چهاردانگه(۱)
معرف
قسمتى از منطقه تاریخى هزارجریب* و امروزه بخشى در شهرستان سارى در استان مازندران
متن
چهاردانگه(1)، قسمتى از منطقه تاریخى هزارجریب* و امروزه بخشى در شهرستان سارى در استان مازندران. بخش چهاردانگه در جنوب و جنوب‌شرقى شهرستان سارى قرار دارد و مشتمل است بر دهستانهاى پشتکوه و گرماب و چهاردانگه، و شهر کیاسر که مرکز بخش می‌باشد (ایران. وزارت کشور، 1384ش، ص 57).بخش چهاردانگه کوهستانى است و ارتفاعات البرز شرقى در آن امتداد دارد. کوههاى چهارنو، قلعه شاه دژ، شیت، آتشکوه و هفت‌خال، با ارتفاع بیش از دو هزار متر در این بخش واقع‌اند(جعفرى، ج 1، ص 51، 368، 408، 555؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 28،ص190).رود تجن*، که در این بخش جارى است، در روستاى تازه‌آباد با شاخه مهم جنوبى خود به نام سفیدرود تلاقى می‌کند و در این محل رودخانه چهاردانگه نیز نامیده می‌شود (افشین، ج 2، ص 101ـ102). آب و هواى بخش معتدل مایل به سرد و مرطوب است. این بخش داراى جنگل و مرتع نسبتآ وسیعى است (رزم‌آرا، ج 3، ص 95؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).اهالى چهاردانگه بیشتر به کشاورزى و دامدارى اشتغال دارند. عمده‌ترین محصولات کشاورزى بخش، گندم، جو، برنج، تره‌بار، سیب‌زمینى، لوبیا روغنى و ارزن است. از صنایع‌دستى، قالی‌بافى، شال‌بافى، کرباس‌بافى، جاجیم‌بافى و نمدمالى در آنجا رواج دارد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ رزم‌آرا، ج 3، ص 95ـ96). در 1316ش چهاردانگه، به مرکزیت کیاسر، از بخشهاى سارى محسوب گردید (ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، ضمیمه، ص 2). مرکز آن، روستاى کیاسر، در 1372ش شهر شد (ایران. وزارت کشور، 1382ش، ص 104). جمعیت بخش چهاردانگه در 1375ش، 628 ،19 تن بوده است که از آن میان 602، 3 تن شهرنشین و بقیه روستانشین بوده‌اند (مرکز آمار ایران، ص 58). اهالى آن شیعه دوازده امامی‌اند و به زبان فارسى با گویش مازندرانى سخن می‌گویند (رزم‌آرا، ج 3، ص 95؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا).از آثار تاریخى و باستانى آنجاست: مقبره میرعمادالدین هزارجریبى در روستاى ورى/ وریچ؛ مقبره امامزاده یحیى و امامزاده امیرسیدعلى در روستاى لنگر؛ قلاع قدیمى مهمى از قبیل زیندُن، شهرسشن، نستر یا نسترا، زردکوه، انبارکوه، دارپشت، برزین، قَلْ گردن، قَل‌کفا، هوپن، قل میرارکلا یا قلعه میرعلى کلا، شورچشمه، مازیار، بندبن و سعیدآباد (محمد نژادکیاسرى، ص 255؛ حجازى کنارى، ص 73، 78؛ اسلامى، 1373ش، ص 44؛ جغرافیاى کامل ایران، ج 2، ص 1147، پانویس 1).از جمله بزرگان و نامداران چهاردانگه این اشخاص بوده‌اند : ملاعبداللّه کیاسرى، ملقب به وجیه‌الدین، عالم به فلسفه و علوم دینى؛ عبداللّه تیلکى، ملقب به ناصرالملّه، استاد در فلسفه و ادبیات؛ سیدمحمد ندیم ارائى، شاعر، متخلص به ندیم؛ علیقلى ملقب به مسعودالملک هزارجریبى، که کتاب ارشادالمحصلین و داستان میش و بره را نوشته است (اسلامى، 1378ش، ص 132، 150، 190).پیشینه. رابینو (ص 96) چهاردانگه و دودانگه را ضمن بلوک هزارجریب آورده و نوشته است که هزارجریب به فخر عمادالدوله، تعلق داشت و او املاک خود را میان سه پسرش، که یکى از آنها از مادر دیگرى بود، تقسیم نمود، به‌گونه‌اى که دو برادر تنى وارث چهاردانگ شدند و به نابرادرى دودانگ ارث رسید؛ ازاین‌رو، بخش وسیع این بلوک را چهاردانگه و بخش کوچک آن را دودانگه نامیدند (همان، ص 96ـ97؛ محمد نژادکیاسرى، ص 253ـ255).در زمان حکومت کریم‌خان زند، حسن‌خان دولّو، از طایفه قاجار، حاکم چهاردانگه شد، ولى به‌دست حسینقلى حاکم دامغان به‌قتل رسید (اسلامى، 1372ش، ص 303).در 1196 آقامحمدخان قاجار فرمانروایى چهاردانگه و دودانگه را به برادرش، مرتضى قلی‌خان، واگذار کرد (همان، ص310ـ311).در جریان آشوب بابیان در قلعه طبرسى، حاج‌مصطفى سورتیج و برادرش، آقاعبداللّه، مأمور فرونشاندن این شورش شدند و چون آقاعبداللّه در نبرد کشته شد، ناصرالدین‌شاه همه املاک خالصه چهاردانگه را به حاج مصطفی‌خان بخشید. پس از آن، چهاردانگه با مرکزیت کیاسر به چهاردانگه سورتیجى مشهور شد (محمدنژاد کیاسرى، ص 253ـ254؛ براى اطلاع بیشتر رجوع کنید به اعتضادالسلطنه، ص 33ـ59).منابع : حسین اسلامى، تاریخ دو هزار ساله سارى: دارالملک مازندران، قائم‌شهر 1372ش؛ همو، جغرافیاى تاریخى سارى، سارى 1373ش؛ همو، دانشوران سارى، سارى 1378ش؛ علیقلی‌بن فتحعلى اعتضادالسلطنه، فتنه باب، توضیحات و مقالات به قلم عبدالحسین نوائى، تهران 1351ش؛ یداللّه افشین، رودخانه‌هاى ایران، تهران 1373ش؛ ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب 16 آبان ماه 1316، چاپ اول، تهران ]بی‌تا.[؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ]تا پایان آبان 1384[، تهران 1384ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ 1379ش؛ جغرافیاى کامل ایران، تهران: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزى آموزشى، 1366ش؛ حسن حجازى کنارى، یادگارهاى دینى و تاریخى باستانى مازندران، ]بی‌جا[: انجمن خدمات فرهنگى ایرانیان خارج از کشور، 1372ش؛ یاسنت لویى رابینو، مازندران و استرآباد، ترجمه غلامعلى وحید مازندرانى، تهران 1365ش؛ رزم‌آرا؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج: 28 سارى، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1370ش؛ مهدى محمدنژاد کیاسرى، «کیاسر و چند اثر تاریخى آن»، در بازخوانى تاریخ مازندران، به‌کوشش اسداللّه عمادى، سارى: فرهنگ خانه مازندران، 1372ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 شناسنامه بخشهاى کشور، کل کشور، تهران 1378ش؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000، 500 :1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علی اکبر نجفی کانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده