چناران
معرف
چناران،# شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.
متن
چناران، شهرستان و شهرى در استان خراسان رضوى.1) شهرستان چناران. در شمال استان خراسان رضوى قراردارد و مشتمل است بر بخش مرکزى به مرکزیت چناران و بخش گلبهار به مرکزیت گلبهار (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1384ش، ذیل «استان خراسان رضوى»؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران). مهم‌ترین کوه این شهرستان، کوه رادْکان (بلندترین قله ح 058 ،2 متر؛ جعفرى، ج 1، ص 271؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 32، ص 102) و مهم‌ترین رود آن کَشَف‌رود است (جعفرى، ج 2، ص 394ـ 395؛ قنبرى، ص 45ـ46).دریاچه چشمه‌سبز، به مساحت حدود پانزده هکتار، در همین شهرستان و در 23 کیلومترى جنوب روستاى گلمکان واقع است (ییت، ص 329؛ قنبرى، ص 51؛ قس رزم‌آرا، ج 9، ص 366، که چشمه‌سبز را در دوازده کیلومترى جنوب غربى گلمکان ذکر کره است؛ نیز رجوع کنید به چشمه*).در این شهرستان معدن سنگ آهن، سنگ آهک، سنگ گچ، سنگ نمک، زغال سنگ، گِل سرخ یا گِل بره وجود دارد (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، همانجا؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور، استان خراسان رضوى، ص 28).در 1375ش، جمعیت شهرستان چناران حدود 000، 107 تن بوده است، که از آن میان حدود 000،32 تن شهرنشین و بقیه روستانشین بوده‌اند (مرکز آمار ایران، 1376ش الف، ص یازده). مردم چناران، شیعه دوازده‌امامی‌اند و به فارسى، کردى و ترکى سخن می‌گویند (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 32، ص 103). طوایف زعفرانلو، بادلانلو، توپکانلو، حمزه‌لو و کاویانلو در این شهرستان زندگى می‌کنند (ییت، ص 270؛ قنبرى، ص 121ـ 122). به نوشته ییت (همانجا)، چناران متعلق به کردهاى زعفرانلو* (نیز رجوع کنید به توحدى، ج 2، ص 163 به بعد) و در 1310ش، یکى از بلوکات ولایت مشهد بود (کیهان، ج 2، ص 184) و در 1329ش، با نام چناران رادکان بیزکى، دهستانى در شهرستان مشهد، استان نهم (ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، ج 3، ص 71ـ74) و در 1355ش، بخشى به مرکزیت رادکان و شهرى در شهرستان مشهد محسوب می‌شد (ایران. وزارت کشور، ذیل «استان خراسان»؛ ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت، ص 14). چناران در 9 اسفند 1368 شهرستان شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش «ذیل استان خراسان»). در 1335ش، با تأسیس کارخانه قند در این ناحیه، فعالیتهاى اقتصادى این شهرستان افزایش یافت. در 1367ش نیز شهر جدید گلبهار، به منظور جذب و اسکان بخشى از سر ریز جمعیت مشهد، در شهرستان چناران تأسیس شد (عطاردى قوچانى، ج 2، ص 562ـ563، 569).مهم‌ترین آثار تاریخى این شهرستان، میل یا برج رادکان در آبادى رادکان*، بند اَخْلِمَد، و مقبره عبدالرحمان گهواره‌گر متعلق به دوره صفوى است. روستاى ییلاقى اخلمد و چشمه‌سبز نیز از نقاط دیدنى این شهرستان است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 32، ص 103، 174؛ لباف خانیکى، ص 107، 136).2) شهر چناران، مرکز شهرستان. در حدود شصت کیلومترى شمال‌غربى مشهد، در راه اصلى مشهد ـ قوچان، در ارتفاع حدود 128 مترى، واقع است. رود رادکان از دوازده کیلومترى مشرق آن می‌گذرد. آب و هواى آن معتدل خشک است. بیشترین دماى آن حدود ْ37 در تابستان، کمترین آن حدود ْ15 در زمستان و میانگین بارش سالانه آن حدود 250 میلیمتر است (فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 32، ص 103؛ نیز رجوع کنید به نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران). چناران در 1346ش شهر شد (ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى، 1382ش، همانجا). در 1375ش، جمعیت آن حدود000 ، 32تن بود (مرکز آمار ایران، 1376ش ب، ص هفتاد و هفت).پیشینه. ظاهرآ اولین‌بار نام آن در منابع دوره صفوى آمده است. میرخواند (ج 6، ص 779ـ780) و روملو (ج 1، ص 473) در ذکر وقایع 855، آنجا را محل کشته شدن سلطان محمد، در نبرد با برادرش ابوالقاسم‌میرزا بابر*، دانسته‌اند و دولتشاه سمرقندى (ص 411) ضمن اشاره به این نبرد، «جناران» (چناران) را از نواحى اسفراین و دربند شقان ذکر کرده است. خواندمیر (ج 4، ص 112، 140) به جنگ 874 بین سلطان حسین‌میرزا بایقرا* و میرزا یادگار محمد (نوه بایسنغر)، در چناران اشاره کرده است (نیز رجوع کنید به دولتشاه سمرقندى، ص 527؛ روملو، ج 2، ص720ـ721). یادگار محمد نیز در 875 به دستور سلطان حسین بایقرا در چناران کشته شد (خواندمیر، ج 4، ص 84ـ85).از منابع دوره قاجار، مفتون دنبلى (ص 107، 109، پانویس 293، ص 154) و شمس بخارائى (ص 142، 225) و ییت (ص 270ـ271) به قلعه چناران اشاره کرده‌اند و در 1284 حکیم‌الممالک (ص 206) از بلوک چناران نام برده است.مک گرگور در سفر خود در 1292/1875 به این نواحى، چناران را دهى «بَدمنظر»، با شصت خانوار جمعیت در مکانى مستحکم، در دره‌اى کوچک وصف کرده و به خرابه‌هاى قلعه‌اى واقع در مکانى گود در نزدیکى آبادى چناران اشاره کرده و افزوده که بخش چناران از مهم‌ترین بخشهاست (ج 2، ص 96، 138). اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس (ج 2، ص 567)، چناران را یکى از بلوکات و توابع مشهد و قصبه چناران را با سیصد خانوار ذکر کرده است. رود جارى در چناران از دو شعبه اخلمد و فریزى تشکیل شده و خرابه شهر قدیمى منیجان، منسوب به منیجه (منیژه)، دختر افراسیاب، نیز در این بلوک بوده است (حکیم‌الممالک، همانجا؛ اعتمادالسلطنه، 1367ـ1368ش، ج 4، ص 2267). اعتمادالسلطنه در مطلع‌الشمس (همانجا) نوشته که قصبه چناران درگذشته بسیار آباد بوده است. وى در مرآةالبلدان (ج 4، ص 2265ـ2266)، به قلعه و دره و قریه‌هایى با نام چناران، در بجنورد و تویسرکان و نیشابور و بِزِنجان کرمان، اشاره کرده است.بزرگانى از چناران برخاسته‌اند، از جمله شیخ‌محمد خالدِاسجیلى، عارف قرن هشتم، مدفون در آبادى اسجیل؛ خواجه‌داد (عارف احتمالا قرن چهارم و پنجم)، شیخ حافظ بهاءالدین عمر اَبَرْده‌اى (عارف قرن هشتم) و عبدالرحمان گَهواره‌گر (صوفى قرن هشتم و نهم)، هر سه مدفون در آبادى گلمکان (جامى، ص 451ـ453؛ قنبرى، ص 212ـ217).منابع : محمدحسن‌بن على اعتمادالسلطنه، مرآةالبلدان، چاپ عبدالحسین نوائى و میرهاشم محدث، تهران 1367ـ1368ش؛ همو، مطلع‌الشمس، چاپ سنگى تهران 1301ـ1303، چاپ تیمور برهان لیمودهى، چاپ افست تهران 1362ـ1363ش؛ ایران. وزارت کشور، تقسیمات کشور شاهنشاهى ایران، تهران 1355ش؛ ایران. وزارت کشور. اداره کل آمار و ثبت احوال، کتاب جغرافیا و اسامى دهات کشور، ج 3، تهران 1331ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت برنامه‌ریزى و خدمات مدیریت. دفتر تقسیمات کشورى، اجراى قانون تعاریف و ضوابط تقسیمات کشورى، تهران 1366ش؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، نشریه تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ همو، نشریه عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى ]تا پایان آبان 1384[، تهران 1384ش؛ کلیم‌اللّه توحدى، حرکت تاریخى کرد به خراسان در دفاع از استقلال ایران، مشهد 1359ـ1373ش؛ عبدالرحمان‌بن احمد جامى، نفحات الانس، چاپ محمودعابدى، تهران 1370ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ 1379ش؛ علینقی‌بن اسماعیل حکیم‌الممالک، روزنامه سفر خراسان، تهران 1356ش؛ خواندمیر؛ دولتشاه سمرقندى، کتاب تذکرةالشعراء، چاپ ادوارد براون، لیدن 1319/ 1901؛ رزم‌آرا؛ حسن روملو، احسن‌التواریخ، چاپ عبدالحسین نوائى، تهران 1384ش؛ شمس بخارائى، تاریخ بخارا، خوقند و کاشغر، چاپ محمداکبر عشیق، تهران 1377ش؛ عزیزاللّه عطاردى قوچانى، فرهنگ خراسان: بخش طوس، تهران 1381ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور، استان خراسان رضوى، شهرستان چناران، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1384ش؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج :32 مشهد، تهران: سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1368ش؛ احمد قنبرى، جغرافیاى شهرستان چناران، مشهد 1381ش؛ مسعود کیهان، جغرافیاى مفصل ایران، تهران 1310ـ1311ش؛ رجبعلى لباف‌خانیکى، سیماى میراث فرهنگى خراسان، تهران 1378ش؛ مرکز آمار ایران. سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 شناسنامه آبادیهاى کشور، استان خراسان، شهرستان چناران، تهران 1376شالف؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1375 نتایج تفصیلى کل کشور، تهران 1376ش ب؛ عبدالرزاق‌بن نجفقلى مفتون دنبلى، مآثر سلطانیه: تاریخ جنگهاى اول ایران و روس، چاپ غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران 1383ش؛ چارلز متکاف مک گرگور، شرح سفرى به ایالت خراسان و شمال‌غربى افغانستان در 1875، ج 2، ترجمه اسداللّه توکلى طبسى، مشهد 1368ش؛ میرخواند؛ نقشه تقسیمات کشورى جمهورى اسلامى ایران، مقیاس 000،500 ،1:2، تهران: سازمان نقشه‌بردارى کشور، 1383ش؛ چارلز ادوارد ییت، سفرنامه خراسان و سیستان، ترجمه قدرت‌اللّه روشنى زعفرانلو و مهرداد رهبرى، تهران 1365ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرزانه ساسان پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 12
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده