چهار امامزاده بقعه
معرف
مقبره‌اى از قرن هشتم و نهم در شهر قم
متن
چهار امامزاده، بقعه، مقبره‌اى از قرن هشتم و نهم در شهر قم. این بقعه که امروز در خیابان پانزده خرداد قرار دارد، در گذشته در خارج شهر، در میان گورستانى در اراضى کُمَرْ و سعدآباد قرار داشت (آقا بابایى و قریشى، ص 121ـ122).این بقعه به آن سبب که مدفن چهار تن از نوادگان امام سجاد علیه‌السلام است به چهار امامزاده شهرت دارد و مدتى نیز به نام یکى از خادمان آن، ملاآقا بابا، نامیده می‌شده است (افضل‌الملک، ص 63؛ مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 102؛ فیض قمى، ج 2، ص 591).سنگ‌مزار کنونى، دفن‌شدگان را شاهزاده حسن، شاهزاده حسین، شاهزاده ابراهیم و شاهزاده جعفر، از فرزندان امام زین‌العابدین علیه‌السلام، معرفى می‌کند. مؤلف تاریخ قم، از مهاجرت نوادگان امام سجاد علیه‌السلام به قم خبر داده است (رجوع کنید به ص230). نامبردگان در کتاب تاریخ قم (همانجا) و مدفونین آرامگاه، بنابر قول فیض قمى (همانجا)، عبارت‌اند از: ابومحمد حسن، ابوعلى محمد، ابوطالب محسن، به همراه پدرشان ابوعبداللّه حسین، که نسبش به امام سجاد علیه‌السلام می‌رسد، بدین‌ترتیب: ابوعبداللّه حسین‌بن علی‌بن عمربن حسن اَفْطَس‌بن علی‌اصغربن امام زین‌العابدین. فقیه محمدى جلالى (ج1، ص500ـ 505) نیز، با استناد به مندرجات کتابهایى چون المجدى فى انساب‌الطالبیینِ عمرى (ص 220) و عمدةالطالبِ ابن‌عنبه (ص 379)، اظهارات عباس فیض را تأیید کرده است (براى دیگر اقوال رجوع کنید به نائینى، ج 2، ص 200ـ201؛ ناصرالشریعه، ص 215).تاریخ ساخت بنا، بنابر نظر ویلبر (ص 126)، قرن هشتم و در دوره ایلخانى است. تغییر وضع درون بنا به دوره تیمورى و قرن نهم نسبت داده شده است (رجوع کنید به گولومبک و ویلبر، ج 1، ص 403؛ قس هیلن‌برند، ص 335، که بیرون بنا را معمارى دوره تیمورى و داخل بنا را معمارى دوره ایلخانى می‌داند). فیض قمى (ج 2، ص 592) بناى آن را پیش از عهد صفوى و تزیینات داخلى آن را از دوره شاه طهماسب اول (حک : 930ـ 984) دانسته است. طرح، شکل پوشش، فن ساخت گنبد و مصالح به کار رفته در این مقبره، در مقایسه با دیگر مقابر برجى قم، تعلق بنا را به قرن هشتم یا نهم تأیید می‌کند. فقط ایوان جبهه شرقى در دوره صفوى یا قاجار به آن الحاق شده است، که احتمال دارد در بازسازى نایب‌الحکومه قم در 1286 احداث گردیده باشد (رجوع کنید به مدرسى طباطبائى، ص 102، پانویس). در دهه 1360ش، نیکوکاران محل، با مشارکت اداره اوقاف قم، بناى هشت ضلعى امامزاده را، بدون رعایت اصول مرمت بناهاى تاریخى، نوسازى کردند.بناى اولیه امامزاده، مانند اغلب مقابر برجى قم، از بیرون هشت ضلعى و از درون چهار ضلعى با پوشش آجرى بوده (مدرسى طباطبائى؛ ص 102؛ فیض قمى، همانجا) و هر یک از دیوارهاى درونىِ بنا، طاق‌نمایى به عرض سه متر و عمق یک متر با طاقى تیزه‌دار داشته است. ارتفاع این قسمتِ چهار ضلعى شش متر بوده و با کمک گوشوارهایى در کنجها به هشت ضلعى و سپس به گریو شانزده ضلعى تبدیل می‌شده و گنبد دو پوسته گسسته با پوشش درونى نیم کره و پوشش بیرونى شانزده ترک بر آن استوار بوده است. این گنبد در گذشته به کاشیهاى فیروزه‌فامى از عهد صفویه مزین بوده است. فضاى داخلى بنا سفیدکارى ساده‌اى داشته و تنها لچکیها و اِسْپَرِ طاق‌نماها با گچ‌برى مُضَرَّس (دندانه‌دار) از دوره صفویه تزیین شده بوده است (رجوع کنید به فیض قمى، ج 2، ص 592ـ593). در جانب شرقىِ بنا ایوانى از آجر که ورودى اصلى بنا بوده، قرار داشته که الحاقى بودن آن در دوره متأخرتر قطعى است (همان، ج 2، ص 593). این ایوان تزییناتى از آجر و کاشى داشته (مدرسى طباطبائى؛ فیض قمى، همانجاها) که به کاشیهاى هفت رنگ دوره قاجار شبیه بوده است.در بازسازى دهه 1360ش، اسپرهاى (دیوارهاى غیر باربر) بنا در چهار ضلع داخلى و به تبع آن، ایوان تاریخى، تخریب شد و رواقى مستطیل‌شکل و محصور به بنا اضافه گردید که از طریق طاق‌نماهاى تخریب شده، به ضریح و فضاى مرکزى ارتباط یافته است. بدین ترتیب، طاق‌نماى شمالى و جنوبى رو به رواق محصور جدید، و طاق‌نماى جبهه غربى به کفش‌کن، که ورودى اصلى بنا از خیابان است، اتصال یافته است. همچنین ایوان ستون‌دار جدیدى، در جانب شرقى، بنا شده است.در این بازسازى، تمامى جرزها و فضاهاى داخلى، از کف تا مرکز گنبد، با سنگهاى مرمر و نماى خارجى با آجر سه سانتى پوشش یافته است. ضریحى از سنگ مرمر با پنجره‌هاى مشبک فولادى، جانشین ضریح قدیمى گردیده و گنبد خارجى نیز با کاشیهاى معرق فیروزه‌اى، با کتابه‌هایى از لفظ جلاله اللّه و نامهاى پنج تن آل عبا علیهم‌السلام تزیین شده است.در استان قم، دو بناى دیگر نیز به نام چهار امامزاده وجود دارد، یکى در شهر کهَک در جنوب استان قم و دیگرى در قریه فُرْدو. بناى اول بقعه‌اى است که، به استناد خواب یکى از اهالى، در 1285 ساخته شده و مدفن چهار تن به‌نامهاى عبداللّه، یعقوب، ناصر و محمد است (مدرسى طباطبائى، ج 2، ص183؛ نیز رجوع کنید به فیض قمى، ج 2، ص 738، که آن را بقعه شاهزاده عبداللّه کهک نامیده است).بناى دوم، که آن را مدفن نوادگان شاه چراغِ شیراز می‌دانند (مدرسى طباطبائى، ج 2، ص 196)، ارزش معمارى چندانى ندارد. آثار ارزنده در این بقعه، در منبت‌کارىِ درگاه شمالى و دو صندوق منبت‌کارى زیر گنبد جنوبى متعلق به قبل از دوره صفوى و دو صندوق منبت‌کارى در زیر گنبد شمالى به تاریخهاى 1030 و 1032 است (رجوع کنید به همان، ج 2، ص 196ـ 200؛ فیض قمى، ج 2، ص 646ـ651).منابع : علاوه بر اطلاعات شخصى مؤلف؛ رضا آقا بابایى و حسن قریشى، آثار تاریخى و فرهنگى استان قم، قم 1384ش؛ ابن‌عنبه، عمدةالطالب فى انساب آل ابی‌طالب، بیروت: دارالمکتبة الحیاة، ]بی‌تا.[؛ غلامحسین افضل‌الملک، تاریخ و جغرافیاى قم، ]تهران ? 1396[؛ علی‌بن محمدعمرى، المجدى فى انساب الطالبیین، چاپ احمد مهدوى دامغانى، قم 1409؛ محمدمهدى فقیه محمدى جلالى، انوار پراکنده: در ذکر احوال امامزادگان و بقاع متبرکه ایران، ج 1، قم 1376ش؛ عباس فیض قمى، کتاب گنجینه آثار قم، قم 1349ـ1350ش؛ حسن‌بن محمد قمى، کتاب تاریخ قم، ترجمه حسن‌بن على قمى، چاپ جلال‌الدین طهرانى، تهران 1361ش؛ حسین مدرسى طباطبائى، تربت پاکان: آثار و بناهاى قدیم محدوده کنونى دارالمؤمنین قم، قم 1355ش؛ محمدحسین ناصرالشریعه، تاریخ قم، چاپ على دوانى، تهران 1383ش؛ محمدعلی‌بن حسین نائینى، انوار المشعشعین فى ذکر شرافة قم و القمیین، چاپ محمدرضا انصارى قمى، قم 1381ش؛ دونالد نیوتن ویلبر، معمارى اسلامى ایران در دوره ایلخانان، ترجمه عبداللّه فریار، تهران 1365ش؛Lisa Golombek and Donald Newton Wilber, The Timurid architecture of Iran and Turan, Princeton 1988; Robert Hillenbrand, "The tomb towers of Iran to 1550", Ph.D dissertation, Trinity College, University of Oxford, 1974.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

کاظم عرب

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده