چیتاگنگ
معرف
استان و شهرى بندرى در جنوب‌شرقى بنگلادش
متن
چیتاگُنگ، استان و شهرى بندرى در جنوب‌شرقى بنگلادش. استان چیتاگنگ بزرگ‌ترین استان کشور، با وسعت 31% از سطح کل کشور، و مشتمل بر شهرهاى چیتاگنگ، کومیلا و سلهت است (فرزین‌نیا، ص 174؛ حسن ابوالعینین، ص182، 215). سواحل جنوبی‌آن براى گردشگرى شهرت فراوان‌دارد. شهر چیتاگنگ در َ33 ْ22 عرض شمالى و َ81 ْ 91 طول شرقى، در ساحل شرقى خلیج بنگال و در ساحل راست رود کرنافولى قرار دارد. فاصله آن از شهر داکا (پایتخت بنگلادش) در شمال‌غربى حدود 220 کیلومتر است و پس از داکا، دومین شهر مهم و نیز بندر اصلى کشور به شمار می‌رود. تپه‌هاى نه چندان مرتفع شمالى جنوبى (حداکثر ارتفاع: 230، 1 متر در کوه کئوکرادونگ)، که در مشرق شهر امتداد دارند، مرتفع‌ترین قسمت کشور و دریاچه کپتاى مهم‌ترین عوارض طبیعى اطراف شهر هستند (رجوع کنید به حسن ابوالعینین، ص 192ـ193). اقلیم آنجا شبه‌مدارى مرطوب با آب و هواى نیمه گرمسیرى و پرباران است. میانگین دماى سالانه ْ24 و بارش سالانه آنجا 750، 2 میلیمتر است (حسن ابوالعینین، ص 198ـ199؛ الموسوعة العربیة، ذیل «بنغلادش»).شهر چیتاگنگ به‌سبب دور بودن از دشتهاى سیل‌گیر مرکز کشور و دهانه‌هاى پر از رسوب رودهاى داخلى (از جمله رود گَنْگ) و مجاورت با قسمتى از خلیج بنگال که براى پهلوگیرى کشتیهاى بزرگ، مناسب است، به بزرگ‌ترین مرکز صادرات و واردات کشور تبدیل شده است (رجوع کنید به >دایرةالمعارف بزرگ شوروى<، ج 29، ص 175؛ فرزین‌نیا، ص 126).این شهر از مراکز صنعتى معدنى کشور بنگلادش است (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص 103ـ105) و علاوه بر تأسیسات تولید برق در سد کرنافولى و داشتن تنها کارخانه فولاد کشور، داراى صنایعى در زمینه‌هاى خودروسازى، آهن‌آلات، نساجى، سیمان، پالایشگاه نفت و صنایع وابسته به کنف و چاى است (مجابى، ص 46، 56، 58؛ حسن ابوالعینین، ص246، 260ـ266؛ خوند، ج5، ص313؛ فرزین‌نیا، ص 112). کشف گاز طبیعى در 1334ش/ 1955 و بهره‌بردارى از ذخایر نفتى و معادن مس و سنگ آهک در اطراف شهر، در رونق صنعتى آن مؤثر بوده است (رجوع کنید به گلی‌زواره، ص 222). یکى از بزرگ‌ترین کارخانه‌هاى کاغذسازى آسیا در چیتاگنگ قرار دارد؛ به‌دلیل گسترده بودن مهم‌ترین منطقه جنگلى بنگلادش با درخت غالب بامبو که براى تهیه موادخام کاغذ مفید است ــ در کنار رود کرنافولى، این کارخانه در این منطقه احداث شده است (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص 115؛ نیز رجوع کنید به مجابى، ص 43ـ44).به جز راههاى دریایى بندر چیتاگنگ با بندرهاى کشورهاى دیگر، راههاى اصلى، راه‌آهن و راههاى آبى رودخانه‌اى (به‌ویژه براى جابه‌جایى محصولات)، این شهر را با داکا و مناطق مرکزى کشور پیوند می‌دهد (رجوع کنید به حسن ابوالعینین، ص 268ـ273). همچنین، یکى از مهم‌ترین فرودگاههاى بنگلادش در این شهر است. در نیم‌قرن اخیر چند دانشگاه و موزه نیز در آنجا احداث شده است (رجوع کنید به اسعدى، ج 2، ص 38، 104؛ علیزاده اسماعیل کندى، ص 133، 153ـ154؛ حسن ابوالعینین، ص 222).چیتاگنگ با حدود 4ر4 میلیون جمعیت (طبق آمار 1384ش/ 2005)، دومین شهر پرجمعیت کشور است (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، ص 43). از تعداد و ترکیب جمعیت در گروههاى مذهبى و قومى چیتاگنگ اطلاع دقیقى در دست نیست، اما مسلّمآ بیشترین جمعیت آن مسلمان‌اند (رجوع کنید به گیتاشناسى نوین کشورها، ص 166). گروههایى از شیعیان، به‌ویژه در محلات حالی‌شهر و صادرگاد، ساکن‌اند (رجوع کنید به «مرکز جهانى علوم اسلامى در شبه‌قاره»، 2007). در نواحى مرتفع چیتاگنگ قبایلى با زندگى سنّتى به‌سر می‌برند که عمدتآ بودایی‌اند (الموسوعة العربیة، ج 5، ص 401؛ نیز رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص 208ـ209).پیشینه. اطلاع ما از این شهر، بیشتر متعلق به دوره اسلامى است. با این‌حال، به‌جز نامهاى دوره اسلامى این شهر، صورتهاى متعددى در منابع ذکر شده است، مانند تست ـ تا ـ گنگ، چاتگرامه، چاتگام یا چاتگاوْن، چِتَّه‌گُنگ و چتاگرم (رجوع کنید به بختاورخان، ج1، ص208؛ خافی‌خان نظام‌الملکى، ج 2، ص 188؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه؛ نیز رجوع کنید به >اطلس تاریخى اسلام<، نقشه 49، 51).تنها بندرى که مؤلف حدودالعالم (ص65) در این ناحیه از آن نام‌برده، سَمَندر است (رجوع کنید به د.اسلام،همانجا). پیش‌ازآنکه چیتاگنگ در 738 در قلمرو اسلامى قرار بگیرد (همانجا)، بنابر آثارى که در اطراف آن مشاهده شده، مناسبات مسلمانان با اهالى منطقه از طریق بازرگانان برقرار می‌شده است (اسعدى، ج2، ص16). در نیمه اول سده هشتم، ابن‌بطوطه در سفرش به هند و بنگال به شهر بزرگى به‌نام سُدْکاوان، با موقعیت نظامى مناسب، در ساحل دریا که کشتیهاى بزرگ زیادى در آنجا پهلو می‌گیرند، اشاره کرده که ظاهرآ همان چیتاگنگ است (رجوع کنید به ج2، ص623؛ ترجمه فارسى، ج 2، یادداشتهاى موحد، ص 425). در این سفر، وى با شیخ جلال تبریزى، که از نخستین مروّجان اسلام در منطقه بوده، نیز ملاقات کرده است (رجوع کنید به ابن‌بطوطه، ج 2، ص 624ـ625).در اوایل سده نهم، مبادلات تجارى میان بندر چیتاگنگ با بندرهاى چین، بر شکوفایى شهر افزود (رجوع کنید به اسعدى، ج 2، ص 25). یک قرن بعد، علاءالدین حسین‌شاه، از حکام مسلمان بنگال، متصرفات حکام بنگال را گسترش داد و چیتاگنگ را که مدتى اَرکَنیها (از قبایل میانمارى منطقه) آن را اشغال کرده بودند، مجددآ ضمیمه بنگال کرد و آنجا را فتح‌آباد نامید (آخوندزاده، ص 8؛ د.اسلام، همانجا).در 923/1517، پرتغالیها با گروهى از مبشران مسیحى وارد چیتاگنگ شدند (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص 38). در اوایل سده یازدهم محدوده پادشاهى جهانگیر گورکانى گسترش یافت و چیتاگنگ سرحد قلمرو وى شد (رجوع کنید به جهانگیر، ص 118). در 1075 شایسته‌خان، حاکم بابرى منطقه، این شهر را تصرف کرد و آن را اسلام‌آباد نامید (بختاورخان، ج 1، ص 337؛ خافی‌خان نظام‌الملکى، همانجا). در 1174/1760، شرکت هند شرقى انگلیس شهر را در اختیار گرفت و با آنکه با مقاومتهاى پراکنده مردمى روبه‌رو بود (از جمله در سالهاى 1274ـ1276/ 1857ـ 1859)، حدود دو قرن در آنجا باقى ماند (رجوع کنید به >فرهنگ جدید جغرافیائى وبستر<، ذیل مادّه؛ آخوندزاده، ص 22ـ23، 133). از زمان حضور انگلیسیها تا 1330ـ1331/ 1911ـ 1912، که کلکته مرکز شبه‌قاره هند به‌شمار می‌رفت، از اهمیت چیتاگنگ کاسته شد، اما پس از تجزیه شبه‌قاره، به‌ویژه تقسیم ایالت بنگال در اوایل سده چهاردهم/ بیستم، چیتاگنگ به بندر مهمى تبدیل شد (رجوع کنید به مجابى، ص 13ـ14؛ آخوندزاده، ص 18، 25؛ علیزاده اسماعیل کندى، ص100). مولانا منیرالزمان اسلام‌آبادى از جمله مبارزان برجسته چیتاگنگ بود که در دوره استعمار انگلیس در این شهر تا 1326ش/ 1947، تلاش گسترده‌اى برضد انگلیسیها کرد (رجوع کنید به آخوندزاده، ص 32).چیتاگنگ در استقلال بنگلادش در دهه 1340ش/ 1960، سهم عمده‌اى داشت (رجوع کنید به مجابى، ص27). در 1350ش/ 1971، نخستین بار در چیتاگنگ، گروههایى به فرماندهى ضیاءالرحمان استقلال بنگلادش را اعلام کردند، اگرچه این فعالیتها به ویرانى بسیارى در شهر انجامید که مسبب آن ارتش پاکستان بود (رجوع کنید به آخوندزاده، ص82). در دهه 1350ش/ 1970، روسها اطراف بندر چیتاگنگ را مین‌روبى کردند که این اقدام، به همراه برطرف شدن بقیه عوامل ناامنى به‌جا مانده از جنگهاى استقلال‌طلبانه، در پیشرفت امور تجارى و جمعیت‌پذیرى فزاینده شهر در دهه‌هاى بعد تأثیر فراوان داشت (رجوع کنید به فرزین‌نیا، ص 226؛ مجابى، ص60).در این شهر آثار تاریخى فراوانى وجود دارد؛ از جمله مساجد بزرگ و قدیمى متعددى مانند مسجد بیت فَلَح (بزرگ‌ترین مسجد شهر)، مسجد قدم مبارک (داراى قدمگاهى منسوب به پیامبر اکرم)، شاه‌جامع و چاندانپورا (رجوع کنید به اسعدى، ج 2، ص 23). از دیگر مکانهاى مورد توجه اهالى است : آرامگاهى منسوب به بایزید بسطامى، آرامگاه امانت علی‌شاه (از اولیاى دوازده‌گانه صوفیه)، قدمگاه شیخ بدرالدین (رجوع کنید به بَدْر (پیر)*؛ پنج‌پیر*)، معابد بودایى و هندو در سیتاکوندا، قبرستانى متعلق به قربانیان جنگ جهانى دوم، چشمه فریدالدین عطار نیشابورى و مسجد نزدیک آن (فرزین‌نیا، ص 11ـ12؛ «مرکز جهانى علوم اسلامى در شبه‌قاره»، 2007).منابع : محمدمهدى آخوندزاده، تجزیه شبه‌قاره هند و استقلال بنگلادش، تهران 1365ش؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطه، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت 1407/1987؛ همان، ترجمه فارسى: سفرنامه ابن‌بطوطه، ترجمه محمدعلى موحد، تهران 1370ش؛ مرتضى اسعدى، جهان اسلام، تهران 1366ـ1369ش؛ محمد بختاورخان، مرآةالعالم : تاریخ اورنگزیب، چاپ ساجده س. علوى، لاهور 1979؛ جهانگیر، امپراتور هند، جهانگیرنامه ]یا] توزک جهانگیرى، چاپ محمدهاشم، تهران 1359ش؛ حدودالعالم؛ حسن ابوالعینین، «جمهوریة بنغلادیش»، در الموسوعة الجغرافیة للعالم الاسلامى، ج 6، ریاض: جامعةالامام محمدبن سعودالاسلامیة، 1419/ 1999؛ محمدهاشم خافی‌خان نظام‌الملکى، منتخب‌اللباب، ج 2، چاپ کبیرالدین احمد، کلکته 1874؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ عزیز علیزاده اسماعیل کندى، شناسنامه فرهنگى بنگلادش، ]تهران[ : سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، 1379ش؛ زیبا فرزین‌نیا، بنگلادش، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1373ش؛ غلامرضا گلی‌زواره، سرزمین اسلام: شناخت کشورهاى اسلامى و نواحى مسلمان‌نشین جهان، قم 1377ش؛ گیتاشناسى نوین کشورها، گردآورى و ترجمه عباس جعفرى، تهران: گیتاشناسى، 1382ش؛ صدیقه‌بیگم مجابى، بنگلادش، تهران: سروش، ]بی‌تا.[؛ «مرکز جهانى علوم اسلامى در شبه‌قاره: گزارش سفر هیأت اعزامى به بنگلادش»، گزارش: نشریه داخلى مرکز جهانى علوم اسلامى، ش 56 (شهریور و مهر 1384)، مرکزى جهانى علوم اسلامى.Retrieved Jun. 25, 2007, from http://www.qomicis.com/ farsi/magazines/Magazine/G56/gozaresh.htm;الموسوعة العربیة، دمشق: هیئة الموسوعة العربیة، 1998ـ ، ذیل «بنغلادش» (از احمد خضر)؛EI2, s.v. "Chittagong" (by A. H. Dani); Great Soviet encyclopedia, NewYork 1973-1983; An Historical atlas of Islam, ed. William C. Brice, Leiden: Brill, 1981; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005; Webster's new geographical dictionary, Springfield, Mass. 1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحید ریاحی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده