چنیوت (چینیوت)
معرف
شهرى تاریخى در ایالت شهرستان فیصل‌آباد، در بخش (ضلع) جهنگ، در استان (ایالت) پنجاب پاکستان
متن
چِنیوت (چینیوت)، شهرى تاریخى در ایالت شهرستان فیصل‌آباد، در بخش (ضلع) جهنگ، در استان (ایالت) پنجاب پاکستان. چنیوت در شمال شهرستان فیصل‌آباد واقع است. اسلام‌آباد در شمال و لاهور در مشرق و فیصل‌آباد در چهل کیلومترى جنوب چنیوت قرار دارد. رود چناب در شمال و مغرب آن جارى است. شهر رَبْوه، مرکز پیروان فرقه قادیانى، نزدیک چنیوت است (رجوع کنید به >اطلس جامع جهان تایمز<، نقشه 32؛> نقشه پنجاب<؛ حاج سیدجوادى، ج 1، ص 257).به دلیل وجود رود چناب در نزدیکى شهر، اقتصاد آن مبتنى بر کشاورزى و باغدارى است. از قدیم، صنایع‌دستى چوبى (مانند معرق و منبت و مشبک) این شهر معروف بوده، به طورى که به خارج از کشور صادر شده است (حاج‌سید جوادى، ج 1، ص 257ـ258؛ رحمانى، ص 206). مرکز عمده صنایع‌دستى پنجاب، شهر چنیوت است که زری‌کاریهاى ظریف آن روى لباس، پارچه و وسایل منزل، در پاکستان شهرت دارد(حافظ‌نیا، ص 97). اهالى چنیوت عمدتآ به زبان اردو و پنجابى صحبت می‌کنند (رجوع کنید به حکمت،ص 10؛ فرزین‌نیا، ص 13ـ14). شهر چنیوت از شمال‌شرقى، از طریق بزرگراه، به لاهور و اسلام‌آباد مرتبط می‌شود (>رجوع کنید به نقشه پنجاب<).از مهم‌ترین آثار تاریخى و فرهنگى شهر، که معمارى آن آمیزه‌اى از شیوه هندى، ایرانى و اسلامى است، شاهی‌مسجد یا مسجد وزیرخان است. این مسجد در دوره شاه‌جهان تیمورى (1037ـ 1068)بنا شد (بکّرى، ج3،ص16ـ17؛حاج‌سیدجوادى، ج 1، ص 258؛ رحمانى، ص 204). مقبره حفیظ‌اللّه‌خان، کاخ عمر حیات، مزار محمد بخش سهارن، و مزار مائی‌دولت بی‌بى و قلعه ریختى یا خشتى که در زمان اکبرشاه ساخته شده‌اند، از دیگر بناهاى آن است (حاج سیدجوادى، ج 1، ص 257ـ258، 268ـ269، 271، 273؛ قاسم محمود، ذیل مادّه؛ براى بناهاى دیگر رجوع کنید به حاج‌سیدجوادى، ج 1، ص 274ـ277). معماران مشهور چنیوت در ساخت بناى تاج‌محل*، نقش بسیار مهمى داشته‌اند (حاج سیدجوادى، ج 1، ص 258).پیشینه. نام چنیوت در منابع به صورت جروب، چنروت، چنوت (رجوع کنید به بکّرى، ج 3، ص 7، 15)، جهنوت، چهنوت (صمصام‌الدوله شاهنوازخان، ج 2، ص 441 و پانویس 2) و چندنوت (علّامى، ج 2، ص 38) ضبط شده است.به روایتى، این شهر را قبیله‌اى قدیمى به نام چندن بنا کرده یا زنى به نام رانى چندان، همسر یکى از فرمانروایان، خانه‌اى ساخته است که چندون وت یا چندنیوت (خانه چندن) نامیده شده که به مرور به چنیوت بدل گردیده است (د. اردو، ذیل مادّه؛ حاج سید جوادى، ج 1، ص 258).ظاهرآ در سال 94 که محمدبن قاسم، سردار اموى، پنجاب* را فتح کرد، چنیوت نیز به تصرف او درآمد. تیمور در سال 800، با تسخیر پنجاب، بدون خون‌ریزى بر چنیوت تسلط یافت. پس از وى، چنیوت تحت نفوذ جانشینانش بود (بابر، ج1، ص354).در 876، باربَک شاه، حاکم پنجاب، موفق شد حاکم چنیوت را که از جانب سلطان حسین قطب‌الدین، حکومت این شهر را بر عهده داشت، شکست دهد و بر چنیوت مسلط شود (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). در 925، ظهیرالدین بابر* آنجا و چند شهر دیگر را تسخیر نمود اما به سپاه خود دستور داد آنها را غارت و ویران نکنند، زیرا این منطقه مدتى زیر نفوذ جدش تیمور بود (رجوع کنید به بابر، ج1، ص352ـ354). به این ترتیب، چنیوت تحت تسلط تیموریان هند درآمد. بعد از وفات اورنگ‌زیب (1118)، در سراسر شبه‌قاره هرج و مرج و درگیرى آغاز شد. چنیوت نیز در در طول نیمه دوم قرن دوازدهم، مورد حمله درانیها و غارتگرى سیکها* قرار گرفت و ویران شد. در 1177، احمدشاه ابدالى آنان‌را شکست داد و چنیوت تحت تسلط شاه عالم بهادر شاه اول*، فرزند اورنگ‌زیب، درآمد، اما به دلیل ضعف شاه‌عالم و خودمختارى دولتهاى ایالتى، چنیوت نیز زیر سلطه دولتهاى خودمختار ایالتى قرار گرفت (سجان‌راى، ص 87). در 1264/ 1847، نراین سینگ، سپهسالار سیکها، به چنیوت آسیب بسیارى وارد ساخت. سال بعد، این شهر نیز همچون دیگر مناطق پنجاب*، تحت‌تسلط انگلیسیها قرار گرفت و پس از تشکیل کشور پاکستان در 1326ش/ 1947، چنیوت جزو جمهورى پاکستان شد.نواب سعداللّه‌خان، از اشخاص برجسته فرهنگى در زمان شاه جهان تیمورى، خدمات زیادى براى پرورش و شناساندن هنرمندان چنیوت کرد. وى علاوه بر مسجد، مدرسه، حمام و بازار ساخت (بکّرى، ج 3، ص 8، 16ـ17؛ کنبو، ج 3، ص 297؛ صمصام‌الدوله شاهنوازخان، ج 2، ص 441).منابع : اردو دائره معارف اسلامیه، لاهور 1384ـ1410/ 1964ـ1989، ذیل «چنیوت» (از بزمى انصارى)؛ بابر، امپراتور هند، بابرنامه، چاپ مانو ایزی‌نینک، کیوتو 1995ـ1996؛ فریدبن معروف بَکَّرى، ذخیرةالخوانین، چاپ معین‌الحق، کراچى 1961ـ1974؛ کمال حاج سیدجوادى، میراث جاودان: سنگ‌نبشته‌ها و کتیبه‌هاى فارسى در پاکستان، اسلام‌آباد 1370ـ1371ش؛ محمدرضا حافظ‌نیا، «موقعیت اجتماعی‌واقتصادى پنجاب در پاکستان»، فصلنامه تحقیقات جغرافیائى، سال 11، ش 1 (بهار 1375)؛ علی‌اصغر حکمت، سرزمین‌هند، تهران1337ش؛ انجم‌رحمانى، پنجاب تمدنى و معاشرتى جائزه، لاهور 1998؛ سجان‌راى، خلاصة التواریخ، چاپ خان‌بهادر ظفرحسن‌خان، دهلى 1918؛ صمصام‌الدوله شاهنوازخان، مآثرالامرا، کلکته 1888ـ1891؛ ابوالفضل‌بن مبارک علّامى، آئین اکبرى، چاپ سنگى لکهنو 1892ـ1893؛ زیبا فرزین‌نیا، پاکستان، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1376ش؛ سیدقاسم محمود، انسائیکلوپیدیا پاکستانیکا، لاهور ] 1997[؛ محمدصالح کنبو، عمل‌صالح، الموسوم به‌شاه‌جهان‌نامه، ترتیب و تحشیه غلام یزدانى، چاپ وحید قریشى، لاهور 1967ـ1972؛EI2, s. v. "Ciniot" (by A. S. Bazmee Ansari); Map of Panjab, scale: 1:1,000,000, Lahore: Ferozsons, 2000; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

شکیل اسلم بیگ

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده