش‌خان، گردید و مجموعآ دوازده سال وزارت کرمان را به عهده داشت (اسکندر منشى، ج 2، ص 725).در 998، که بیکتاش‌خان در نبرد با یعقوب‌خان ذوالقدر، حاکم شیراز، شکست خورد و کشته شد، حاتم بیگ با یعقوب خان به شیراز رفت (منجم یزدى، ص 83؛ اسکندر منشى، ج 2، ص 725ـ726؛ جنابدى، ص 709ـ711). پس از مدتى شاه عباس، حاتم‌بیگ را به دلیل آشنایى با امور کرمان، به همراه فرهادخان قرامانلو (از سرداران بزرگ شاه‌عباس اول) براى سامان دادن به اوضاع کرمان و دفع آشوب یوسف‌خان افشار به کرمان فرستاد. حاتم‌بیگ، پس از بازگشت در 999، به‌سبب لیاقت و کاردانى به مقام استیفا منصوب شد (منجم یزدى، ص 105؛ اسکندر منشى، ج 2، ص 726). وى پس از شش ماه به مقام وزارت اعظم نایل و به اعتمادالدوله ملقب گردید (جنابدى، ص 715؛ افوشته‌یى، ص 551؛ اسکندرمنشى، ج 1، ص 439) و در 1001، به اصلاح وضع لشکریان دارالسلطنه قزوین پرداخت (اسکندر منشى، ج 1، ص 454).در 1002 که حاکم هویزه (سیدمبارکِ عرب، از مشعشعیان* خوزستان)، شوشتر را محاصره کرده بود، حاتم‌بیگ و فرهادخان و چند تن از امرا مأمور رفع این بلوا شدند (منجم یزدى، ص 127؛ افوشته‌یى، ص 551ـ552). سیدمبارک که تاب مقاومت در خود نمی‌دید، به طرف هویزه بازگشت، اما در راه، با سپاه شوشتر روبه‌رو شد و فردى را نزد حاتم‌بیگ فرستاد تا شفاعت او را نزد شاه بکند. پس از دیدار و مذاکره آن دو، حاتم‌بیگ به سیدمبارک خلعت و اسب و زین مرصع پیشکش کرد و سیدمبارک نیز هدایایى براى شاه فرستاد (منجم یزدى، ص 128ـ129).در 1003، در لرستان آشوبى رخ داد که حاتم‌بیگ مأمور دفع آن شد. شاهویردی‌خان، حاکم لرستان، اظهار ندامت کرد و حاتم‌بیگ او را مورد لطف قرار داد و حکومت لرستان را به او واگذاشت و در مقابل، هزار تومان پیشکش از او گرفت و به دیوان اعلى فرستاد. همچنین در همان سال، حاتم‌بیگ به کهگیلویه رفت و حسن‌خان را، که با استفاده از هرج و مرج به حکومت کهگیلویه رسیده بود و از فرمانهاى شاه اطاعت نمی‌کرد، عزل کرد و او را نزد شاه فرستاد. سپس، حکومت کهگیلویه را به امیرخان افشار، که پیش از آن حاکم کازرون بود، سپرد. همچنین از برخى عشایر بختیارى، که مدتى سر از اطاعت باز زده بودند، ده هزار تومان جریمه گرفت (اسکندرمنشى، ج 1، ص 501ـ503).در همان سال، حاتم‌بیگ و فرهادخان به خوزستان رفتند. در این سفر، سیدخواجم (ایلچى ازبکان که در سال 1000 به حضور شاه عباس رسیده بود، ولى بنابه دلایلى اجازه بازگشت نیافته بود) در خوزستان به جان حاتم‌بیگ سوءقصد کرد، اما حاتم‌بیگ جان به در برد (افوشته‌یى، ص 563ـ565).حاتم‌بیگ در جنگهاى متعددى همراه شاه عباس بود، از جمله در 1006 در جنگ ایران با ازبکان (رجوع کنید به منجم یزدى، ص 172)، در 1007 در فتح خراسان و جنگ با دین‌محمدخان ازبک و در 1009 در حمله به قلعه ابیورد و مرو شاهجان و گرفتن نورمحمدخان ازبک. پس از گرفتن قلعه ابیورد، نورمحمدخان خواستار دیدار با حاتم‌بیگ شد. حاتم‌بیگ با نورمحمدخان در قلعه دیدار و از وى نزد شاه شفاعت کرد (اسکندرمنشى، ج 1، ص 573، 604).در 1013، در درگیرى میان ایران و عثمانى، حاتم‌بیگ واسطه صلح بین دو کشور بود (منجم یزدى، ص 273). در سفر به اردوباد در 1015، شاه عباس اردوباد را به عنوان سیورغال* دائم به حاتم‌بیگ بخشید (همان، ص 311). در 1018، وى مأمور فرونشاندن شورش امیرخان، حاکم ارومیه، شد و سعى او براى پایان مسالمت‌آمیز ماجرا بی‌نتیجه ماند، ولى سه روز پیش از موعد حمله، در 5 ربیع‌الاول 1019 (قس شاملو، ج 1، ص :197 1018)، حاتم‌بیگ درگذشت و جنگ با کُردها به خشونت گرایید (منجم یزدى، ص 368، 381؛ اسکندر منشى، ج 2، ص 727).حاتم‌بیگ هنگامى که مستوفی‌الممالک بود (999)، طرح تازه‌اى براى نمودارى از درآمد و مخارج مملکت (نسخه تشخیص جمع و خرج ممالک محروسه) ریخت. وى در مدت وزارت خود خدمات بسیارى انجام داد. او وزیرى با اراده، درستکار، دادگر، با قابلیت و مورد اعتماد شاه بود. از اقدامات مهم او، برانداختن رسم مصادره و جریمه بود که وزراى سابق رایج کرده بودند (منجم یزدى، ص 382؛ اسکندر منشى، ج 2، ص 726؛ بلان، ص 83). حسن تدبیر و سیاست حاتم‌بیگ سبب شد تا نوزده سال در مقام وزارت باقی‌بماند و این مدت وزارت در تاریخ صفویه بی‌سابقه است (بلان، ص 84).حاتم‌بیگ در انشا و نامه‌نگارى مهارت داشت و به زبانهاى فارسى، ترکى و عربى مسلط بود (منجم یزدى، همانجا). بسیارى از نامه‌هاى شاه عباس به سفیران و شاهان اروپایى به انشاى حاتم‌بیگ بود (براى نمونه رجوع کنید به شاه عباس، ج 1، ص 216، پانویس 1، ص 234، پانویس 1، ج 2، ص 24، پانویس 1، ص 226، پانویس 1). او طبع شعر نیز داشت و در 1017 که با جلالیان در اصفهان به حضور شاه رسید، در این‌باره سه مادّه تاریخ سرود؛ دو تا به فارسى و یکى به ترکى (منجم یزدى، ص 352). حاتم‌بیگ ممدوح میرزا ملک مشرقى بود (فخرالزمانى، ص 588ـ589). به پاس خدمات حاتم‌بیگ، پس از مرگش، پسر او، میرزا طالب‌خان، به جاى پدر به وزارت رسید (منجم یزدى، ص 382؛ اسکندر منشى، ج 2، ص 727).منابع : اسکندر منشى؛ محمودبن هدایت‌اللّه افوشته‌یى، نقاوة الآثار فى ذکرالاخیار: در تاریخ صفویه، چاپ احسان اشراقى، تهران 1373ش؛ لوسین ـ لویی‌بلان، زندگی‌شاه‌عباس، ترجمه ولی‌اللّه شادان، تهران 1375ش؛ میرزا بیگ‌بن حسن جنابدى، روضة الصفویه، چاپ غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران 1378ش؛ ولى قلی‌بن داود قلى شاملو، قصص الخاقانى، چاپ حسن سادات ناصرى، تهران 1371ـ1374ش؛ شاه عباس: مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخى همراه با یادداشتهاى تفصیلى، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران: زرین، 1366ش؛ عبدالنبی‌بن خلف فخرالزمانى، تذکره میخانه، چاپ احمد گلچین معانى، تهران 1362ش؛ جلال‌الدین محمد منجم یزدى، تاریخ عباسى، یا، روزنامه ملاجلال، چاپ سیف‌اللّه وحیدنیا، تهران 1366ش؛ محمدطاهربن حسین وحید قزوینى، تاریخ جهان‌آراى عباسى، چاپ سعید میرمحمد صادق، تهران 1383ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فهیمه علی بیگی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده