حاتم بن هرْثمه
معرف
از سرداران عباسیان در روزگار هارون و پسرانش امین و مأمون
متن
حاتم‌بن هَرْثَمه، از سرداران عباسیان در روزگار هارون و پسرانش امین و مأمون. حاتم، به واسطه سابقه پدرش، هرثمةبن اعین* که از سرداران خاص و معتمد هارون بود (طبرى، ج 8، ص 298، 369)، به دستگاه عباسیان راه یافت. ظاهرآ در 178، که هارون هرثمه را به ولایت مصر گماشت، حاتم نیز همراه پدرش بود، زیرا هرثمه حاتم را به ریاست شُرطه (پلیس شهر) گمارد (کندى، ص 161؛ ابن‌تغری‌بردى، ج 2، ص 88). نام حاتم‌بن هرثمه، در نامه خلیفه امین به برادرش صالح، که به مناسبت مرگ هارون به او نوشت، آمده و در آن ضمن سفارش به صالح درباره حاتم، مبنى بر ابقاى وى در سمَت خود، از فرمان‌بردارى حاتم از دستگاه خلافت یاد کرده است (طبرى، ج 8، ص 368ـ369). در 194، امین، حاتم را همراه با هزارتن به مصر فرستاد و مأمور برگزارى نماز و جمع‌آورى خراج آن سرزمین ساخت. او به بِلْبِیس* رفت. حاتم در ابتدا با اهالى حوف مصر، به شرط پرداخت خراج، صلح کرد، اما آنان پیمان صلح را شکستند، حاتم نیز لشکرى براى جنگ با آنان فرستاد و آنان را شکست داد، سپس حرکت کرد و در 4 شوال 194 همراه صد گروگان از سران عرب یمانى حوف وارد مصر شد. حاتم، به رسم امیران مصر، در پادگان سکونت کرد و به سامان دادن امور پرداخت. آنگاه براى خود قبّه‌اى به نام قُبّةُالهواء* ساخت (کندى، ص 173ـ174؛ ابن‌تغری‌بردى، ج 2، ص 144).امین پس از اختلاف و نزاع با برادرش، مأمون، جابربن اشعث خزاعى را به جانشینى حاتم برگزید (رجوع کنید به یعقوبى، ج 2، ص 439) و به این ترتیب، او در جمادی‌الآخره 195، پس از یک سال و نیم، از امارت مصر برکنار شد (کندى، ص 174 و پانویس 1؛ ابن‌تغری‌بردى، ج 2، ص 147).جنگ بین امین و مأمون سرانجام در سال 198، با قتل امین، به پایان رسید (یعقوبى، ج 2، ص 441؛ نیز رجوع کنید به مسعودى، ج 4، ص 291ـ294). به نوشته یعقوبى (ج 2، ص 462)، مأمون، حاتم را به حکومت ارمنستان برگزید و حاتم زمانى به آنجا رسید که اختلاف و دشمنى میان معتزله و اهل سنّت شدت گرفته بود، اما بعدآ با هم سازش کردند.هنوز چند روز از حکومت حاتم بر ارمنستان نگذشته بود که از قتل پدرش (در سال 200)، به تحریک فضل‌بن سهل (وزیر مأمون)، آگاه شد. پس، از بَردَعه به کِسال رفت و در آنجا دژى ساخت و بر آن شد تا خلیفه را خلع کند. وى، براى انتقام از قتل ناجوانمردانه پدرش، به بطریقان و بزرگان ایرانى و ارمنى و بابک و خرّم‌دینان نامه نوشت که بر ضد خلیفه بشورند (ابن‌قتیبه، ص 389؛ یعقوبى، همانجا؛ نیز رجوع کنید به طبرى، ج 8، ص 542ـ 543). گفته‌اند که شورش بابک خرّم‌دین* تحت‌تأثیر تحریکات او بوده است (رجوع کنید به ابن‌قتیبه؛ یعقوبى، همانجاها)؛ از این‌رو، وقتى خبر شورش بابک و چیرگى او بر آذربایجان به مأمون رسید، یحیی‌بن معاذ را به جاى حاتم‌بن هرثمه به حکومت ارمنستان گمارد (یعقوبى، همانجا). صدیقى، با توجه به شورش بابک در سال 201 و با توجه به اینکه وى در این سال ادعا کرد که روح جاویدان، رهبر خرم‌دینان آذربایجان، در بدنش حلول کرده (رجوع کنید به طبرى، ج 8، ص 556؛ ابن‌اثیر، ج 6، ص 328)، احتمال داده است که حاتم در حقیقت با جاویدان، نامه‌نگارى کرده باشد ولى چون بابک بعد معروف‌تر شده، نام او جاى جاویدان را گرفته است. به هر روى، سرکشى و شورش حاتم‌بن هرثمه در 201 کار خرّم‌دینان را در آذربایجان آسان کرد و آنان، که از هر لحاظ اوضاع را موافق می‌دیدند، دعوت حاتم را اجابت کردند و در پى نافرمانى برآمدند (صدیقى، ص 285). دینورى (ص 402ـ405) به‌تفصیل از شورش بابک خبر داده، اما به نقش حاتم در این باره اشاره نکرده است. به‌نوشته ابن‌قتیبه (همانجا)، حاتم در اوج دعوت و نامه‌نگاریها و تحریکاتش براى شورش بر خلیفه، درگذشت. پس از این، از حاتم‌بن هرثمه در تواریخ ذکرى نیامده است، اما ظاهرآ مناسبات این خاندان با دولت عباسى بهبود یافته بوده است. به نوشته طبرى (ج 9، ص 164)، محمدبن حاتم در 234 والی‌آذربایجان بود. احمدبن محمد، نواده حاتم، نیز در 249 فرماندار بخش شرقى بغداد بود (ابن‌جوزى، ج 12، ص 20).منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌تغرى بردى، النجوم الزاهرة فى ملوک مصر و القاهرة، قاهره [? 1383[ـ1392/ [? 1963[ـ 1972؛ ابن‌جوزى، المنتظم فى تاریخ الملوک و الامم، چاپ محمدعبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/1992؛ ابن‌قتیبه، المعارف، چاپ ثروت عکاشه، قاهره 1960؛ احمدبن داوود دینورى، الاخبار الطِّوال، چاپ عبدالمنعم عامر، قاهره 1960، چاپ افست قم 1368ش؛ غلامحسین صدیقى، جنبش‌هاى دینى ایرانى در قرنهاى دوم و سوم هجرى، تهران 1375ش؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ محمدبن یوسف کندى، ولاة مصر، چاپ حسین نصّار، بیروت 1379/1959؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ یعقوبى، تاریخ.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زیبا معیر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده