چوبک صادق
معرف
نویسنده نامدار ایرانى
متن
چوبک، صادق، نویسنده نامدار ایرانى. او در 1334/ تیر 1295 در بوشهر به دنیا آمد. پدرش، حاج اسماعیل، بازرگان بود. صادق تحصیلات ابتدایی‌اش را تا کلاس سوم در بوشهر و سپس شیراز گذراند و از کلاس ششم به کالج امریکایى تهران رفت. در 1314ش، با پرویز ناتل‌خانلرى و مسعود فرزاد و سال بعد با صادق هدایت آشنا شد. این آشنایى به دوستى عمیقى انجامید که تأثیر سرنوشت‌سازى در زندگى و نویسندگى او داشت (رجوع کنید به چوبک، ص 15ـ25؛ نیز رجوع کنید به خانلرى، 1372ش، ص 256ـ259؛ الهى، ص 245، 248). در 1316ش ازدواج کرد و در همین سال به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و در مدرسه شرافت خرمشهر به تدریس پرداخت. در 1317ش، به سربازى رفت و در دوره سربازى مترجم زبان انگلیسى در ستاد ارتش بود. در 1319ش، به عنوان تحصیلدار به استخدام وزارت دارایى درآمد و با آمدن مستشاران بازرگانى امریکا به ایران، مترجم آنها شد. آنگاه پس از چند سال تدریس زبان انگلیسى در مؤسسات و مدارس گوناگون و نیز دو سال کار با سمت مترجم در سفارت انگلستان، از 1328ش در شرکت نفت استخدام شد و تا 1353ش، که بازنشسته شد، مسئول کتابخانه شرکت نفت بود. چوبک در همان سال به انگلستان رفت و پس از چند سال اقامت در انگلستان، در 1358ش به امریکا رفت و تا پایان عمر در نزدیکى شهر بِرْکْلى در ایالت کالیفرنیا به سر برد. وى در تیر 1377 درگذشت (چوبک، همانجا؛ یاد صادق چوبک، ص 12ـ 14).صادق چوبک در 1324ش با انتشار نخستین مجموعه داستانهاى کوتاهش به نام خیمه شب‌بازى، که شامل یازده داستان است، شهرت یافت. داستان «اسائه ادب»، که اهانت به شاه محسوب می‌شد، سبب شد که چاپ دوم خیمه شب‌بازى، با ده سال تأخیر، در 1334ش منتشر شود (یاد صادق چوبک، ص 11ـ12). منتقدان به آن توجه بسیار کردند. مشخصه بارز این داستانها توجه نویسنده به مشخصات احساسى و رفتارى آدمهاست که این ویژگیها را با مهارت خاصى، اغلب با چند جمله و از طریق حرفهاى شخصیتها، به خواننده منتقل می‌کند (رجوع کنید به کسمائى، ص 139؛ کامشاد، ص 127). بعضى منتقدان، این داستانهاى کوتاه، از جمله داستان «عدل»، را مانند عکس فورى دانسته‌اند (مثلا رجوع کنید به خانلرى، 1326ش، ص 165؛ نیز رجوع کنید به قانون‌پرور، 1380ش، ص 196؛ قس میرصادقى، ص 627، که مخالف کاربرد واژه عکس براى تصویرسازیهاى داستانهاى چوبک است). مهم‌تر آنکه نویسنده شخصیتها را بدون توصیفات و توضیحات زائد مرسوم آن زمان تصویر می‌کند؛ گویى آدمها و اتفاقات داستان، بی‌واسطه در برابر چشمان خواننده ترسیم می‌شوند (رجوع کنید به میرصادقى، ص 626). توجه ویژه چوبک به روحیات و زندگى انسانهاى تنها و به خصوص طبقات محروم اجتماع، مشخصه دیگر داستانهاى این مجموعه است که در اثر دوم او، انترى که لوطیش مرده بود، نیز دیده می‌شود. مجموعه اخیر، که در 1328ش منتشر شد، شامل سه داستان کوتاه و یک نمایشنامه است و در آن چوبک علاوه بر طرح مسائل اجتماعى مانند فقر و فحشا، که در مجموعه قبلى نیز آمده بود، به مفاهیم فلسفى و انتزاعى مانند جبر و اختیار نیز توجه دارد (قس سپانلو، ص 105ـ106، که از دیدگاهى دیگر درباره سبک چوبک بحث می‌کند). براى مثال در داستان «قفس»، با طرحى کوتاه و ساده، زندگى و سرنوشت رقت‌بار تعدادى مرغ و خروس در میان زباله و کثافت، در قفسِ مرغ فروشى را به تصویر کشیده است. این تصویر چنان گویا و زنده است که خواننده را مشمئز می‌کند و به فکر وامی‌دارد. قفس و مرغ و خروسها در حقیقت استعاره‌اى از جامعه و مردم و نشانه بدبینى چوبک به آینده جامعه و مردم است. به‌زعم نویسنده، رهایى از قفس و جور زندگى، تنها با مرگ امکان می‌یابد که به صورت دستى نمایان می‌شود که از بیرون قفس گاه یکى از مرغ و خروسها را می‌رباید (رجوع کنید به میرعابدینى، ج 1، ص 251). در داستان نمادین «انترى که لوطیش مرده بود»، که نمونه دیگرى از جبر اجتماعى و فلسفى است، چوبک مفهوم آزادى را از نظرگاه یک حیوان به خواننده نمایانده است. انتر با مرگ صاحبش، میخِ زنجیر را می‌کَنَد و خود را از اطاعت لوطى رهایى می‌بخشد، ولى زنجیر کماکان برگردنش باقى می‌ماند.اولین رمان چوبک، تنگسیر، در 1342ش منتشر شد. در فاصله بین انتشار کتاب انترى که لوطیش مرده بود و این رمان، چوبک چند نمایشنامه از یوجین اونیل، کتاب پینوکیو اثر کارلو کولودى و آثار برخى دیگر از نویسندگان غربى را به فارسى ترجمه کرد. تنگسیر داستان کارگرى تنگستانى در اواخر دوره قاجار است. زائر محمد، قهرمان داستان، پولى را که با زحمت پس‌انداز کرده است، به چهار آدم سرشناس بوشهر می‌سپارد ولى به زودى متوجه می‌شود که آنها قصد ندارند پولش را پس بدهند. زائر محمد تصمیم به انتقام می‌گیرد و پس از کشتن آنها با زن و فرزندانش از کشور می‌گریزد. این رمان را در ابتدا بعضى از منتقدان نپسندیدند، ولى ده سال بعد که امیر نادرى فیلمى براساس آن ساخت و مقبولیت عمومى کسب کرد، منتقدان نیز به تحسین آن پرداختند و داستان را اثرى نمادین برضد حکومت پهلوى تفسیر کردند (رجوع کنید به قانون‌پرور، 1380ش، ص 198).در 1344ش، با فاصله چند ماه، مجموعه داستان روز اول قبر، شامل ده داستان کوتاه و یک نمایشنامه، و مجموعه چراغ آخر مشتمل بر هشت داستان کوتاه و یک شعر از چوبک منتشر شد. همانند مجموعه‌هاى پیشین، در این دو کتاب نیز چوبک به طرح مسائل اجتماعى پرداخته و باز بیشتر آدمهاى داستانهایش را از طبقات محروم و تحقیر شده‌جامعه انتخاب کرده است، در عین حال دو داستان از مجموعه روز اول قبر، یعنى «دسته گل» و «روز اول قبر»، وصف حالات روانى شخصیتهایى از طبقات مرفه اجتماع و درگیرى آنها با وجدان خویش است. در چراغ آخر، در داستانى به نام «آتما سگ من» نیز چوبک به این مسئله پرداخته است. آتما در حقیقت تجسم وجدان شخصیت اصلى داستان است که در زندگی‌اش از هیچ شرارت و ستمى به دیگران فروگذار نکرده است (رجوع کنید به همان، ص 199).آخرین اثر داستانى چوبک، رمان سنگ صبور، که نتیجه چهارده سال کار نویسنده است (کامشاد، ص 129)، در 1345ش منتشر شد. این رمان تک‌گوییهاى چند شخصیت داستان است که همگى در خانه‌اى اجاره‌اى در شیراز، در زمان حکومت رضاشاه به سر می‌برند. در این رمان نیز چوبک به زندگى بینوایان و محرومان جامعه پرداخته و به خصوص به افکار و احساسات درونىِ شخصیتها توجه کرده و در عین حال کوشیده است ریشه‌هاى مسائل اجتماعى، فرهنگى، سیاسى و فلسفى ایران و ایرانیان را در تاریخ و گذشته آنان بیابد. سنگ صبور از نظر ساختار داستان، پردازش شخصیتها، گوناگونى گویش آدمها و دیگر عناصر داستان‌نویسى، تجربه‌اى نو در تاریخ داستان‌نویسى ایران و گامى مهم در پیشرفت و تکامل این هنر به شمار می‌آید و بر نویسندگان نسلهاى بعد تأثیر گذاشته است (قانون‌پرور، 1380ش، همانجا).یکى از درون‌مایه‌هاى اصلى داستانهاى چوبک، مسئله روابط و غریزه جنسى زنان، و فقر و وابستگى اقتصادى آنان به مردان است. وى از داستان کوتاه «نفتى» که اولین داستان از مجموعه خیمه شب‌بازى است تا آخرین رمانش، سنگ صبور، با خلق شخصیتهاى زن، به تجزیه و تحلیل مسائل آنان می‌پردازد (رجوع کنید به همو، 1372ش، ص 269ـ274). یکى از مهم‌ترین ویژگیهاى آثار داستانى چوبک، استفاده او از گویشها و به ویژه زبان محاوره طبقات پایین اجتماع است. این جنبه کار چوبک، به خصوص توجه بسیارى از منتقدان ادبى را جلب کرد (مثلا رجوع کنید به میرصادقى، ص 627). برخى نویسندگان پیش از چوبک، مانند محمدعلى جمالزاده و صادق هدایت، به تفاوت میان طرز تکلم آدمهاى داستانهایشان، از لحاظ تعلق آنها به طبقات اجتماعى و نواحى گوناگون، توجه داشتند، ولى توجه آنها بیشتر محدود به واژه‌ها و عباراتى از زبان محاوره بود. آنچه زبان داستانهاى صادق چوبک را با آثار نویسندگان پیش و حتى پس از او متمایز می‌سازد، آگاهى وى از تفاوتهاى دستورى و تفاوت آهنگ زبان گفتارى با نوشتارى است (رجوع کنید به خانلرى، 1372ش، ص 264؛ سپانلو، ص 107؛ کسمائى، ص 147ـ148).دیگر جنبه متمایز کننده داستانهاى صادق چوبک، توجه خاص نویسنده به ساختار داستان است و از این نظر باید او را از نخستین و مهم‌ترین نویسندگان پیشرو ایران دانست که راه تجربه‌هاى جدید در شیوه‌هاى داستان گویى را براى نویسندگان نسل بعد هموار کرد.صادق چوبک در سالهاى پایانى عمر، تقریبآ بینایى خود را از دست داد و بیشتر به نوشتن خاطراتش مشغول بود. تنها اثرى که در این سالها از او انتشار یافت، ترجمه داستانى سنسکریت به نام مهپاره (تهران 1370ش) از انگلیسى به فارسى است (الهى، ص 237؛ یاد صادق چوبک، ص 14).بسیارى از داستانهاى چوبک به زبان انگلیسى ترجمه شده است، از جمله در 1358ش/ 1979، محمدرضا قانون‌پرور رمانِ سنگ صبور را با عنوانِpatient stone A ترجمه کرد که در 1368ش/ 1989 انتشارات مزدا در کالیفرنیا آن را به چاپ رساند. همچنین مینو ساوت‌گیت در 1359ش/1980 روز اول قبر را با عنوان The first day in the grave در مجموعه >داستانهاى کوتاه معاصر فارسى< به انگلیسى برگرداند (براى اطلاع بیشتر درباره دیگر ترجمه‌ها رجوع کنید به یاد صادق چوبک، ص 643ـ645).منابع : صدرالدین الهى، «با صادق چوبک در باغِ یادها»، مجله ایران‌شناسى، سال 5، ش 2 (تابستان 1372)؛ صادق چوبک، «زندگى من»، در یاد صادق چوبک، به کوشش على دهباشى، تهران: نشر ثالث، 1380ش؛ پرویز خانلرى، «از خاطرات ادبى دکتر پرویز ناتل خانلرى درباره صادق چوبک» (مصاحبه)، مصاحبه کننده: صدرالدین الهى، مجله ایران‌شناسى، سال 5، ش 2 (تابستان 1372)؛ همو، «نثر فارسى در دوره اخیر»، در نخستین کنگره نویسندگان ایران، تیرماه 1325، تهران 1326ش؛ محمدعلى سپانلو، نویسندگان پیشرو ایران: از مشروطیت تا 1350، تهران 1366ش؛ محمدرضا قانون‌پرور، «چند تصویر از زنان در داستانهاى صادق چوبک»، مجله ایران‌شناسى، سال 5، ش 2 (تابستان 1372)؛ همو، «داستان‌نویسى صادق چوبک»، ترجمه سوسن پیرنیا، در یاد صادق چوبک، همان، 1380ش؛ علی‌اکبر کسمائى، برخى از نویسندگان پیشگام در داستان‌نویسى امروز ایران، تهران 1363ش؛ جمال میرصادقى، ادبیات داستانى: قصه، داستان کوتاه، رمان، تهران 1366ش؛ حسن میرعابدینى، صد سال داستان‌نویسى ایران، تهران 1383ش؛ یاد صادق چوبک، به کوشش على دهباشى، تهران: نشر ثالث، 1380ش؛Hassan Kamshad, Modern Persian prose literature, Cambridge 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدرضا قانون پرور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده