چینیلی مجموعه
معرف
مجموعه‌اى در ]منطقه[ اسکداراستانبول که به همت کوسِم والده* سلطان ]همسر سلطان احمد اول عثمانى، حک 1012:ـ 1026[ احداث شد ]گودوین، ص 351[
متن
چینیلى، مجموعه، مجموعه‌اى در ]منطقه[ اسکداراستانبول که به همت کوسِم والده* سلطان ]همسر سلطان احمد اول عثمانى، حک 1012:ـ 1026[ احداث شد ]گودوین، ص 351[. این مجموعه مشتمل است بر مسجد، مدرسه، سَبیل ]= سقاخانه[، حمام، مکتب‌خانه و چشمه ]= آب‌انبار شیردار[. از دو کتیبه درگاهِ شمالىِ صحنِ ورودىِ مسجد چنین برمی‌آید که مجموعه در 1050 ساخته شده ]>دایرةالمعارف استانبول<، ج 7، ص 4009[، اما چون در این کتیبه‌ها به مدرسه اشاره نشده، احتمالا مدرسه بعدها به مجموعه افزوده شده است. گمان می‌رود که معمار مجموعه، قاسم آغا*، سرمعمار خاصه ]= دربار[ بوده باشد ]اوز، ج 2، ص 18[. به گفته ایوانْسَرایى بخشى از درآمد والده خانىِ* بزرگ ]=کاروانسراى بزرگ ملکه مادر[ وقف این مجموعه و بنابر >دفتر محاسبه اوقاف< (باشباقانلق عثمانلى آرشیوى، ش 5493)، بخشى از درآمدِ املاک خاصه کوسم والده سلطان وقف مسجد بوده است.مسجد این مجموعه در مرکز آن قرار دارد. نقشه آن مربع است و از سه طرف، به جز قسمت قبله، با ایوانى با سقف شیروانى چوبى، احاطه شده است. شیروانى بر روى بیست ستون مرمرین قرار گرفته و محوطه زیر شیروانى جایگاه نمازگزارانى است که دیر به نماز جماعت می‌رسند ]اوز؛ گودوین، همانجاها[. براى رسیدن به شبستان، که بر روى صفه‌اى بلند ساخته شده است، از پلکانهاى جانب شمالى و غربى استفاده می‌شود. شیروانى چوبىِ بالاى این پلکانها نیز سایبانهایى پدید آورده است. بالاى پنجره‌هاى دو طرف ورودىِ ضلعِ شمالى، با کاشیهایى که بخشى از آنها تخریب شده، تزیین گردیده است. مسدود بودن فواصل ستونهاى زیر شیروانى چوبى با شبکه‌هاى فلزى، حاکى از این است که مکان نمازگزارانى که دیر می‌رسند، مستقل است. یکنواختى نماى بیرونى مسجد با ساخت سه پنجره در قسمت بالاى دیوارها از بین رفته است. پنجره وسطى داراى طاق‌نمایى باریک و بلند است و پنجره‌هاى کنارى، طاق‌نماى پهن و نوک تیز دارند. در قسمت پایینى دیوارهاى شمالى و جنوبى دو پنجره و در دو جانب دیگر، سه پنجره مستطیل شکل وجود دارد. استفاده از سنگهاى تراشیده نه چندان منظم و آجرهاى کلفتِ پهن در ساخت دیوارهاى مسجد، سبب شده است تا نماى بیرونى آن، رنگارنگ به نظر برسد. اضلاع مسجد از داخل 12ر9 متر و 16ر9 متر است. گنبد آن با استفاده از لچکیها ساخته شده است. فضاى داخل مسجد از کف تا پنجره‌هاى بالایى، و نیز محراب کاشی‌کارى شده است ]اوز، همانجا[. این کاشیهاىِ لعابدارِ ساخت کوتاهیه، با زمینه سفید و رنگهاى غالبِ فیروزه‌اى و سبز، و نقوشى از گلها، ترکیبى طبیعت‌گرایانه پدید آورده است که به عنوان واپسین نمونه‌هاى هنر کاشی‌کارى سنّتى ترک، اهمیت خاصى دارد ]و سبب شهرت این مسجد نیز گردیده است؛ گودوین، همانجا[. کتیبه کاشی‌کارى، که از دو سوى محراب آغاز شده، سه ضلع گنبدخانه را در برگرفته است. همچنین کاشیهاى بالاى پنجره‌ها و گنجه‌ها نیز شامل آیه‌هایى با خط درشت است. منبر مرمرین، که از نشیمنگاه به بالا و نیز سایه‌بان آن کاشی‌کارى شده است، اثر هنرى ممتازى به شمار می‌رود ]اوز، همانجا؛ >دایرةالمعارف استانبول<، ج 7، ص 4010[. تزیینات نقاشى داخل گنبد و لچکیها و پنجره‌ها در 1317ش/ 1938 صورت گرفته است. تنها منار ظریف و شیاردار در گوشه سمت راست مسجد طورى قرار گرفته که به نظر می‌رسد نیمى از پایه آن در دیوار جاى گرفته است ]اوز، همانجا[. این منار در بازسازى 1344ش/ 1965 نمایى به سبک باروک پیدا کرد.مدرسه، که در گوشه جنوب شرقى صحن قرار دارد، شامل حجره‌هایى در کنار هم، به شکل زاویه قائمه با یک ضلع بلندتر، است. این بنا نیز مانند مسجد بر روى صفه‌اى با چند پلکان ساخته شده است. در اینجا هم ساخت گنبدهاى بالاى حجره‌ها با ایجاد لچکیهایى انجام شده است. از ایوان با سقف شیروانى چوبى، که قبلا وجود داشته، اثرى بر جاى نمانده است. در سمت راست مدرسه یک حظیره ]محوطه محصورى با چند قبر[ و یک حوض کوچک مستطیل وجود دارد. شادروان ]=وضوخانه[ ــکه در سمت چپ ورودى، داخل صحن، قرار گرفته است ــ با سبیل، ساختِ هماهنگى دارد. شادروان مرکّب است از یک مخزن مرمرین آب و شیروانى مخروطى شکل چوبى که بر روى هشت ستون، شبیه به ستونهاى شبستان، قرار گرفته است ]>دایرةالمعارف استانبول<، ج 7، ص 4009[. ]بزرگى این شادروان با اندازه مسجد هماهنگ نیست؛ گودوین، همانجا[. سبیل روبه‌روى شادروان قرار دارد. مکتب‌خانه در کوچه حمام چینیلى، داخل حیاط کوچکى قرار گرفته و مربع شکل و تک گنبدى است. براى رسیدن به درسخانه ]مَدْرس[ باید از پنج پله سنگى بالا رفت. نماى رنگین مکتب‌خانه مرکّب از سنگ و آجر است و به نماى مسجد شباهت دارد. مکتب‌خانه از 1345ش/ 1966 به کتابخانه کودکان تبدیل شد، ولى حیاط آن ویژگیهاى مکتب‌خانه‌هاى قرن یازدهم/ هفدهم را تداعى می‌کند.چشمه، که در گوشه‌اى از دیوار بیرونى حیاط مکتب‌خانه واقع شده است، نمایى ساده دارد و بنابر کتیبه‌اش باید در 1052 ساخته شده باشد.حمام مردانه و زنانه، که در کوچه حمام چینیلى قرار دارد، بزرگ‌ترین بناى مجموعه چینیلى محسوب می‌شود و به شیوه معمارى سنّتى عثمانى بنا شده است. بخش زنانه، که از بخش مردانه کمى بزرگ‌تر است، داراى چهار صفه رو به فضایى هشت ضلعى و چهار «خلوت» ]محل کوچک خصوصى گرم براى استراحت[ در چهار گوشه آن است. فضاى داخلى حمام مردانه هم زیر یک گنبد قرار دارد ]>دایرةالمعارف استانبول<، ج 7، ص 4011[.منابع :[Godfrey Goodwin, A history of Ottoman architecture, London 1992]; Istanbul Ansiklopedisi, Istanbul 1958- , vol. 7, 4009-4013; [Tahsin Oz, Istanbul camileri, Ankara 1987].براى صورت کامل منابع رجوع کنید به د.ا.د.ترک، ذیل مادّه.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گلچین ارول، تلخیص از د. ا. د. ترک

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده