چهلستون
معرف
عنوانى براى بناها یا بخشهایى از یک بنا در ایران، افغانستان، هند و آسیاى مرکزى که داراى ستونهاى بسیار باشد
متن
چهلستون، عنوانى براى بناها یا بخشهایى از یک بنا در ایران، افغانستان، هند و آسیاى مرکزى که داراى ستونهاى بسیار باشد. عدد چهل در این اسمها افاده کثرت می‌کند (رجوع کنید به چهل*). برخى از این بناها عبارت‌اند از: شبستان ستون‌دار مسجدجامع اصفهان، کاخ چهلستون اردستان، چهلستون‌هاى بناب، مسجد چهلستون (حاجی‌علی‌آقا) کرمان، کاخ چهلستون در قلعه اللّه‌آباد در کنار رود جمنا در هند و چهلستون بخارا (ورجاوند، ص 5ـ9؛ معصومى، ص 291، 585). مهم‌ترین نمونه‌هاى موجود، کاخهاى چهلستون اصفهان، قزوین و کابل است.1) چهلستون اصفهان، کاخى از دوره صفویه در اصفهان. این بنا بیست ستون دارد و سبب چهلستون نامیدن آن تعدد ستونهاى کاخ است. نیز گفته‌اند که تصویر بیست ستون (براى شماره ستونها رجوع کنید به ادامه مقاله) کاخ در استخرِ مقابلِ آن انعکاس می‌یابد و با احتساب آن، کاخ داراى چهل‌ستون می‌شود (رجوع کنید به جابرى انصارى، ص 343؛ هنرفر، 1335ش، ص 70).بنابر شواهد، بناى اولیه کاخ چهلستون به دستور شاه عباس اول (حک 996:ـ1038)، در باغ چهلستون یا جهان‌نما، به شکل عمارتى کلاه‌فرنگى با تعدادى اتاق کوچک ساخته شد (رجوع کنید به هنرفر، 1351ش، ص 3؛ همو، 1335ش، ص 67). در کاوشهاى 1327ش، ضمن برداشتن لایه‌هاى گچ روى دیوارهاى ایوان جنوبى، دو کتیبه نمایان شد. در کتیبه اول، سال اتمام بنا به دستور شاه عباس دوم (حک 1052:ـ1077)، بنابر مادّه تاریخ، 1057 ذکر شده است. در کتیبه دوم، که بلندتر است، تاریخ 1118 آمده که سال تعمیر بنا پس از آتش‌سوزى زمان شاه سلطان حسین است (رجوع کنید به وحید قزوینى، ص 91؛ هنرفر، 1351ش، ص 6، 23ـ24). تالار هجده ستونه و تالار آیینه، آیینه‌کاریها و نقاشیهاى تالارها (به جز تصویر نادرشاه) از آثار دوره شاه عباس دوم است (هنرفر، 1335ش، ص 67، 70). سلاطین صفویه، بعد از عالی‌قاپو*، جشنها و مراسم سلام را در این کاخ برگزار می‌کردند (نیکزاد امیرحسینى، ص 53؛ جابرى انصارى، ص 344). در تاخت و تاز افغانها قسمتهایى از تزیینات کاخ، از جمله تخت سلطنتى مجلل آن، از بین رفت (دیولافوا، ص 244؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 66)، ولى بعد محمود افغان (حک : 1135ـ1137) به آن توجه نمود و در همین بنا بر تخت نشست. به دستور شاه طهماسب دوم (حک 1135:ـ1144)، خرابیهاى کاخ مرمت شد (ارباب اصفهانى، ص 206، 245). در 1300، که مسعودمیرزا ظل‌السلطان حاکم اصفهان بود، بیشتر لوازم نفیس کاخ یا از بین رفت یا براى نصب و استفاده در کاخ او در تهران (ساختمان مسعودیه) به‌کار گرفته شد. برخى از این لوازم نیز به موزه‌هاى مختلف دنیا انتقال یافت، از جمله یک جفت در را به موزه ویکتوریا و آلبرتِ لندن بردند (جابرى انصارى، همانجا؛ مهر پویا، ص 231؛ سمسار، ص 242). پس از آن، ظل‌السلطان این بنا را کارگاه دوخت چادرهاى سفرى و محل پذیرایى مهمانان و استقرار انجمن ایالتى کرد (دیولافوا، ص 245). کاخ چهل ستون در 1310ش در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسید (پازوکى طرودى و شادمهر، ص 69). این بنا از 1311ش به بعد بارها مرمت شده است (رجوع کنید به هنرفر، 1351ش، ص 31؛ شفقى، ص 362)، از جمله، گچ‌بریهاى ایوان آیینه مرمت شده و نیز نقاشیها از زیر لایه‌هاى گچ و کاهگل خارج گردیده و نرده‌هاى داخل ایوان ساخته شده است (مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگى، 2007؛ نیز رجوع کنید به شفقى، همانجا). این کاخ از 1327ش موزه شد (نیکزاد امیرحسینى، ص 62) و اکنون آثار گرانبهایى در آنجا نگهدارى می‌شود، از جمله عهدنامه‌اى منسوب به حضرت على علیه‌السلام، نسخه‌هاى خطى از قرن چهارم و دهم، فرشها و منسوجات، و سفالها و چینیهاى عصر صفوى (سپنتا، ص 6ـ12).کاخ چهلستون، با مساحت120، 2 مترمربع، به صورت کلاه فرنگى با آجر و سنگ تیشه‌اى و به شکل مستطیل، روى صفه‌اى سنگى با ارتفاع حدود یک متر ساخته شده است (شاردن، ج 7، ص 377؛ کمپفر، ص 206؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 52). در جانب شرقى بنا، ایوان اصلى، معروف به تالار هجده ستون، به طول 38 متر، عرض هفده متر و ارتفاع چهارده متر قراردارد. این ایوان داراى هجده ستونِ شانزده و هشت ضلعى از تنه درخت چنار و کاج است. سقف ایوان داراى نقاشیهاى زیبایى است که بخشى از آنها در بارندگى سال 1333ش آسیب دیده است. در وسط ایوان، حوض مرمرینى تعبیه شده است. در پشت ایوان، تالارى معروف به تالار آیینه با سقف و مدخل آیینه‌کارى و دو ستون دیگر قرار دارد. در شمال و جنوب تالار آیینه دو اتاق بزرگ ساخته شده است (ارباب اصفهانى، ص 34؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 53؛ هنرفر، 1335ش، ص 70، پانویس؛ همو، 1373ش، ص 86ـ87).پشت تالار آیینه، تالار پادشاهى، به شکل مستطیل به ابعاد 22 متر×11 متر، قراردارد و سقف آن با سه گنبد پوشیده شده است. تالار پادشاهى با سه ایوان (در جنوب، غرب و شمال) احاطه شده است. ایوان شمالى و جنوبى 30 متر×14 متر است. در هر طرف آنها دو اتاق قرار دارد. ایوان دیگرى معروف به شاه‌نشین نیز به ابعاد 5ر5 متر×7 متر، با دو اتاق در طرفین آن، در جانب غربى واقع است (نیکزاد امیرحسینى، ص 54، 56ـ57، 59ـ60، 64). سقف بنا بیشتر با چوب کاج پوشیده شده است (جابرى انصارى، ص 343).در اطراف این عمارت، مجراى آبى ساخته و در طول آن فواره‌هایى سنگى تعبیه کرده‌اند. حوض مستطیل روبه‌روى کاخ با همین مجراى آب به کاخ متصل است (رجوع کنید به دهمشگى و جان‌زاده، ص 271). این حوض با ابعاد 110 متر×16 متر تصویر کاخ را در خود منعکس می‌کند (هنرفر، 1335ش، ص 70؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 64). مهم‌ترین تزیینات کاخ، طلاکارى و دیوارنگاره‌هاى تالار پادشاهى و دو اتاق اطراف تالار آیینه است (هنرفر، 1373ش، ص 87).نقاشیها شامل موضوعاتى است چون: پذیرایى شاه عباس اول و دوم از پادشاهان ازبک و ترکستان، پذیرایى شاه طهماسب اول از همایون بابرى، جنگهاى شاه اسماعیل اول با شیبک‌خان ازبک در نزدیک مرو و با عثمانیان در چالدران*، تصاویر تابلویى از دوره افشارى که جنگ نادرشاه را با محمد شاه در کرنال نشان می‌دهد و تصویر ناصرالدین شاه از دوره قاجاریه، همچنین نقاشیهایى از صحنه‌هاى شکار و سور در تالار پادشاهى و اتاقها و ایوان شاه‌نشین، صحنه‌هاى جشنهاى دربارى یا مضامین ادبى در زوایاى طاقچه‌هاى اتاقها و پیکره‌هاى ایستاده و نشسته به سبک اروپایى (جابرى انصارى، ص 344ـ346؛ هنرفر، 1351ش، ص 12؛ آژند، ص 276ـ297؛ شریف‌زاده، ص 107ـ 109). بعضى نقاشیهاى کاخ روى صفحات گچى پوشیده با لاک قرمز یا بدون لاک، با آبرنگ انجام شده است. علاوه بر این، با رنگ و روغن، تحت تأثیر اروپاییان و بیشتر توسط نقاشان هلندى، تک چهره‌ها و موضوعات متفاوت نقاشى شده است (شاردن، ج 7، ص 379ـ380؛ آقاجانى، ص 79ـ83؛ شریف‌زاده، ص 108). این نقاشیها احتمالا کار هنرمندان معروفى چون رضا عباسى و پسرش آقا شفیع عباسى، آقا صادق نقاش (که نقاشیهاى الحاقى دوره زند و قاجار به امضاى اوست)، محمدعلی‌بیگ نقاشباشى، آقازمان و یوسف‌الحسینى است (هنرفر، 1351ش، ص 4؛ همائى، ج 1، ص 289، 320، 331ـ332؛ بهنام، ص 10؛ رابینسون، ص 225). سنّت نقاشیهاى دیوارى کاخ چهلستون ادامه سنّت نقاشیهاى دیوارى عهد غزنویان است (آژند، ص 276) که در دوره صفویه متأثر از شیوه رضا عباسى* در پیکرنگارى بوده است (گروبه و سیمز، ص 216).دیوارهاى کاخ تا نیمه با سنگهاى مرمر سفید پوشیده شده و نیمه دیگر نیز با نقشها و آیینه و شیشه‌هاى رنگى تزیین شده است (شاردن، ج 7، ص 378). مجسمه‌سازى، که در دوره صفویه بیشتر مورد توجه بوده، در تزیینات کاخ به کار رفته و از آن جمله مجسمه‌هاى شیرهایى است که زیر ستونهاى وسطِ تالار هجده ستون به عنوان پایه‌هاى ستونها عمل می‌کنند و نیز شیرهاى سنگى نشسته در استخر روبه‌روى کاخ (رجوع کنید به پوپ، 1977الف، ص 1357).علاوه بر کتیبه‌هایى که تاریخ اتمام و مرمت بنا را نشان می‌دهند، دو کتیبه قرآنى دیگر، با خط نسخ مشکى بر زمینه گل و بوته به خط شمس‌الدین‌بن ملامحمد سعید جیلانى به تاریخ 1119، در ایوان شاه‌نشین نصب شده است (هنرفر، 1351ش، ص 25؛ نیکزاد امیرحسینى، ص 59). ستونهاى بیست‌گانه چوبى کاخ در گذشته با آیینه و شیشه‌هاى رنگى پوشیده شده بود (رجوع کنید به شاردن، همانجا؛ هنرفر، 1335ش، همانجا). سرستونهاى مقرنس کارى شده و مزین به آیینه و شیشه‌کاریها از قدیم‌ترین نمونه‌هاى بهره‌گیرى از این هنر در ایران است (پوپ، 1977الف، ص 1363؛ موسوى فریدنى، ص 102). اُرُسیها و نورگیرهاى مشبک و تزیینى چوبى، درهاى منبت و خاتم‌کارى شده، قابهاى سقف و منبر خاتم کاخ از بهترین آثار چوبى در بناى مذکور است (رجوع کنید به نیکزاد امیرحسینى، ص 54، 57). کاخ چهلستون ادامه سنّت ساخت تالارهاى ستون‌دار است که قرنها قبل از آن در ایران رایج بوده است (پوپ، 1977ب، ص 1192). آنه (ص 250) آن را شبیه کاخ آپاداناى شوش*، متعلق به دوره هخامنشیان، دانسته است و بعضى نیز بر این باورند که عالی‌قاپو و قصر (از میان رفته) آیینه، شبیه چهلستون ساخته شده است (رجوع کنید به کلایس، ص241؛ افضل‌الملک، تعلیقات افشارفر، ص118).چهلستون نمونه برجسته‌اى از کوشکهاى دوره صفوى است که ویژگى برون‌گرا و نمایشى این بناها را به خوبى نشان می‌دهد.منابع : علاوه بر اطلاعات شخصى مؤلف؛ یعقوب آژند، مکتب نگارگرى اصفهان، تهران 1385ش؛ حسین آقاجانى، «تعمیرات نقاشى»، اثر، ش 1 (بهار 1359)؛ کلود آنه، گلهاى سرخ اصفهان: ایران با اتومبیل، ترجمه فضل‌اللّه جلوه، ]تهران[ 1370ش؛ محمدمهدی‌بن محمدرضا ارباب اصفهانى، نصف جهان فى تعریف‌الاصفهان، چاپ منوچهر ستوده، تهران 1340ش؛ غلامحسین افضل‌الملک، سفرنامه اصفهان، چاپ ناصر افشارفر، تهران 1380ش؛ عیسى بهنام، «هنر نقاشى در دوران پادشاهى شاه عباس بزرگ»، هنر و مردم، دوره جدید، ش 67 و 68 (اردیبهشت و خرداد 1347)؛ ناصر پازوکى طرودى و عبدالکریم شادمهر، آثار ثبت شده ایران در فهرست آثار ملى: از 24/6/ 1310 تا 24/6/ 1384، تهران 1384ش؛ محمدحسن جابرى انصارى، تاریخ اصفهان و رى و همه جهان،]اصفهان[ 1321ش؛ جلیل دهمشگى و علی‌جان‌زاده، جلوه‌هاى هنر در اصفهان، ]تهران[ 1366ش؛ ژان‌پل‌راشل دیولافوا، سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و کلده، ترجمه و نگارش علیمحمد فره‌وشى، تهران 1361ش؛ عبدالحسین سپنتا، «اشیائى از موزه چهلستون اصفهان»، وحید، سال 2، ش 3 (اسفند 1343)؛ محمدحسن سمسار، «آئینه‌کارى در معمارى ایران دوره اسلامى»، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دوره اسلامى، به کوشش محمدیوسف کیانى، تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور، 1376ش؛ عبدالمجید شریف‌زاده، دیوارنگارى در ایران: زند و قاجار در شیراز، تهران 1381ش؛ سیروس شفقى، جغرافیاى اصفهان، اصفهان 1381ش؛ ولفرام کلایس، «کاخ‌ها»، ترجمه علیرضا مهینى، در معمارى ایران: دوره اسلامى، به کوشش محمدیوسف کیانى، ج 1، تهران: جهاد دانشگاهى، 1366ش؛ انگلبرت کمپفر، سفرنامه کمپفر، ترجمه کیکاوس جهاندارى، تهران 1360ش؛ مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگى.Retrieved Jul. 4, 2007, from http://www.ichodoc.ir/ scripts/wxis. exe;غلامرضا معصومى، تاریخچه علم باستان‌شناسى، تهران 1383ش؛ محمدعلى موسوى فریدنى، اصفهان از نگاهى دیگر، اصفهان 1378ش؛ جمشید مهرپویا، «منبت و کنده‌کارى چوب در معمارى ایران دوره اسلامى»، در تزئینات وابسته به معمارى ایران دوره اسلامى، همان؛ کریم نیکزاد امیرحسینى، تاریخچه ابنیه تاریخى اصفهان، اصفهان 1335ش؛ محمدطاهربن حسین وحید قزوینى، عباسنامه، یا، شرح زندگانى 22 ساله شاه عباس ثانى ( 1052ـ 1073)، چاپ ابراهیم دهگان، اراک 1329ش؛ پرویز ورجاوند، «چهلستون‌هاى پرشکوه بناب: شاهکارى از معمارى چوبى آغاز دوران صفویه در آذربایجان»، هنر و مردم، ش 162 (فروردین 1355)؛ جلال‌الدین همائى، تاریخ اصفهان، ج 1، چاپ ماهدخت بانوهمایى، تهران 1375ش؛ لطف‌اللّه هنرفر، آشنایى با شهر تاریخى اصفهان، اصفهان 1373ش؛ همو، راهنماى ابنیه تاریخى اصفهان، اصفهان 1335ش؛ همو، «کاخ چهلستون»، هنر و مردم، ش 121 (آبان 1351)؛Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, new ed. by L. Langles, Paris 1811; Ernst J. Grube and Eleanor Sims, "Painting", in The Arts of Persia, ed. Ronald W. Ferrier, New Haven: Yale University Press, 1989; Arthur Upham Pope, "The architecture of the Islamic period.40: Architectural ornament", in A Survey of Persian art: from prehistoric times to the present, ed. Arthur Upham Pope, vol.3, Tehran: Soroush, 1977a; idem, "The architecture of the Islamic period. 39 (L): The S(afavid period", in ibid, 1977b; B. W. Robinson, "Painting in the post Safavid period", in The Arts of Persia, ibid.2) چهلستون قزوین. از کاخهاى دوره صفویه در شهر قزوین. این کاخ در بخش شمالى مجموعه بناهاى سلطنتى سعادت‌آباد، که امروزه در ضلع جنوبى سبزه‌میدان واقع شده است، قرار دارد. عبدی‌بیگ شیرازى، ملقب به نویدى، در مجموعه اشعار خود، از جمله دوحةالازهار و روضةالصفات، به‌تفصیل بناهاى این مجموعه را وصف نموده و کاخ را اَرشی‌خانه نامیده است (رجوع کنید به نویدى، 1974ب، ص 36). این بنا در دوره قاجار به کلاه فرنگى و کلاه فرنگى شاه طهماسب تغییر نام یافت (رجوع کنید به فرهاد میرزا قاجار، ص 382؛ رشوند، ص 11، 13؛ گلریز، ج 1، ص 648) و به احتمال بسیار، سعدالسلطنه، فرماندار قزوین، این بنا را چهلستون نامید (سیاح، ص 425؛ دبیرسیاقى، ص 493).اسکندر منشى (ج 2، ص 518) از بناى دیگرى با نام چهلستون یاد کرده که در واقع همان دیوان‌خانه شاه طهماسب و محل اجراى مراسم و به حضور پذیرفتن شخصیتهاى سیاسى بوده است (رجوع کنید به بخش ب: دیوان‌خانه صفوى). بدین‌ترتیب، بناى دیوان‌خانه، چهلستون قدیم یا اول است و کلاه فرنگى شاه‌طهماسب، چهلستون جدید یا چهلستون دوم (دبیرسیاقى، ص 487)؛ اما گاه این دو بنا یکى پنداشته شده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به د. ایرانیکا، ذیل مادّه).در 951، به دستور شاه‌طهماسب اول، ساخت مجموعه بناهاى سلطنتىِ باغ سعادت‌آباد، از جمله بناهاى مذکور، در زمینهاى مشهور به زنگی‌آباد، آغاز شد و در 965 کار آن پایان یافت (منشى قمى، 1359ـ1363ش، ج 1، ص 312ـ 313، 401؛ براى اختلاف‌نظر درباره سال اتمام ساخت مجموعه رجوع کنید به امیرغیاثوند، ص 29).این مجموعه سلطنتى در دوره دیگر شاهان صفوى، همچون اسماعیل دوم، شاه عباس اول و شاه عباس دوم، تغییر و توسعه یافت (رجوع کنید به منشى قمى، 1359ـ1363ش، ج 2، ص 623؛ شاردن، ج 2، ص 388؛ گلریز، ج 1، ص 641؛ اشراقى، ص 322). این مجموعه را برخى سیاحان اروپایى تا حدودى وصف نموده‌اند (رجوع کنید به دلاواله، ج 1، ص 710؛ شاردن، همانجا). مجموعه سعادت‌آباد پس از انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان در 1007، رو به ویرانى نهاد (اشراقى، همانجا).الف) کلاه فرنگى شاه طهماسب (چهلستون جدید). فرهاد میرزا در 1293 در بازدید از این مکان، آن را ویران وصف کرده است (همانجا). در اواخر آن دوره، کلاه فرنگى، پس از نوسازى طبقه اول و دوم، به عنوان یکى از بناهاى دارالحکومه قزوین مورد استفاده قرار گرفت و در حدود 1306 یا 1312 سعدالسلطنه، با تعمیر بناى مذکور، نام چهلستون بر آن نهاد. این بنا، پس از وى نیز مدتها در اختیار فرمانداران شهر بود و در 1330 با عمارتهاى اطرافش به ژاندارمرى و در حدود 1300ش مجددآ به فرماندارى تحویل و در آن تغییراتى ایجاد شد (گلریز، ج 1، ص 648). در سالهاى بعد، در عملیات توسعه خیابانهاى قزوین، بخش وسیعى از باغ سعادت‌آباد از بین رفت (آصف‌زاده، ص 9). امروزه از بناهاى آن مجموعه فقط کاخ چهلستون جدید (دوم) یا کلاه فرنگى شاه طهماسب و سردر عالی‌قاپو برجاى مانده است (اشراقى، ص 324؛ امیرغیاثوند، همانجا). این کاخ در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسید و در 1336ش موزه شد (صدیق ایمانى، ص 57؛ گلریز، ج 1، ص 649) و ابتدا درها، تابلوها، قاب آیینه‌هاى چوبى و آثار گوناگونى از دوره زندیه و قاجاریه در آن نگاهدارى می‌شد (گلریز، همانجا؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به عطارزاده، ص 54، 208)، لیکن امروزه، با داشتن بیش از500 ، 2 اثر از خوشنویسان معروفى چون ملک‌محمد، میرعماد*، درویش عبدالمجید* و عمادالکتاب قزوینى*، یکى از بزرگ‌ترین موزه‌هاى خوشنویسى ایران محسوب می‌شود. این کاخ چندین‌بار مرمت شده است، از جمله در 1347ش (رجوع کنید به امیرغیاثوند، ص 34ـ35). با اینکه کاخ چهلستون بنایى دو طبقه است، درباره زمان ساخت طبقه دوم تردید وجود دارد؛ به نظر اشراقى (همانجا) طبقه دوم در دوره قاجار به بنا افزوده شده است. این بنا به شکل هشت ضلعى با بدنه آجرى و ازاره سنگى، بر روى صفه‌اى به ارتفاع سى سانتیمتر ساخته شده است. هر دو طبقه بنا داراى یک تالار مرکزى و اتاق گوشوار در هر یک از چهار زاویه تالار و ایوانى در وسط هر ضلع است. در دوره قاجار، با نصب اُرُسى در جلو ایوانها، از آنها به جاى اتاق و هشتى استفاده می‌شد. ایوانها هر کدام با سه درگاه به تالار راه پیدا می‌کنند (گلریز، ج 1، ص 648). دور تا دور طبقه اول، رواقى ستون‌دار با طاقهاى نیم‌دایره قرار دارد. تالار طبقه اول در ابتدا با اتاقهاى گوشوار ارتباط داشت که با تغییرات ایجاد شده، فقط از طریق ایوان می‌توان بدانها راه یافت. در اتاق جنوب شرقى این طبقه، راه‌پله‌اى مارپیچى براى دسترسى به طبقه دوم تعبیه شده است (صدیق ایمانى، ص 56ـ57). تالار طبقه دوم، به سبب تعبیه ارسیهاى پنج چشمه بزرگ، روشنایى مناسبى دارد. در اطراف طبقه دوم بنا، ایوانى با ستونهاى ساده چوبى و سقف شیروانى قرار گرفته است.کاخ چهلستون مزین به دیوارنگاره‌هایى است که در دوره قاجار گچ‌اندود و امروزه کم‌رنگ و تقریبآ محو شده‌اند. نقاشیهاى داخل بنا، که اغلب صحنه‌هاى بزم و نوازندگى یا تصاویر تمام قد زنان است، درون طاقچه‌ها و بالاى دیوارها ترسیم شده‌اند (شریف‌زاده، ص 101ـ102؛ دبیرسیاقى، ص 493ـ494). روزنه‌ها و شاهپرکها و لچکیها و دهانه قوسها هم با نقوش اسلیمى و ختایى و با استفاده از زر و لاجورد تزیین شده است. نماهاى خارجى طبقه اول و دوم نیز اغلب نقاشى مجلس بزم نوازندگى است (امیرغیاثوند، ص 37).این بنا داراى درهاى خاتم‌کارى شده، ارسیهایى با گره‌بندى و شیشه‌هاى رنگین با نقشهاى بته‌جقه‌اى، و لوز و طاق‌نما و ستونها و نرده‌هاى چوبى است که در دوره قاجاریه به بنا افزوده شده‌اند (عطارزاده، ص 93، 154). لچکیهاى قوسها نیز در دوره قاجاریه با کاشی‌کارى خشتى تزیین شده‌اند (گلریز، همانجا). این کاخ به شیوه برون‌گرا ساخته شده است و کاخ هشت‌بهشت اصفهان تقلیدى از آن شمرده می‌شود (رجوع کنید به آصف‌زاده، همانجا). براى کاخ چهلستون کارکردهاى گوناگونى تصور شده است، از جمله آنکه محل انجام دادن مراسم سیاسى (اهرى، ص 17ـ18) یا اقامتگاه خصوصى شاه در برخى ایام سال بوده است.ب) دیوان‌خانه صفوى (چهلستون قدیم). از بناهایى است که به دستور شاه‌طهماسب اول ساخته شده و محل اجراى مراسم از جمله جلوس شاه اسماعیل دوم و شاه عباس اول و به حضور پذیرفتن شخصیتهاى سیاسى و مراسم نوروز و سلام، بوده است (منشى قمى، 1359ـ1363ش، ج 2، ص 626، 630، 759ـ760، 862؛ افوشته‌یى، ص 272). ظاهرآ این بنا با بناهاى شمال و غرب عالی‌قاپو مجموعآ دولتخانه شاهى را تشکیل می‌داده (دبیرسیاقى، ص 485) و در ضلع غربى، حیاط بسیار بزرگى به نام قلعه بیگى قرار داشته است (آصف‌زاده، ص 25).این بنا بعدها، به سبب نامعلومى، ایوان نادرى نام گرفت (گلریز، ج 1، ص 652؛ دبیرسیاقى، ص 484). گرچه به نوشته آصف‌زاده (همانجا)، به‌سبب تاج‌گذارى نادرشاه افشار در این عمارت، آن را به این نام خوانده‌اند. عمارت چهلستون از دوره مشروطه به بعد بیشتر در اختیار نیروهاى نظامى بود و از اواخر دوره قاجار و نیز دوران پهلوى، از آن به جاى زندان استفاده می‌شد. در 1298ـ1299ش این بنا در اختیار ژاندارمرى قرار گرفت. در دوره پهلوى اول، حیاط آن، پس از پر کردن حوض و از بین بردن درختان، زمین فوتبال شد. عمارت چهلستون پس از 1316ش، به سبب بی‌توجهى به آن، رو به ویرانى نهاد (دبیرسیاقى، ص 485ـ486).عمارت چهلستون قدیم یا اول، شبیه کاخ چهلستون اصفهان بوده و حوض مستطیل بزرگى مقابل ایوان داشته است. این ایوان با دو ستون چوبى نقاشى شده بخش اصلى بنا را تشکیل می‌داد. این عمارت دو طبقه، با تالار مجلل و ازاره‌ها و پله‌هاى سنگى، داراى دو اتاق در طبقه اول و دو شاه‌نشین در طبقه دوم بود و در طرفین ایوان اصلى، راهروهایى براى دسترسى به تالار و طبقه دوم قرار داشت. در هر جانب ایوان، دو ایوان دیگر، با قوس هلالى و تزیینات کاشى، نماى بنا را تشکیل می‌داد. جلو تالار اصلى، که ظاهرآ محل بارعام و سلام بوده، در یا ارسى وجود نداشته است، لیکن ایوانهاى چهارگانه درهاى بزرگى داشته‌اند که نیمى از بدنه آنها شیشه‌اى بوده است. این بنا، آجرکارى و گچ‌برى و آیینه‌کارى و منبت‌کارى چشمگیرى داشته است (دبیرسیاقى، ص 484ـ 485؛ آصف‌زاده، همانجا).با شناخت این بنا و آنچه عبدی‌بیگ شیرازى (نویدى) در دوحةالازهار (ص 69ـ96) از نقاشیها (شامل تصاویر شیرین و فرهاد، شیرین و خسرو، مجالس بزم، چوگان‌بازى، یوسف و زلیخا) به شعر درآورده (نیز رجوع کنید به امیرغیاثوند، ص 39)، روشن می‌شود که این نقاشیها در چهلستونِ اول بوده است، نه در چهلستون دوم (عمارت کلاه فرنگى شاه طهماسب). همچنین منشى قمى، که در خلاصةالتواریخ این بنا را چهلستون نامیده، در کتاب دیگرش، گلستان هنر (ص 138)، کشیدن تصویر یوسف و زلیخا را به شاه طهماسب نسبت داده است. غزلى از حافظ و غزلى از حسام‌الدین مدّاح ــکه منشى قمى (1359ش، ص 93ـ 96) به آنها اشاره کرده و شاه طهماسب براى کتابت آنها، مالک دیلمى را فراخوانده (همو، 1359ـ1363ش، ج 1، ص 398ـ 401)ــ نیز به اشتباه به چهلستون دوم نسبت داده شده است.منابع : علاوه بر مشاهدات مولف؛ محمدباقر آصف‌زاده، قزوین در گذر هنر، قزوین 1374ش؛ اسکندر منشى؛ احسان اشراقى، «شهر قزوین»، در نظرى اجمالى به شهرنشینى و شهرسازى در ایران، به کوشش محمدیوسف کیانى، تهران 1365ش؛ محمودبن هدایت‌اللّه افوشته‌یى، نقاوةالآثار فى ذکرالاخیار: در تاریخ صفویه، چاپ احسان اشراقى، تهران 1373ش؛ محبوبه امیرغیاثوند، «باغ سعادت‌آباد و کاخهاى صفویان در قزوین»، مجله باستان‌شناسى و تاریخ، سال 3، ش 1 (پاییز و زمستان 1367)؛ زهرا اهرى، مکتب اصفهان در شهرسازى : زبانشناسى عناصر و فضاهاى شهرى، واژگان و قواعد دستورى، تهران 1380ش؛ محمد دبیرسیاقى، سیر تاریخى بناى شهر قزوین و بناهاى آن، قزوین 1381ش؛ پیترو دلاواله، سفرنامه‌ى پیترو دلاواله، ترجمه محمود بهفروزى، تهران 1380ش؛ محمدعلی‌بن محمدزمان رشوند، مجمل رشوند: شرح وقایع و گزارشهاى تاریخى منطقه رودبار و الموت، نواحى اطراف آن و قزوین در سالهاى 1271ـ 1276ه ق، چاپ منوچهر ستوده و عنایت‌اللّه مجیدى، تهران 1376ش؛ محمدعلى بن محمدرضا سیاح، خاطرات حاج سیاح، یا، دوره خوف و وحشت، به کوشش حمید سیاح، چاپ سیف‌اللّه گلکار، تهران 1359ش؛ عبدالمجید شریف‌زاده، دیوارنگارى در ایران: زند و قاجار در شیراز، تهران 1381ش؛ مصطفى صدیق ایمانى، «عمارت کلاه‌فرنگى»، موزه‌ها، ش 5 (مهر 1362)؛ عبدالکریم عطارزاده، «آرایه‌هاى چوبى در معمارى اسلامى ایران: دوره‌هاى زندیه و قاجاریه»، پایان‌نامه کارشناسى ارشد باستان‌شناسى، دانشکده علوم انسانى، دانشگاه تربیت مدرس، 1374ش؛ فرهاد میرزا قاجار، سفرنامه فرهاد میرزا معتمدالدوله، چاپ اسماعیل نواب صفا، تهران 1366ش؛ محمدعلى گلریز، مینودر، یا، باب‌الجنه قزوین، ج 1، ]قزوین[ 1368ش؛ احمدبن حسین منشی‌قمى، خلاصةالتواریخ، چاپ احسان اشراقى، تهران 1359ـ1363ش؛ همو، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلى خوانسارى، تهران 1359ش؛ زین‌العابدین علی‌بن عبدالمؤمن نویدى، دوحةالازهار، چاپ على مینائى تبریزى و ابوالفضل رحیموف، مسکو 1974الف؛ همو، روضةالصفات، چاپ ابوالفضل رحیموف، مسکو 1974ب؛Jean Chardin, Voyages du Chevalier Chardin en Perse et autres lieux de l'Orient, new ed. by L. Langles, Paris 1811; EIr., s.v. "Cehel Sotun, Qazvin" (by Wolfram Kleiss).3) چهلستون کابل، قصرى در جنوب کابل در افغانستان متعلق به قرن سیزدهم. در دوره زمان‌شاه سدوزائى (حک : 1207ـ1216)، عبداللّه قوللرآقاسى ملقب به جان‌نثارخان، والى کابل، چهلستون اولیه را در 1210 در مشرق بالاحصار* بنا کرد. تنها منبع مکتوب معاصر زمان‌شاه درباره چهلستون، منظومه میرزالعل محمد، متخلص به عاجز، در 22 بیت در وصف آن است. ساختمان مزبور چهار طبقه بوده و تخت شاهى در یکى از اتاقهاى طبقه چهارم قرار داشته است. قصر، گنبدى بزرگ داشته که آن را کلاه‌فرنگى می‌خوانده‌اند. همه خیابانهاى اطراف قصر مشجر بوده است (رجوع کنید به وکیلى فوفلزائى، ص 381ـ382؛ کهزاد، ج 2، ص 73ـ 77). توپ معروفِ زبَر زنگ، که به دستور زمان‌شاه ساخته شده بود، در مقابل ایوان قصر قرار داشت (وکیلى فوفلزائى، ص381).بناى اولیه بعدها ویران گردید و چهلستون کنونى به دستور عبدالرحمان (حک: 1297ـ1319) ساخته شد (کابل‌زمین،2007). این بنا که پیشتربه ایندکى، یا ایندیکى، هینداکى و هیندکایى (برگرفته از نام روستایى در همین محل) معروف بوده ــ در دامنه تپه‌اى کوچک، در جنوب باغ بزرگى که عبدالرحمان مصادره کرده بود (شینازى، ص56ـ57)، واقع است و طبق کتیبه مرمرینِ پایین تپه، ساخت بناى جدید در 1306 براى شاهزاده حبیب‌اللّه‌خان شروع شد و بعد از سه سال پایان یافت و شاهزاده آن را، به سبب تعداد ستونهایش، مجددآ چهلستون نامید (کابل زمین، 2007؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه). باغ مصفاى چهلستون مدتها تفریحگاه مردم کابل بود (آریانا، ذیل «چهل‌ستون (هندکى)»). هنگامى که عبدالرحمان حضور داشت، باغ را با چراغهاى فراوان رنگى تزیین می‌کردند. از این بنا براى سکونت مهمانان خارجى دولت نیز استفاده می‌شد. از جمله این بنا در 1311 پذیراى دیوراند، رئیس هیئت تعیین خطوط مرزى افغانستان و هند، بود و از زمان ریاست جمهورى بَبْرَک کارمِل (1358ـ 1365ش) جلسات و مهمانیهاى دولتى و همایشهاى مطبوعاتى در آن انجام می‌گرفت (کابل زمین، 2007؛ دل‌آباد، 2004؛ د. ایرانیکا، همانجا).جنگهاى طولانى در افغانستان، قصر چهلستون را نیز تا حدود زیادى ویران کرد. این قصر در سالهاى اخیر تعمیر شده است و از آن، به عنوان مرکزى تاریخى، حفاظت می‌گردد (دافغانستان اسلامى جمهوریت، دفتر ریاست جمهورى، 2007).چهلستون جدید نیز در چهار طبقه ساخته شده است و تأثیر معمارى یونانى در آن به وضوح دیده می‌شود. در طبقه زیرین اتاقهایى براى نگهدارى هدایا و آثار وجود دارد. در طبقه دوم، از ورودى اصلى تا منتهاالیه شرقى، راهرویى به سوى تالارى، که یک ردیف ستون مرمرین و طاقچه‌هاى بزرگ دارد، کشیده شده است. در منتهاالیه غربى تالار، اتاق کوچکى قرار دارد که با گلدانهایى تزیین شده است. پنجره‌هاى بزرگ آن مشرف به قسمت غربى باغ است (کابل زمین، 2007؛ د. ایرانیکا، همانجا). از این بنا تمامِ محله چهاردهى دیده می‌شود (آریانا، همانجا). با تغییراتى که حبیب‌اللّه به سبک غربى در قصر اجرا نمود، در مرکز نماى دیوار شمالى، شش ستون ایجاد شد و سقف به حالت شیب‌دار در آمد. سرانجام، محمدظاهر شاه (حک : 1312ـ 1352ش) دیوار و دو برج کوتاه قطور به بناى چهلستون اضافه کرد (د. ایرانیکا، همانجا).منابع : آریانا دائرةالمعارف، کابل: انجمن دائرةالمعارف افغانستان، 1328ـ 1348ش؛ دافغانستان اسلامى جمهوریت، دفتر ریاست‌جمهورى ]وب‌گاه[،Retrieved May 15, 2007, from http://www.president. gov. af/pashto-dari/news/afghanistan-achievments-1385. mspx;دل‌آباد ]وب‌گاه[،2004. Retrieved May 15, 2007, from http:// www. dilabad. net/ Tarikh/ Tarikh %203.htm;کابل زمین ]وب‌گاه[،Retrieved May 15, 2007, from http:// kabulzamin. persianblog. com;احمدعلى کهزاد، بالاحصار کابل و پیش‌آمدهاى تاریخى، ]کابل[ 1336ـ 1340ش؛ عزیزالدین وکیلى فوفلزائى، درةالزمان فى تاریخ شاه زمان، کابل 1337ش؛EIr., s.v. "Cehel Sotun, Kabul" (by Nancy H. Dupree); May Schinasi, Afghanistan at the beginning of the twentieth century: nationalism and journalism in Afghanistan, a study of Seraj ul-akhbar (1911-1918), Naples 1979.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

مریم محمدی

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده