چهارپاره
معرف
از قالبهاى جدید شعر فارسى، متشکل از چند بندِ چهار مصراعى که در معنا پیوسته و در قافیه مختلف‌اند
متن
چهارپاره، از قالبهاى جدید شعر فارسى، متشکل از چند بندِ چهار مصراعى که در معنا پیوسته و در قافیه مختلف‌اند. حداقل بندها دوتاست و حداکثرى براى آنها تعیین نشده است. قافیه در چهارپاره می‌تواند حالات متفاوتى داشته باشد. پرکاربردترین حالتهاى آن عبارت‌اند از: هم قافیه بودن مصراعهاى یک و چهار، و دو و سه (ترابى، ص10؛ براى نمونه رجوع کنید به لاهوتى، ص 203ـ204، 581ـ582)؛ یک و سه، و دو و چهار (ترابى، همانجا؛ براى نمونه رجوع کنید به بهار، ج 1، ص 371ـ374؛ لاهوتى، ص 216ـ220)؛ و بیش از همه فقط هم‌قافیه بودن مصراعهاى دو و چهار (مثلا رجوع کنید به فرخزاد، ص 223ـ225؛ نادرپور، 1348ش، ص 81ـ83). چهارپاره را دو بیتیهاى پیوسته یا رباعیات پیوسته و متصل نیز نامیده‌اند (رجوع کنید به شفیعى کدکنى، 1359ش، ص 148؛ شمیسا، ص 354؛ ترابى، ص 9).بیت اول چهارپاره، برخلاف دو بیتى* و رباعى*، غالبآ مُصرَّع نیست. به علاوه، چهارپاره، برخلاف آن دو، در وزنها و بحرهاى گوناگون سروده می‌شود (رجوع کنید به ترابى، ص 21). مصراعهاى چهارپاره غالبآ زیر هم نوشته می‌شوند و شاید به همین سبب است که شفیعى کدکنى (همانجا) چهارپاره را مثنوى عمودى نامیده است. پیام و درونمایه رباعى و دو بیتى در همان دو بیت تکمیل و ایفا می‌شود، ولى در چهارپاره چندین بند ــ که از لحاظ معنایى مرتبط و تکمیل کننده هم هستندــ پیام شعر را می‌رسانند. به نظر شفیعى کدکنى (1376ش، ص 219)، با همه آزادى و مجالى که چهارپاره در اختیار شاعر می‌گذارد تا از قافیه‌اندیشى رها شود، این مجال از فرصتى که مثنوی‌سرایى براى شاعر فراهم می‌آورد، بیشتر نیست.در قدیم چهارپاره به شعرهایى گفته می‌شد که هر بیت آن چهار قسمت بود: سه قسمت با یک سجع و قسمتهاى چهارم با یک قافیه (همان، ص 219، پانویس 34). گرچه بعضى شاعران قدیم ــمانند معین‌الدین عباسه در اوایل قرن نهم (ص 708) و نیز مولانا لسانى شیرازى (متوفى 940) در شهرآشوب خود به‌نام مجمع‌الاصناف (رجوع کنید به گلچین معانى، ص 98ـ159)ــ کوشیده‌اند مطالب پیوسته را در قالب رباعیهاى متصل بیاورند (شفیعى کدکنى، 1376ش، ص 218)، اما تلاش آگاهانه براى ابداع قالب شعرىِ جدیدى با مشخصات چهارپاره، در دوره مشروطه، هم‌زمان با آشنایى با ادبیات جدید ترکان عثمانى و قفقاز و ادبیات اروپایى، به‌ویژه فرانسه، آغاز شد. این تلاشها با رواج دوباره مسمط، ترجیع‌بند، تصنیف و مستزاد و نوآورى شاعرانى چون اشرف‌الدین حسینى (نسیم شمال)، میرزاده عشقى، ایرج میرزا و عارف قزوینى، در دهه‌هاى نخست سده چهاردهم ادامه یافت (رجوع کنید به زرین‌کوب، ص 29ـ30) و به ابداع چهارپاره، به مثابه پلى میان شعر کهن و شعر نو نیمایى، انجامید. کم‌کم شاعران، به ویژه آن دسته که نمی‌خواستند قواعد شعر سنّتى را بشکنند، از این قالب استقبال کردند (رجوع کنید به شفیعى کدکنى، 1376ش، ص 219). ظهور چهارپاره مقارن تلاش ایرانیان براى کسب آزادى و قانون بود و بنابراین اولین چهارپاره‌ها مضمونهاى میهنى، سیاسى و اجتماعى داشتند (براى نمونه رجوع کنید به لاهوتى، ص 203ـ204، 491ـ492، 581ـ582).معلوم نیست چه کسى و در چه زمانى نخستین چهارپاره را ساخته است. احتمالا شعر «وفاى به عهد» ابوالقاسم لاهوتى ــکه در 1288ش/ 1327ق، درباره محاصره تبریز به‌فرمان محمدعلى شاه و شکست او، سروده شده، نخستین شعر در قالب چهارپاره است (رجوع کنید به شمس لنگرودى، ج 1، ص 65). برخى نیز شعرِ «به وطن»، سروده جعفر خامنه‌اى پیش از 1332، را اولین چهارپاره می‌دانند (رجوع کنید به زرین‌کوب، ص 42؛ شکیبا، ص 308؛ اسحاق، ص 149ـ150).هم‌زمان با لاهوتى و جعفر خامنه‌اى، تقى رفعت (متوفى 1299ش) و شمس کسمایى (متوفى 1340ش) نیز براى تثبیت این قالب کوشیدند، اما با این نوآورى مخالفتهایى هم شد، از جمله ایرج میرزا (ص 122) به طنز نوشت که «انقلاب ادبى» آنها به پس و پیش کردن قافیه‌ها محدود می‌شود. کم‌کم شاعران دیگرى نظیر میرزا حبیب ساهر، مجدالدین میرفخرایى (گلچین گیلانى)، محمدعلى اسلامى ندوشن و محمد زهرى، نیز به سرودن چهارپاره روى آوردند و چهارپاره براى بعضى شاعران یکى از قالبهاى اصلى شعرشان شد. شاید فریدون توللى*، که بنیانگذار شعر نو تغزلى محسوب می‌شود، بیش از همه در رواج چهارپاره مؤثر بوده و آن را به اوج رسانده و به پیروى از او چهارپاره قالب اشعار تغزلى شده است (رجوع کنید به زرین‌کوب، ص 99ـ100). برخى از مهم‌ترین چهارپاره‌سرایان و سروده‌هایشان در این قالب عبارت‌اند از: پرویز ناتل خانلرى با ماه در مرداب (تهران 1343ش)؛ نادر نادرپور با دختر جام (تهران 1333ش) و شعر انگور (تهران 1348ش)؛ نصرت رحمانى با کوچ (تهران 1333ش) و کویر (تهران 1335ش)؛ فریدون مشیرى با نایافته (تهران 1335ش) و گناه و دریا (تهران 1335ش)؛ هوشنگ ابتهاج (سایه) با سراب (تهران 1330ش) و فروغ فرخزاد با اسیر (تهران 1331ش)، دیوار (تهران 1335ش) و عصیان (تهران 1336ش).در دوره رضاشاه پهلوى (حک : 1304ـ1320ش) و در پى تغییر اوضاع سیاسى و اجتماعى، چهارپاره جنبه تغزلى یافت و عمدتآ قالبى براى بیان عواطف و احساسات شاعر و مضامین عاشقانه شد. در این قالب مضامین دیگرى هم مطرح می‌شده است، از جمله حس گناه‌زدگى (فرخزاد، ص24ـ 25، 119ـ 120)، بی‌پروا سخن گفتن در وصف کامجوییهاى جسمانى (توللى، ص 141ـ 143، 175، 181ـ184؛ نادرپور، 1348ش، ص 69ـ 72، 93ـ97؛ فرخزاد، ص 11ـ13، 80ـ81، 119ـ 120)، مغازله با معشوق و توصیف ویژگیهاى فردى او (فرخزاد، ص 75ـ77، 80ـ81؛ نادرپور، 1348ش، ص 115ـ117)، توصیف مرگ و ترس از آن (توللى، ص 195ـ200؛ نادرپور، 1356ش، ص 39؛ فرخزاد، ص 263ـ266) و شک و عصیان در برابر خدا (فرخزاد، ص 191ـ 216؛ نادرپور، 1348ش، ص 141ـ142).در انقلاب اسلامى سال 1357ش، چهارپاره محتوایى غنایى داشت. در این زمان شعر نیمایى یا شکسته نیز رواج بسیار یافت و محمل گفتارهاى سیاسى و اجتماعى جدّى شد. چهارپاره در زمان جنگ عراق با ایران (1359ش ـ 1367ش)، براى تبلیغ و توصیف جنگ و دفاع از وطن به‌کار می‌رفت (براى نمونه رجوع کنید به شاهرخى و کی‌منش، ص 170ـ171، 243ـ244).چهارپاره، به‌سبب قافیه‌بندى متنوع و آزاد، قابلیت بسیارى براى ساخت سرودها و ترانه‌هاى کودکان دارد. از سرایندگان شعر کودکان در این قالب، افشین علا (یک سبد بوى بهار، تهران 1374ش) و قیصر امین‌پور (متوفى 1386ش؛ مثل چشمه مثل رود، تهران 1368ش) را می‌توان یاد کرد. قالب چهارپاره، علاوه بر ایران، در کشورهاى فارسی‌زبانى چون تاجیکستان نیز پویا و مطرح است (شعردوست، ص 229).منابع : محمد اسحاق، شعر جدید فارسى، ترجمه سیروس شمیسا، تهران 1379ش؛ ایرج میرزا، تحقیق در احوال و آثار و افکار و اشعار ایرج‌میرزا و خاندان و نیاگان او، چاپ محمدجعفر محجوب، ]تهران[ 1356ش؛ محمدتقى بهار، دیوان، چاپ مهرداد بهار، تهران 1368ش؛ ضیاءالدین ترابى، چهارپاره و چهارپاره‌سرایان، تهران 1383ش؛ فریدون توللى، رها، تهران 1343ش؛ حمید زرین‌کوب، چشم‌انداز شعر نو فارسى، تهران 1358ش؛ محمود شاهرخى و عباس کی‌منش، مجموعه شعر جنگ، تهران 1367ش؛ علی‌اصغر شعردوست، چشم‌انداز شعر معاصر تاجیکستان، تهران 1376ش؛ محمدرضا شفیعى کدکنى، ادوار شعر فارسى: از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران 1359ش؛ همو، موسیقى شعر، تهران 1376ش، پروین شکیبا، شعر فارسى از آغاز تا امروز، تهران 1370ش؛ محمد شمس لنگرودى، تاریخ تحلیلى شعر نو، تهران 1378ش؛ سیروس شمیسا، انواع ادبى، تهران 1370ش؛ فروغ فرخزاد، مجموعه کامل اشعار فروغ، آلمان غربى 1989؛ احمد گلچین معانى، شهرآشوب: در شعر فارسى، به‌کوشش پرویز گلچین معانى، تهران 1380ش؛ ابوالقاسم لاهوتى، دیوان، چاپ احمد بشیرى، تهران 1358ش؛ معین‌الدین عباسه، «رباعیهاى پیوسته»، سخن، دوره 5، ش 9 (مهر 1333)؛ نادر نادرپور، دختر جام: مجموعه پانزده قطعه شعر، تهران 1356ش؛ همو، شعر انگور: مجموعه شعر، تهران 1348ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رقیه رسول

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده