چینیلی کوشْک
معرف
کاخى تابستانى در استانبول متعلق به قرن نهم
متن
چینیلى کوشْک، کاخى تابستانى در استانبول متعلق به قرن نهم. این کوشک، که به فرمان سلطان محمد فاتح (حک : 855ـ886) ساخته شده، بخشى از مجموعه سراى جدید یا طوپقاپی‌سراى* است ]گودوین، 1971، ص 137[. این بنا در محوطه باروى سُورِسلطانى، و در خارج از محدوده اصلى کاخ، در دامنه تپه‌اى بنا شده است که از حیاط اول کاخ به دهانه خلیج می‌پیوست ]عارسون، ج 8، ص 592[. ضلع ورودى بنا از سطح زمین ارتفاع چندانى نداشت، ولى ضلع مشرف به خلیج آن بلند و برفراز صفه‌اى از عهد روم شرقى ایجاد شده بود.براساس کتیبه بنا، این کاخ در 877 احداث شده است ]گودوین، 1971، ص 108، 137؛ عارسون، همانجا[. از معمارِ چینیلى کوشک اطلاعى در دست نیست؛ اما وجود نام على ]علیه‌السلام[ و کتیبه‌هاى کاشی‌کارى شده، نشان می‌دهد که در ساخت بنا استادکاران ایرانى شرکت داشته‌اند. کونل نیز کاشی‌کاریهاى این بنا را اثر استادکاران ایرانى دانسته است ]نیز رجوع کنید به گودوین، 1977، ص 79[.به نوشته طورسون بیگ، چینیلى کوشک به «طور اکاسره» ]به‌شیوه معمارى کاخهاى ایرانى[ بنا گردیده است. در روزگار سلطان مراد چهارم تغییراتى در داخل بنا ایجاد شد؛ در یکى از اتاقهاىِ ضلعِ چپ مشرف به بوستان، «چشمه»اى ]آب‌انبار شیردار[ با سنگ صیقلى آراسته به نقش برجسته طاووس ساخته شد که در هر یک از دو جانب آن، کتیبه‌اى منظوم تعبیه شده و در یکى از آنها این کوشک، سِرْچه سراى (کاخ بلورین) نامیده شده است. چینیلى کوشک در 26 رجب 1150 براثر آتش‌سوزى ویران شد ]گودوین، 1971، ص 472، پانویس 245[ و در دوره محمود اول (1143ـ1167) مرمت گردید.در قرن سیزدهم از این بنا مراقبت نشد و اطرافش به صورت زمینهاى بایر در آمد. این کاخ در 25 رمضان 1290، پس از ایجاد تغییرات فراوانى در ساختمان آن، موزه آثار باستانى شد رجوع کنید به] همانجا[.در زمان عثمان حمدى بیگ (متوفى 1328)، مدتى از چینیلى کوشک به عنوان تنها موزه ترک استفاده می‌شد ]عارسون، ج 8، ص 595[. با کشف تابوتهاى بزرگ سنگى، روبه‌روى چینیلى کوشک موزه تابوتها و سنگ‌مزارها احداث گردید و بقیه اشیا، با توسعه تدریجى موزه آثار باستانى، از چینیلى کوشک به آنجا انتقال داده شد؛ اما بار دیگر، آثار دوره اسلامى به چینیلى کوشک ــ که در فاصله سالهاى 1328 تا 1338 بازسازى شده بودــ برگردانده شد. چینیلى کوشک از آن پس تحت مدیریت موزه طوپقاپی‌سراى قرار گرفت، اما در جنگ جهانى دوم تعطیل و اشیاى آن به مکانهاى دیگرى منتقل شد. از 1321ش/ 1942، مرمت دوباره چینیلى کوشک آغاز گردید و در 1332ش/ 1953، به مناسبت پانصدمین سالگرد فتح استانبول، موزه فاتح و در 1346ش/ 1967 موزه هنر کاشی‌کارى ترک گردید.]اکنون[ چینیلى کوشک بناى سنگى دو طبقه‌اى ]اونسال، ص 59[ با سنگ سفید است که در لابه‌لاى سنگها ردیفهایى از آجر قرمز کار شده است. بخش پایینىِ نماى رو به خلیج، آجرکاریها و نقوش تزیینى شبیه به طرح گلیم دارد ]براى تصویر این بخش رجوع کنید به عارسون، ج 8، ص 594، تصویر 1243[. رواق طبقه بالا داراى سرستونهایى است که با شیوه معمارى دوره فاتح هماهنگى ندارد و احتمالا در مرمتهاى قرن دوازدهم به این شکل درآمده است رجوع کنید به] گودوین، 1977، همانجا[.درِ ورودى کاخ در ایوان بزرگ کاشی‌کارى شده‌اى قرار دارد. در هریک از دو طرف این ایوان، یک طاقچه کوچک رجوع کنید به] اونسال، تصویر 110[ و پلکانى در کنار طاقچه سمت راست تعبیه شده است.چینیلى کوشک، براساس طرحى که در آن یک ایوان در هریک از چهار طرف محوطه مرکزى قرار گرفته، ساخته شده است ]اونسال، ص 59[. در هر گوشه بنا اتاقى با طاقهاى تزیینى گنبدى و نیم گنبدى قرار دارد. دیوار اتاقهاىِ سمتِ ورودى، از درون، سه ضلعى و پنجره‌هاى دیوارهاى جانبى، قناس‌اند. اتاقهاى مشرف به باغ، مستطیل‌شکل و بزرگ‌ترند و روى هر یک گنبدى ]همانجا[ قرار گرفته است. در وسط ]ضلع مشرف به خلیج[، اتاق پنج گوش گنبدپوشى با پنجره‌ها و لچکیها (ویژه معمارى ترک) بر مدخل تنگه بوسفور نیز اشراف دارد رجوع کنید به [عارسون، همانجا[.شیروانى چوبى کاخ که تمامى بنا، از جمله گنبد بزرگ مرکزى، را می‌پوشانده احتمالا در آتش‌سوزى 1150 سوخته و در نتیجه، گنبد مرکزى بنا از پشت‌بامى که با شیروانى کم‌ارتفاعى پوشیده شده، بیرون زده است ]اونسال، همانجا[. در چهار جانب گنبدِ مرکزى، چهار دودکش با کلاهکى به شکل مخروط نوک‌تیز و یک برج راه‌پله منتهى به پشت‌بام وجود دارد.طبقه زیرین، با کمى اختلاف، مانند طبقه بالاست. اتاقهاى این طبقه کوچک‌اند، اما همانند طبقه بالا، طاقها با تویزه‌هایى شبکه‌اى ساخته شده‌اند. این اتاقها تاریک و احتمالا محل اقامت خدمتکاران کاخ بوده‌اند رجوع کنید به] گودوین، 1971، ص 133[، فقط اتاق وسط ــکه مانند قرینه‌اش در طبقه بالا بیرون نشسته ــ مقرنس‌کارى و پنجره‌هاى بسیارى دارد. در کنار درگاههاى مرکز بنا دو حوضچه سنگىِ کنده‌کارى شده، احتمالا براى وضو، ساخته شده است ]براى پلان بنا رجوع کنید به اونسال، ص60، تصویر 129؛ عارسون، ج 8، ص 592، تصویر 1238[.چینیلى کوشک، علاوه بر معمارى ویژه، به سبب کاشی‌کاریهاىِ نماى بیرونى و برخى سطوح داخلى، بنایى ارزشمند محسوب می‌گردد رجوع کنید به] اونسال، ص 85[. کاشیهاى نماى کاخ و ایوان و کتیبه بزرگ از نوع معرّق است و براى نوشتن خطوط کوفى از کاشیهاى سفید در زمینه فیروزه‌اى استفاده شده است. در این کتیبه، عبارت «توکّلى على خالقى» و کلمات «جلال»، «اکبر» و «محمد رسول‌اللّه» خواناست. در ایوانهاى جانبى و اتاقها، دیوارها تا ارتفاع معینى (حدود سه متر) با کاشیهاى شش‌گوش پوشیده شده‌اند و لابه‌لاى آنها از کاشیهاى سه گوش، به رنگ دیگر، براى ساختن قاب استفاده شده است. در بعضى قسمتها نیز کاشیهاى فیروزه‌فام هست که در مرکز آنها شکافهایى با اکلیل طلایى نقش شده است. کتیبه ایوان در دو سطر تودرتو، به خط ثلث و به رنگ سفید و طلایى بر زمینه لاجوردى است.چینیلى کوشک در میان بناهاى استانبول، در رتبه نخست قرار دارد. این بنا یگانه و نخستین نمونه بازمانده از سنّت معمارى کهن ترک است که از طریق ایران، از آسیاى میانه به آناطولى رسیده است ]گودوین، 1977، ص 16؛ نیز رجوع کنید به اونسال، ص 78ـ79، 108[. کاخ چینیلى، با چهار اتاق در اطرافِ یک اتاق بزرگ مرکزى، نمونه‌اى سنگى و آجرى و با ارزش تاریخى از معمارى ترکهاست و تزیینات کاشی‌کارى آن آمیزه‌اى از هنر سلجوقى و عثمانى است.منابع :[Celal Esad Arseven, Turk sanati tarihi, Istanbul: Milli Egitim Basimevi, n.d.]; Muzaffer Batur, "Cinili Kosk'un Yapisi", Vatan gazetesi, 20 Eylul 1953; [Godfrey Goodwin, A history of Ottoman architecture, London 1992; idem, Islamic architecture: Ottoman Turkey, London 1977]; Istanbul ansiklopedisi, I(stanbul 1958-, s.v. "Cinili Kosk"; Asuman Kolsuk, Topkapi Sarayi Muzesi,Cinili Kosk, Turk Cini ve keramikleri seksiyonu rehberi, Istanbul 1971; [Konyali], "Cinili Kosk-Sirca Saray", Tarih dunyasi dergisi Fatih ozel sayisi, Istanbul [1950], 22-27; E. Kuhnel, Cinilikosk'de Turk ve Islam eserleri koleksiyonu, Berlin-Leipzig 1938, giris; Yilmaz Onge, "Turk cinicilik sanatinin enteresan orneklerinden Ibrahim Bey imareti (zaviyesi),nin mihrabl", Arkitekt, XXV/ 322 (1966), 70-73; Zarif Orgun. "Cinili Kosk", ibid, XI/12 (1941-1942), 252-259; Tahsin Oz, Turkish ceramics, Istanbul, [1953], 17-18; Tursun Bey, Tarih-i Ebu'l-Feth, ed. Mertol Tulum, I(stanbul 1977, 74-75; [Behcet Unsal, Turkish Islamic architecture in Seljuk and Ottoman times: 1071-1923, London 1973]; K. Wulzinger, Byzantinische Baudenkmaler zu Konstantinopel, Hannover 1925, 36-37.براى صورت کامل منابع رجوع کنید به د. ا. د. ترک، ذیل مادّه.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سماوی اییجه، تلخیص از د.ا.د.ترک

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده