چهل حدیث
معرف
عنوان عام کتابهایى حاوى چهل حدیث و معمولا همراه با شرح آنها
متن
چهل حدیث، عنوان عام کتابهایى حاوى چهل حدیث و معمولا همراه با شرح آنها. بنابر حدیث مشهورى از پیامبر اکرم صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم، در ترغیب مسلمانان به حفظ چهل حدیث که به آن نیاز دارند، محدّثان و دانشمندان اسلامى به‌تدوین کتابها و رساله‌هاى بسیارى به زبانهاى عربى و فارسى و جز آن مشتمل بر چهل حدیث، با عناوین گوناگون که معمولا عبارت «چهل حدیث» یا «اربعین» در آن درج شده است، پرداختند. حدیث یاد شده با صورتهاى گوناگونى در مجموعه‌هاى حدیثى آمده است (رجوع کنید به رامهرمزى، ص 173؛ ابن‌بابویه، ص 134؛ سیوطى، ج 2، ص 595، 597؛ مجلسى، ج 2، ص 153ـ154)، از جمله: «مَنْ حَفِظَ على اُمّتى اربعینَ حدیثآ ممّا یحْتاجُونَ الیه فى اَمرِدینهم، بَعَثَهُ اللّهُ عزّوجلّ یومَ القیامةِ فَقیهآ عالمآ» (هرکس به سود امت من چهل حدیث حفظ کند که در کار دین بدان نیازمندند، خداوند در روز قیامت او را فقیه و دانشمند مبعوث می‌کند). اگرچه سند این حدیث در برخى منابع اهل سنّت ضعیف تلقى شده است (رجوع کنید به بیهقى، ص 12؛ فتنى، ص 27؛ عجلونى، ج 2، ص 246)، همواره موردتوجه عالمان فریقین بوده است. اما در منابع شیعى (رجوع کنید به مجلسى، ج 2، ص 56؛ انصارى، ج 1، ص 307) مضمون آن، مشهور مستفیض و حتى متواتر دانسته شده‌است. حدیث‌شناسان براى واژه «حفظ» در این حدیث معانى ظاهرى و باطنى قائل شده‌اند. معانى ظاهرى این واژه عبارت‌اند از: به حافظه سپردن، نگارش، انتقال، کتابت و تحریر، حفاظت از تغییر و تحریف، تدریس و تصحیح و تحملِ حدیث* (رجوع کنید به شیخ بهائى، ص 65ـ 66)، و معانى باطنى آن را تفکر و تعمق در احادیث، استنباط احکام و معارف و عمل به مضامین احادیث دانسته‌اند (رجوع کنید به مجلسى، ج 2، ص 157). شیخ بهائى (همانجا) در حدیث یاد شده، منظور از عبارت «ممّا یحتاجون الیه فى امر دینهم» را احادیث اعتقادات یا عبادات و نیز احادیث مربوط به امور دنیوى، از جمله رزق و غلبه بر دشمن دانسته است، اما به عقیده مجلسى (همانجا) مسائل مربوط به معاملات و احکام، خارج از حوزه این حدیث است. درباره معناىِ «عالِمْ برانگیخته شدنِ حافظِ چهل حدیث» نیز گفته‌اند که خدا چنین کسى را در ردیف فقهاى عالِم و عامل قرار می‌دهد (شیخ‌بهائى، ص 67ـ68).سنّت تدوین چهل حدیث (اربعین‌نویسى) از اواخر سده دوم آغاز شد. کهن‌ترین اثرِ شناخته شده با عنوان الاربعین، ظاهرآ تألیف عبداللّه‌بن مبارک* مَرْوَزى بوده است (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 57)، اما کهن‌ترین اربعین موجود کتابِ الاربعین عن المشایخ عن الاربعین صحابیآ (بیروت 1410) نوشته محمدبن اسلم طوسى است. در سده چهارم ابوالعباس حسن‌بن سفیانِ* نَسَوى کتاب الاربعین (بیروت 1414) را در زمینه مسائل اجتماعى و اخلاقى و ابوبکر محمدبن حسین آجرى (متوفى 360)، الاربعون حدیثآ (کویت 1408/ 1987) را در زمینه عقاید و اخلاق و احکام نوشتند.در سده پنجم جریان اربعین‌نویسى میان اهل تصوف نیز رایج شد و آثار مهمى چون الاربعین فى التصوف (حیدرآباد، دکن 1369/1950) از ابوعبدالرحمان سلمى*، متضمن و احادیثى در مقامات و مراتب صوفیه، الاربعین فى شیوخ الصوفیه (بیروت 1417) از ابوسعید احمدبن محمد مالینى و الاربعین على مذهب المتحققین من الصوفیه (بیروت 1414) از ابونُعیم اصفهانى* در بیان مراحلى که صوفى باید طى کند تألیف شد. موضوع محورى در برخى از کتابهاى اربعین، احادیث فضائل بوده است، نظیر الاربعین فى فضائل العباس از ابوالقاسم حمزةبن یوسف سهمى* (حاجی‌خلیفه، همانجا). از اربعینهاى مشهور درباره فضائل اهل بیت، الاربعین فى فضایل الزهراء نوشته ابوصالح احمدبن عبدالملک نیشابورى است که متن آن در اختیار ابن‌شهر آشوب بوده و مواردى از آن را نقل کرده است (براى نمونه رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب، ج 1، ص 127، 256، ج 2، ص 194، 387، ج 3، ص 217، 326، ج 4، ص 316؛ نیز براى فهرستى از اربعینهاى درباره اهل بیت رجوع کنید به طباطبائى، ص30ـ36). کتاب الاربعین الودعانیة از ابونصر محمدبن على مشهور به ابن‌ودعان از جمله کتابهاى مهم چهل حدیث در قرن پنجم است (براى آگاهى از میزان صحت احادیث این کتاب رجوع کنید به صفدى، ج 4، ص 141ـ142).با رشدِ علم کلام، اربعینهایى تدوین شدند که احادیثشان با اصول دین و اعتقادات ارتباط داشتند، از جمله الاربعین فى دلائل التوحید (مدینه 1404) نوشته ابواسماعیل عبداللّه‌بن محمد هروى (متوفى 481) که شرح چهل حدیث در چهل باب، در زمینه اسما و صفات الاهى است.از شاخصهاى اربعین‌نویسى در سده ششم، تنوع موضوعى آنها، توجه به مسائلِ کلامى و مسئله جهاد و نیز مناقب و فضائل امام على علیه‌السلام بوده که از آن جمله الاربعین فى فضائل امیرالمؤمنین، تألیف موفق‌بن احمد خوارزمى، مشهور به اَخطَب خوارزم* است، که این اثر هم از منابع ابن‌شهر آشوب بوده است (رجوع کنید به ابن‌شهر آشوب، ج 1، ص 291، ج 2، ص 31، 41، 186، ج 3، ص 44، 197، 202، 373). شیوه متداول دیگر در سده ششم، نوشتن اربعینهاى بُلدانى (شهرى) بود (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 54ـ55). محدّثان در این شیوه چهل حدیث را از چهل شیخ در چهل شهر گرد می‌آوردند. ظاهرآ نخستین اثر به این شیوه کتابِ الاربعین البلدانیة (دمشق 1412/1992) تألیف ابوطاهر احمدبن محمد سِلَفى اصفهانى است (رجوع کنید به همان، ج 1، ستون 54). برخى دیگر از اربعینهاى بلدانى عبارت‌اند از : الاربعین البلدانیة عن اربعین من اربعین لأربعین فى اربعین از علی‌بن حسن‌بن هبةاللّه‌بن عساکر دمشقى (همان، ج 1، ستون 54ـ55؛ نیز رجوع کنید به ابن‌عساکر*) و الاربعین البلدانیة از شمس‌الدین محمدبن احمدبن عثمان ذهبى* (متوفى 748؛ رجوع کنید به ذهبى، وفیات 381ـ400، ص 40). مهم‌ترین اربعینهاى سده ششم اینهاست: سلسلةُ الْاِبریز بِالسَنَدِ العزیز (بیروت 1414) از ابومحمدحسن‌بن على حسینى بلخى، مشتمل بر چهل حدیث اخلاقى با سلسله سند؛ الاربعین الطِوال حاوى چهل حدیث طولانى درباره نبوت پیامبر اکرم و فضائل صحابه (حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 57) و الاربعین فى مناقب امهات المؤمنین (دمشق 1406/1986)، هر دو از ابن‌عساکر دمشقى؛ و الاربعون فى الحَثِّ على الجهاد (کویت 1404) از همو در باب فضیلت شرکت در جهاد.در سده هفتم، موضوعات اخلاقى، اجتماعى و عرفانى از بارزترین موضوعاتى بود که در کتابهاى اربعین به‌چشم می‌خورد. برخى از مهم‌ترین اربعینهاى این سده عبارت بوده‌اند از: الاربعین فى الجهاد و المجاهدون (بیروت 1413) نوشته ابوالفرج محمدبن عبدالرحمان مُقْرى؛ شرح الاربعین حدیثآ (قم 1372ش) از صدرالدین قونوى؛ الاربعین حدیثآ: الاربعین من اربعین عن اربعین (بیروت 1400) نوشته صدرالدین ابوعلى حسن‌بن محمد بَکرى که شاهکارى در اربعین‌نویسى به‌شمار می‌آید؛ و الاربعون حدیثآ النَوَویة فى الاحادیث النبویة (کویت 1410) نوشته یحیی‌بن شرف نَوَوى. بر اربعین نووى شروح فراوانى نوشته شده است (رجوع کنید به حاجی‌خلیفه، ج 1، ستون 59ـ 60؛ بغدادى، ج 1، ستون 55ـ56).سده‌هاى نهم و دهم اوج اربعین‌نویسى است، زیرا این دو سده، عصر تألیف و تلخیص وشرح و تفسیر در حوزه تاریخ و حدیث و تفسیر است (رجوع کنید به احمدزاده، ص 49ـ50). مشهورترین اربعینهاى این دوره عبارت‌اند از: الاربعین العِشاریه(بیروت 1413) از عبدالرحیم‌بن حسین عراقى مشتمل بر احادیثى داراى علوّ اِسناد؛ الْإمتاع بالاربعین المتباینة بشرط السماع (دوحه، 1409) از ابن‌حجر عسقلانى*؛ الرسالة العلیة فى الاحادیث النبویة (تهران 1361ش) از حسین واعظ کاشفى سبزوارى در اعتقادات و احکام و اخلاق؛ الاربعون حدیثآ من احادیث سید المرسلین فى مناقب امیرالمؤمنین از جمال‌الدین حسینى محدث* و اربعین از طاشکوپری‌زاده* در احادیث راجع به شوخى و مزاح.اربعین‌نویسى در میان شیعیان نیز سابقه دیرینه دارد. کهن‌ترین اثر موجود در این زمینه کتاب الاربعین عن الاربعین فى فضائل على امیرالمؤمنین (تهران 1414) نوشته ابومحمد عبدالرحمان‌بن احمد خُزاعى نیشابورى است. اربعون حدیثآ فى فضائل امیرالمؤمنین (قم 1379ش) از محمدبن ابی‌مسلم‌بن ابی‌الفوارس، از محدّثان سده ششم، نیز از کهن‌ترین اربعینهاى شیعى است. از ویژگیهاى این اربعین ذکرمحل و تاریخ سماع احادیث است (رجوع کنید به ابن‌ابی‌الفوارس رازى، مقدمه قبادلو، ص 64ـ 67). علی‌بن عبیداللّه‌بن حسن بابویه معروف به منتجب‌الدین رازى* (متوفى بعد از 585) از دیگر عالمان شیعى است که کتابى با عنوان الاربعون حدیثآ عن اربعین شیخآ من اربعین صحابیآ (قم 1408) نوشته است. رافعى قزوینى (ج 3، ص 221ـ222) از این اربعین و سماع آن نزد مؤلف در 584 یاد کرده است. از دیگر اربعینهاى شیعه پیش از تشکیل دولت صفویه، الاربعون حدیثآ (قم 1374ش) از محمدبن مکى عاملى مشهور به شهید اول* و کتاب دیگرى به همین نام از فاضل مقداد سِیورى حلى (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 1، ص 429) بوده است.با ظهور دولت صفوى و مهاجرت علماى جبل‌عامل به ایران، دانش حدیث رشد فزاینده‌اى در بین شیعیان یافت و درنتیجه، جریان جدیدى در اربعین‌نویسى آغاز شد (رجوع کنید به حارثى، ص 30). برخى از علماى جبل‌عامل، چون حسین‌بن عبدالصمد عاملى (متوفى 984) و فرزندش بهاءالدین عاملى*، معروف به شیخ‌بهائى، آثارى در این باره تألیف کردند. الاربعون حدیثآ (قم 1415) شیخ‌بهائى از آثار مورد توجه در این زمینه است که محمدبن على عاملى آن را با عنوان ترجمه قطبشاهى، به نام سلطان‌محمد قطب‌شاه به فارسى برگردانده است (رجوع کنید به پوراکبر، ص 62)؛ براى آثار متعدد دیگر در این دوره رجوع کنید به ص 53ـ54، 56ـ57، 59ـ60). یکى از مشهورترین اربعینهاى این عصر، الاربعین (قم 1358ش/ 1399) محمدباقر مجلسى* است که آن را در مشهد به درخواست عده‌اى از اهل علم، به روش املا ارائه کرده است. برخى از اربعینهاى مهم سده دوازدهم عبارت‌اند از: الاربعونیات لکشف الأنوار القدسیات قاضى محمدسعید قمى که صبغه حِکْمى و عرفانى دارد (آقابزرگ طهرانى، ج 1، ص 436) و الاربعون حدیثآ از مولى اسماعیل مازندرانى خواجویى (متوفى 1173؛ همان، ج 1، ص 411).در سده سیزدهم نیز اربعینهایى نوشته شدند، نظیر الاربعون فى فضایل رمضان از عبداللّه‌بن سُوَیدان مَلیحى مصرى شافعى (بغدادى، ج 1، ستون 55)؛ کشف‌الحق (تهران 1361ش) از میرمحمدصادق خاتون‌آبادى درباره حضرت مهدى علیه‌السلام؛ و اربعون حدیثآ (1299) از ابراهیم‌بن حسین دُنْبُلى خویى درباره مباحث فلسفى، اعتقادى، فقهى و اخلاقى (رجوع کنید به آقابزرگ طهرانى، ج 1، ص 409).از مهم‌ترین اربعینهاى عصر حاضر در میان شیعیان این آثار است: الاربعون حدیثآ فى مسح الرِجْلَین من طرق اهل السّنة، درباره یک بحث فقهى تاریخى، از نجم‌الدین طهرانى عسکرى (متوفى 1354ش؛ همان، ج 1، ص 430)، ریاض‌العلماء الاتقیاء الوَرِعین فى شرح الاربعین و خاتمة الاربعین از علی‌بن حسن بَحرانى (متوفى 1340؛ بیروت 1422) و چهل‌حدیث از امام خمینى (تهران 1368ش). برخى از اربعینهایى که علماى اهل سنّت در دوره معاصر نوشته‌اند عبارت‌اند از: الاربعون البُلدانیة: اربعون حدیثآ عن اربعین شیخآ من اربعین بلدآ (بیروت 1407)، و الاربعون حدیثآ من اربعین کتابآ عن اربعین شیخآ (بیروت 1407)، هر دو تألیف ابوالفیض محمد یاسین‌بن عیسى فادانى مکى.اربعینهاى منظومى هم وجود دارد (رجوع کنید به جامى، مقدمه مدیرشانه‌چى، ص 12ـ15). مثلا، نورالدین عبدالرحمان جامى، عارف و شاعر سده نهم، چهل حدیث کوتاه از احادیث پیامبر به‌نام اربعین (مشهد1363ش) را به نظم در آورده است.ابن‌عساکر (ص 33ـ36)، حاجی‌خلیفه (ج 1، ستون 52ـ 61)، کنتورى (ص 34ـ37)، آقابزرگ طهرانى (ج 1، ص 409ـ 434) و عطیه و همکاران (ج 2، ص 659ـ 678)، فهرستى از اربعینها را عرضه کرده‌اند. نسخه‌هاى دستنویس متعددى از انواع اربعینها در کتابخانه‌هاى جهان اسلام وجود دارد. برخى، کتابهاى چهل حدیث را در شمار کتب اجزا دانسته‌اند (رجوع کنید به جزء*، بخش :2 اصطلاح حدیثى).منابع : آقابزرگ طهرانى؛ ابن‌ابی‌الفوارس رازى، اربعون حدیثآ فى فضائل امیرالمؤمنین علیه‌السلام، چاپ رضا قبادلو (محمدى)، در میراث حدیث شیعه، دفتر5، به‌کوشش مهدى مهریزى، على صدرایى خویى، قم: مرکز تحقیقات دارالحدیث، 1379ش؛ ابن‌بابویه، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، نجف 1972، چاپ افست قم 1364ش؛ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل‌ابی‌طالب، چاپ هاشم رسولى محلاتى، قم ]بی‌تا.[؛ ابن‌عساکر، کتاب الاربعین البلدانیة عن أربعین من أربعین لأربعین فى أربعین، چاپ محمد مطیع حافظ، بیروت 1413/1992؛ مصطفى احمدزاده، «بررسى سیر اربعین‌نگارى و جایگاه اربعین امام خمینى(ره) در میان کتب اربعین»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد علوم قرآنى و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامى، دانشگاه تهران، 1377ش؛ مرتضی‌بن محمدامین انصارى، فرائدالاصول، قم 1419؛ اسماعیل بغدادى، ایضاح المکنون، ج 1، در حاجی‌خلیفه، ج 3؛ احمدبن حسین بیهقى، الاربعون الصغرى المخرجة فى احوال عبادالله تعالى و اخلاقهم، چاپ سعید زغلول، بیروت 1407/1987؛ الیاس پوراکبر، «پژوهش‌هاى حدیثى در عصر صفوى»، در یادنامه مجلسى، به اهتمام مهدى مهریزى و هادى ربّانى، ج 1، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1379ش؛ عبدالرحمان‌بن احمد جامى، اربعین جامى، چاپ کاظم مدیرشانه‌چى، مشهد 1363ش؛ حاجی‌خلیفه؛ حسین‌بن عبدالصمد حارثى، وصول الاخیار الى اصول الاخبار، چاپ عبداللطیف کوهکمرى، قم 1401؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، حوادث و وفیات 381ـ400ه ، بیروت 1409/ 1988؛ عبدالکریم‌بن محمد رافعى قزوینى، التدوین فى اخبار قزوین، چاپ عزیزاللّه عطاردى، تهران 1376ش؛ حسن‌بن‌عبدالرحمان رامهرمزى، المحدث‌الفاصل بین‌الراوى والواعى، چاپ محمد عجاج خطیب، بیروت 1420/ 2000؛ عبدالرحمان بن ابی‌بکر سیوطى، الجامع الصغیر فى احادیث البشیر النذیر، بیروت 1401؛ محمدبن حسین شیخ‌بهائى، الأربعون حدیثآ، قم 1415؛ صفدى؛ عبدالعزیز طباطبائى، اهل‌البیت علیهم‌السلام فى المکتبة العربیة، قم 1417؛ اسماعیل‌بن محمد عجلونى، کشف الخفاء و مزیل الالباس، بیروت 1408/ 1988؛ محیی‌الدین عطیه، صلاح‌الدین حفنى، و محمدخیر رمضان‌یوسف، دلیل مؤلفات الحدیث الشریف المطبوعة القدیمة و الحدیثة، بیروت 1416/ 1995؛ محمدطاهربن على فتنى، تذکرة الموضوعات، ]قاهره 1343/1924[؛اعجاز حسین‌بن محمدقلى کنتورى،کشف‌الحجب‌و الأستار عن‌اسماءالکتب‌والأسفار، قم1409؛ مجلسى.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدمصطفی احمدزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده