چهارگاه (یا چارگاه)
معرف
یکى از هفت دستگاه و سومین شعبه از شعبات بیست‌وچهارگانه موسیقى کهن ایران و جهان اسلام و از مُدهاى متداول در بسیارى از کشورهاى اسلامى و مناطق زیرنفود فرهنگ آنها
متن
چهارگاه (یا چارگاه)، یکى از هفت دستگاه و سومین شعبه از شعبات بیست‌وچهارگانه موسیقى کهن ایران و جهان اسلام و از مُدهاى متداول در بسیارى از کشورهاى اسلامى و مناطق زیرنفود فرهنگ آنها. چهارمین نغمه یک وتر را چهارگاه می‌نامیدند (رجوع کنید به مراغى، ص 200؛ نسیمى، ص 71) که ظاهرآ پسوند «گاه» در اینجا مفهوم مکانى دارد و بر همین اساس، احتمالا چهارگاه به‌معناى جاى نغمه چهارم است (رجوع کنید به حنانه، ص 17).چهارگاه، سومین شعبه موسیقى قدیم (دست کم از قرن نهم) است. به نوشته مراغى (ص 139ـ140)، شعبه اول (دوگاه) از دو نغمه، شعبه دوم (سه‌گاه) از سه نغمه و شعبه چهارگاه از چهارنغمه تشکیل شده است. مراغى (ص 140) از پنج نوع چهارگاه دیگر نیز یاد کرده است که عبارت‌اند از: رَکب، مُبَرقَع، ماهور، کردانیا، و نوروز خارا. امیرعلیشیرِ نوائى (ص 16) از یک «عمل» (یکى از انواع تصانیف قدیم) در چهارگاه یاد کرده که مولانا صاحبِ بلخى بر شعرى با مطلعِ «همچو صبح از مهر رویت می‌زدم دَمهاى سرد/ تا رسَم روزى به کویت دل بسى شبگیر کرد»، ساخته و بین مردم، مشهور بوده است. بابر* نیز (ج 1، ص 397) «صوتى» (یکى دیگر از انواع تصانیف قدیم) در چارکاه (چهارگاه) ساخته بوده است. این شواهد، رواج چهارگاه را در هرات و بخشى از هند در قرن دهم نشان می‌دهد.در برخى رساله‌هاى دوره صفوى، به‌ویژه رساله‌هاى قرن یازدهم به بعد، چهارگاه نام یکى از شَدّ*هاى چهارگانه است (براى نمونه رجوع کنید به شاملو، ص 210). ضیاءالدین یوسف، نویسنده رساله موسیقى کلیات یوسفى در زمان فتحعلی‌شاه قاجار، از «چهارگاه و مخالف» به عنوان یکى از دستگاههاى دوازده‌گانه یاد کرده (رجوع کنید به معارف، ص 117) که ظاهرآ دستگاه چهارگاه فعلى در موسیقى دستگاهى، از آن گرفته شده است. بنابر آنچه گفته شد، می‌توان این نظریه را در سیر تحول چهارگاه از «شعبه» تا «دستگاه» مطرح کرد که چهارگاه دست‌کم از قرن نهم یکى از شعبات بیست و چهارگانه بوده و بعدها، احتمالا در حدود قرن یازدهم، مد اولیه یک شَدّ شده (رجوع کنید به خضرائى، ص 53ـ71) که این شَدّ به نام مد آغازینش، چهارگاه خوانده می‌شده و سپس احتمالا در اوایل دوره قاجار این شَدّ به یکى از دستگاههاى دوازده‌گانه تبدیل شده و با تغییر نظام از دوازده دستگاه به هفت دستگاه و پنج آواز، همچنان جایگاه خود را به عنوان یکى از دستگاهها حفظ کرده است؛ البته ذوالاربع (دانگ) چهارگاه در این سیر و تحول، از تغییر مصون نبوده و نغمه‌هاى آن، که در قرن نهم به صورت ا، د، و، ح آمده (مراغى، همانجا)، امروزه تقریبآ به ترتیب ا، ج، ز، ح است، که فواصل میان اینها تقریبآ معادل سه ربع پرده، پنج چهارم پرده، و نیم‌پرده در نظر گرفته می‌شود.دستگاه چهارگاه امروزى داراى گوشه‌هاى متعددى است که مهم‌ترین آنها، به ترتیب از بم به زیر، درآمد، زابل، مویه، حصار، مخالف، مغلوب و منصورى است که در ساختن تصنیفها و آهنگها از مایه آنها استفاده می‌شود (طلائى، ص 27). از جمله قطعاتى که در چهارگاه ساخته شده، ترانه‌هاى معروف «باباکرم» و «یار مبارکباد» است که در عروسیها خوانده می‌شوند، و «هزاردستان» از امیرجاهد، قطعه «دخترک ژولیده» از علینقى وزیرى*، و قطعه «چکاد» از پرویز مشکاتیان.درباره حالات دستگاه اظهارنظرهاى کمابیش متفاوتى شده است. به نظر روح‌اللّه خالقى* (ص 20)، چهارگاه تمام حالات مقام بزرگ و کوچک را در خود جمع کرده است و از همین‌رو، گاه نشاط‌آور و زمانى غم‌انگیز است. این نظر نیز وجود دارد که این دستگاه، حرکت و پیشرفت را می‌رساند (برکشلى، ص50) و گاه پرخاشگر و رزمى است (نتل، ص 22). در میان دستگاههاى هفت‌گانه، چهارگاه بیشترین پیوستگى را با دستگاه سه گاه دارد؛ تمامى گوشه‌هاى سه‌گاه را می‌توان با تغییر مقام، در چهارگاه اجرا نمود، اگرچه چهارگاه چند گوشه مخصوص به خود دارد (فرهت، ص 97).برخى گوشه‌هاى دستگاه چهارگاه در تعزیه‌خوانى نیز مرسوم بوده، چنان که شبیه حضرت عباس، چهارگاه می‌خوانده است (مستوفى، ج 1، ص 289؛ نیز رجوع کنید به تعزیه*). در زمان ناصرالدین شاه، شبیه‌خوانها به هنگام ورود به تکیه دولت*، دسته‌جمعى نوحه‌اى در چهارگاه می‌خواندند با این مطلع: بزن چهچه بلبل بلبل/ گل به گلستان آمد (همان، ج 1، ص 297).در موسیقى نواحى ایران، چهارگاه چندان رواج ندارد؛ با این حال، مقامهایى هست که از نظر گردش لحن (ملودى)، به چهارگاه شبیه است، از جمله مقامِ کردىِ «شاه‌خوشینى» (کاکى، ص 132).نام چهارگاه در خارج از ایران، به عنوان مُد موسیقایى شناخته شده است که البته با چهارگاه معاصر ایرانى تفاوتهاى محتوایى دارد، از جمله در موسیقى اویغورهاى چین (شفیعى کدکنى، ص 14؛ نیز رجوع کنید به چین*، مسلمانان، بخش 6). چهارگاه در موسیقى ترکیه، اولین مقام از مقامهاى بسیط (بسیط مَکامى) است که از افزوده شدن یک ذوالاربع چهارگاه با فواصل پرده، پرده، نیم‌پرده به یک ذوالخمس چهارگاه با فواصل پرده، پرده، نیم‌پرده، پرده به دست می‌آید؛ به این ترتیب که ذی‌الخمس در بخش بم و ذی‌الاربع در بخش زیر قرار می‌گیرد (رجوع کنید به اوزتونا، ذیل "Cargah"). در موسیقى مصر، «جهارکاه» (چهارگاه) یکى از 52 مقام است که ساختار آن از یک ذوالخمس چهارگاه و یک ذوالاربع چهارگاه و بار دیگر یک ذوالخمس چهارگاه تشکیل شده که ذوالخمس و ذوالاربع چهارگاه در موسیقى مصرى همان است که در موسیقى ترکیه ذکر شد (رجوع کنید به «المقامات‌المستعملة فى مصر و تحلیلها الى أجناس»، ص 247 مکرر). براین‌اساس، چهارگاه ترکى و مصرى، از نظر فواصل، با ماهور* ایرانى مقایسه شدنى است.منابع : امیر علیشیرنوائى، تذکره مجالس‌النفائس، ]ترجمه فارسى[، چاپ علی‌اصغر حکمت، تهران 1363ش؛ بابر، امپراتور هند، بابرنامه، چاپ مانو ایزی‌نینک، کیوتو 1995ـ1996؛ مهدى برکشلى، شرح ردیف موسیقى ایران، در موسى معروفى، ردیف هفت دستگاه موسیقى ایرانى، تهران 1374ش؛ مرتضى حنانه، گامهاى گمشده، تهران 1367ش؛ روح‌اللّه خالقى، «نکته‌اى چند درباره موسیقى ایرانى»، مجله موسیقى، سال 3، ش 8 و 9 (آبان و آذر 1320)؛ بابک خضرائى، «سایه‌اى از تفکر دستگاهى در رساله امیرخان گرجى: تلاش براى تحلیل باب سیزدهم رساله امیرخان (در بیان شَدّ)»، در کتاب سال شیدا: مجموعه مقالات موسیقى، ش 8 و 9، گردآورنده: محسن حجاریان، تهران: سراى اهل هنر، 1386ش؛ مرتضی‌بن حسن شاملو، جُنگ مرتضى قلى شاملو، گردآورى در سال 1069 قمرى، چاپ نسخه برگردان از روى نسخه خطى شماره 1500 کتابخانه مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامى، نسخه‌شناسى و فهرست‌نگارى از ایرج افشار و احمد منزوى، تهران 1382ش؛ محمدرضا شفیعى کدکنى، «یک اصطلاح موسیقایى در شعر حافظ»، فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 15 (بهار 1381)؛ داریوش طلائى، «سه‌تار و ردیف»، در همان؛ هرمز فرهت، دستگاهى در موسیقى ایرانى، ترجمه مهدى پورمحمد، تهران 1380ش؛ حیدر کاکى، «مقام‌هاى تنبور یارسان»، فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 36 (تابستان 1386)؛ عبدالقادربن غیبى مراغى، جامع‌الالحان، چاپ تقى بینش، تهران 1366ش؛ عبداللّه مستوفى، شرح‌زندگانى من، یا، تاریخ اجتماعى و ادارى دوره قاجاریه، تهران 1377ش؛ عباس معارف، شرح ادوار صفی‌الدین ارموى با مقدمه‌اى در تاریخ موسیقى ایران، ویرایش و حواشى عبدالرضا موسوى، تهران 1383ش؛ «المقامات المستعملة فى مصر و تحلیلها الى أجناس»، مقدمة من معهدالموسیقى الشرقى، در کتاب مؤتمرالموسیقى العربیة، قاهره 1350/ 1932، قاهره: وزارةالمعارف العمومیة، 1352/1933؛ برونو نتل، «گردآورنده‌ى چهارگاه»، ترجمه پیام روشن، فصلنامه‌ى موسیقى ماهور، ش 27 (بهار 1384)؛ نسیمى، نسیم طرب، چاپ امیرحسین پورجوادى، تهران 1385ش؛Yilmaz Oztuna, Turk musikisi kavram ve terimleri ansiklopedisi, Ankara 2000.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدعلیرضا میرعلی نقی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده