حاتم اصم
معرف
زاهد، محدّث حنفی‌مذهب و صوفى مشهور قرن سوم در خراسان
متن
حاتِم اَصَمّ، زاهد، محدّث حنفی‌مذهب و صوفى مشهور قرن سوم در خراسان. کنیه او در بیشتر منابع ابوعبدالرحمان ذکر شده است (رجوع کنید به سلمى، ص 91؛ ابونعیم اصفهانى، ج 8، ص 73). گفته‌اند که او ناشنوا نبود، ولى به سبب حادثه‌اى تظاهر به کربودن کرد و به همین دلیل به اصمّ معروف گردید (رجوع کنید به قشیرى، ص 393؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 28).تاریخ ولادت حاتم مشخص نیست. وى در بلخ زاده شد (ابن‌خلّکان، ج 2، ص 26). حاتم احادیثى را از قول شقیق بلخى، شدادبن حکیم، عبداللّه‌بن مقدام، رجاءبن مقدام، سعیدبن عبداللّه ماهیانى (سمعانى، ج 1، ص 181؛ ابن‌جوزى، 1412، ج 11، ص 253؛ ذهبى، 1411، حوادث و وفیات 231ـ240ه ، ص 118؛ صفدى، ج 11، ص 233)، سعیدبن عباس، ابوعلى سقاء و ابوعثمان صوفى (ابن‌ابی‌حاتم، ج 3، ص260) روایت می‌کرده است. افرادى نیز از او حدیث شنیده و روایت کرده‌اند، از جمله ابوعبداللّه خوّاص، ابوجعفر هروى (سمعانى، همانجا)، عبداللّه‌بن سهل رازى، احمدبن خضرویه، محمدبن فارِس (ذهبى، 1411، حوادث و وفیات 231ـ240ه ، ص 119)، و محمدبن حسین اَزدى (مُناوى، ج 2، ص200). حاتم شاگرد شقیق بلخى* بود (انصارى، ص 86؛ عطار، ص 295). احمدبن خَضرَویه* بلخى (قشیرى، همانجا؛ هجویرى، ص 175) و سعدبن محمد رازى (عطار، ص 296) از شاگردان او بودند. ابوتراب نخشبى* و سعیدبن عباس صیرفى و حسن‌بن سقاء نیز با او مصاحبت داشتند و درباره او حکایاتى نقل کرده‌اند (صفدى، همانجا). ابوبکر ورّاق* او را لقمان امت خوانده (رجوع کنید به خطیب بغدادى، ج 9، ص 153؛ ذهبى، 1364ـ 1365، ج 1، ص 104) و جنید بغدادى* او را، به سبب صدق و اخلاص بی‌نظیرش، صِدّیق زمانه لقب داده است (رجوع کنید به هجویرى، همانجا؛ عطار، ص 295). حاتم اصم در برخى از جنگهاى خلفاى عباسى، از جمله جنگ با ترکان، شرکت داشته است. او در این جنگها با ابوتراب نخشبى و شقیق بلخى همراه بود (عزالدین کاشانى، ص 398؛ ذهبى، 1401ـ1409، ج 9، ص 314). گفته‌اند که وى در بغداد با احمدبن حنبل دیدار کرد و در مباحثات و مجادلاتى که باهم داشتند، احمدبن حنبل از قدرت حاتم‌اصم در اسکات خصم و از عقل و درایت وى متعجب شد و او را مدح و تمجید نمود (رجوع کنید به ابونعیم اصفهانى، ج 8، ص 82؛ ابن‌جوزى، 1412، ج 11، ص 254).محور اصلى اقوال او توکل و اخلاص و معرفت، زهد و ریاضت و کناره‌گیرى از خلق است (رجوع کنید به ابونعیم اصفهانى، ج 8، ص 77؛ ذهبى، 1411، همانجا؛ ابن‌مُلَقَّن، ص 178). داستانهاى بسیارى در شرح‌حال وى نقل شده که همه حاکى از نوعى توکل افراطى و مخالفت با هرگونه خواست و اراده انسانى در برآوردن حوایج طبیعى است (رجوع کنید به قشیرى، ص 262؛ عطار، ص 296). از آن جمله است داستان توکل او در خصوص نفقه و روزى (رجوع کنید به ابونعیم اصفهانى، ج 8، ص 79؛ ابن‌جوزى، 1389ـ1393، ج 4، ص 162) که سنایى (ص 117) نیز آن را به نظم درآورده است.اولین بار حاتم اصطلاح «موتات اربع» را به‌کار برد، که بر اندیشه صوفیان بعدى تأثیر بسیار برجا نهاد (حکیم، ص1030). به عقیده حاتم، شرط ورود به مذهب تصوف، اختیار کردن چهار نوع مرگ است: موت اَبیض که گرسنگى است، موت اَسوَد که تحمل آزار و اذیت خلق است، موت احمر که مخالفت با هواهاى نفسانى است و موت اَخضَر که جامه مرقع پوشیدن است (رجوع کنید به سلمى، ص 93؛ قشیرى، ص 394).هجویرى (ص420) در تبیین مسئله ایمان و اختلاف میان مشایخ صوفیه در این باب، حاتم اصم را جزو گروهى قرار داده است که ایمان را عبارت از قول و تصدیق می‌دانستند.حاتم اصم در 237، در عصر متوکل عباسى (ذهبى، 1405، ج 1، ص 333؛ ابن‌کثیر، ج10، ص 315ـ317) در حومه واشَجَرْد، از قراى ماوراءالنهر و اطراف ترمذ* (یاقوت حموى، ذیل «واشَجَرْد») درگذشت (ابن‌جوزى، 1412، ج 11، ص 255؛ ابن‌عماد، ج 2، ص 87). از وى دو اثر باقى مانده است: ثمانى مسائل (موجود در کتابخانه فاتح ترکیه، به شماره 2/4494) و الفوائد و الحکایات و الاخبار (موجود در کتابخانه ظاهریه دمشق، مجموعه شماره 13/94؛ سزگین، ج 1، ص 639).منابع : ابن ابی‌حاتم، کتاب‌الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن 1371ـ1373/ 1952ـ1953، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ ابن‌جوزى، صفةالصفوة، چاپ محمود فاخورى و محمد رواس قلعه‌جى، حلب 1389ـ1393/1969ـ1973؛ همو، المنتظم فى تاریخ‌الملوک و الامم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت 1412/ 1992؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌عماد؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة فى التاریخ، ]قاهره[ 1351ـ1358؛ ابن‌مُلَقَّن، طبقات الاولیاء، چاپ نورالدین شریبه، بیروت 1406/1984؛ ابونعیم اصفهانى، حلیةالاولیاء و طبقات الأصفیاء، چاپ محمدامین خانجى، بیروت 1387/1967؛ عبداللّه‌بن محمد انصارى، طبقات الصوفیه، چاپ محمدسرور مولائى، تهران 1362ش؛ سعاد حکیم، المعجم‌الصوفى، بیروت 1401/1981؛ خطیب بغدادى؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 231ـ240ه .، بیروت 1411/1991؛ همو، سیراعلام‌النبلاء، چاپ شعیب أرنؤوط و دیگران، بیروت 1401ـ1409/1981ـ1988؛ همو، العبر فى خبر من غبر، چاپ محمدسعیدبن بسیونى زغلول، بیروت 1405/1985؛ همو، کتاب دول‌الاسلام، حیدرآباد، دکن 1364ـ1365؛ محمدبن حسین سلمى، طبقات‌الصوفیة، چاپ نورالدین شریبه، حلب 1406/1986؛ سمعانى؛ مجدودبن آدم سنایى، کتاب حدیقة الحقیقه و شریعة الطریقه، چاپ محمدتقى مدرس رضوى، ]تهران ?1329ش[؛ صفدى؛ محمودبن على عزالدین کاشانى، مصباح‌الهدایه و مفتاح‌الکفایه، چاپ جلال‌الدین همایى، تهران 1367ش؛ محمدبن ابراهیم عطار، تذکرة الاولیاء، چاپ محمد استعلامى، تهران 1378ش؛ عبدالکریم‌بن هوازن قشیرى، الرسالةالقشیریة، چاپ معروف زریق و على عبدالحمید بلطه‌جى، بیروت 1408/ 1988؛ محمد عبدالرووف‌بن تاج العارفین مُناوى، طبقات الصوفیة: الکواکب‌الدُّرّیة فى تراجم السادةالصوفیة، چاپ محمد ادیب جادر، بیروت 1999؛ علی‌بن عثمان هجویرى، کشف المحجوب، چاپ محمود عابدى، تهران 1383ش؛ یاقوت حموى؛Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden 1967- .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اکرم مشهدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده