دره نادره
معرف
کتابى به فارسى دربارة تاریخ دورة نادرشاه افشار، تألیف میرزامهدى‌خان استرآبادى*، منشى و مورخ نادرشاه
متن
دُرّه نادِره، کتابى به فارسى دربارة تاریخ دورة نادرشاه افشار، تألیف میرزامهدى‌خان استرآبادى*، منشى و مورخ نادرشاه. نام کامل مؤلف محمدمهدى‌بن محمدنصیر است. درّه نادره که بعضى آن را به اشتباه درة نادرى مى‌نامند (← ریو، ج 1، ص 195)، شامل یک مقدمه، چهل فقره و یک خاتمه است. پس از مقدمه‌اى طولانى، کتاب با شرح اختلال ممالک ایران در اواخر حکومت شاه‌سلطان‌حسین (ﺣک : 1105ـ 1135) و استیلاى افغانان و جلوس شاه‌طهماسب دوم (ﺣک : 1135ـ 1145)، فرزند شاه‌سلطان‌حسین، شروع مى‌گردد. پس از آن، مؤلف به ظهور نادر و همکارى او با طهماسب‌میرزا و چگونگى جلوس نادر در 1148 بر تخت شاهى مى‌پردازد. نبردهاى نادر با عثمانیان، افغانان و تسخیر قندهار، هندوستان، بخارا، خوارزم، داغستان و مسقط از دیگر موضوعات تاریخى این اثر است. درّه‌نادره با بیان قتل نادرشاه افشار و به حکومت رسیدن عادلشاه یا على‌شاه و ابراهیم‌شاه (برادرزادگان نادرشاه) و شاهرخ (نوة نادرشاه) و کشته‌شدن ابراهیم‌شاه در 1162 به پایان مى‌رسد. به‌درستى دانسته نیست به چه سبب، مؤلف (ص 719) تاریخ اتمام کتاب را 1180 ذکر کردهاست. چون سال دقیق مرگ میرزامهدى‌خان معلوم نیست. مى‌توان حدس زد که وى رویدادها را تا 1162 تحریر کرده و مابقى عمر را به تصحیح اثرش پرداخته است یا شاید کاتب سال 1180 را به آخر کتاب افزوده باشد.انگیزة میرزامهدى‌خان از نوشتن این کتاب گذشته از شرح نبردهاى نادرشاه، بیشتر به نمایش گذاشتن مهارتش در زبان عربى است. به‌طورى که، موضوع تاریخى آن فداى عبارت‌پردازیهاى پیچیده مؤلف شدهاست (استرآبادى، مقدمة شهیدى، ص د، کب ـ که). مطالب کتاب همان رویدادهاى نوشته‌شده در جهانگشاى نادرى* است، اما نثر آن از جهانگشا دشوارتر است. نثر درّه نادره از دشوارترین و متکلف‌ترین نثرهاى مصنوع فارسى است. او از اشعار عربى، فارسى و احادیث بسیار استفاده کرده و تاریخ وصّاف* را سرمشق خود قرار داده است، تا جایى که گاهى دو صفحه از متن را به عربى نوشتهاست. میرزامهدى‌خان افزون بر این کتاب که به تقلید و اقتباس از آن اذعان دارد(← ص 20ـ33)، از دیگر متون ادبى چون کلیله و دمنه*، سندبادنامه*، گلستان* و نفثة‌المصدور* نیز تأثیر گرفتهاست (← همان، مقدمة شهیدى، ص یدـ کا).به درّه‌نادره به سبب نثر فنى و استفاده از واژه‌هاى مهجور عربى، برخى ادیبان معاصر انتقاد کرده‌اند تا جایى که این متن را نامطبوع و بى‌استفاده معرفى کرده‌اند، هرچند این کتاب روزگارى در مدارس تدریس مى‌شدهاست (←ناظم‌الاسلام کرمانى، بخش 1، مقدمه، ص 141؛ همان مقدمه، ص کب). بهار (ج 3، ص 310ـ311) نیز نثر او را مکلف و غیرمفید خوانده است. با این حال، انتقاد درباره اثر میرزامهدى‌خان تا اندازه‌اى بى‌انصافى است. مهارت میرزامهدى‌خان در به‌کارگیرى آرایه‌هاى ادبى، مانند سجع، تشبیه، استعاره، تضمین، جناس و تضاد، نشان‌دهندة تسلط وى بر عربى و فارسى است. مؤید شیرازى (ص 293) در تمجید از درّه‌نادره، آن را اسماً تاریخى و رسماً ادبى یا فوق ادبى ذکر کردهاست. گذشته از این، او (همانجا) ویژگى و اهمیت این اثر را در استفاده میرزامهدى‌خان از واژه‌هاى دیریاب فارسى و عربى و انباشتگى از آیات و احادیث و امثال و اشعار عرب و به کارگیرى صنایع گوناگون لفظى دانسته‌است.از این اثر نسخه‌هاى خطى بسیار (← منزوى، ج 2، ص 964ـ 965) و چاپهاى گوناگونى موجود است. در ایران، درّه نادره براى نخستین بار در 1268 و سپس در 1274، 1287، 1292 در تبریز و نیز در 1271 در تهران به چاپ رسید (← مشار، ج 6، ص 448ـ449). این اثر همراه با مقدمه و خلاصه‌اى از متن آن و توضیح لغات مشکل در 1341ش در تهران به چاپ انتقادى رسید. جان‌محمد این اثر را به اردو ترجمه کردهاست (← منزوى، ج 2، ص 965).منابع : محمدمهدى‌بن محمدنصیر استرآبادى، دُرّه نادره: تاریخ عصر نادرشاه، چاپ جعفر شهیدى، تهران 1366ش؛ محمدتقى بهار، سبک‌شناسى، یا، تاریخ تطور نثر فارسى، تهران ?]1321ش[؛ خانبابا مشار، فهرست کتابهاى چاپى فارسى، تهران 1350ـ 1355ش؛ احمد منزوى، فهرستواره کتابهاى فارسى، تهران 1374ش ـ ؛ جعفر مؤید شیرازى، «دُرّه نادره و اشعار عربى آن: نقد و نظر»، مجلة دانشکده ادبیات و علوم انسانى دانشگاه فردوسى مشهد، سال 23، ش 1و2 (بهار و تابستان 1369)؛ محمدبن على ناظم‌الاسلام کرمانى، تاریخ بیدارى ایرانیان، تهران 1363ش؛Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in the British Museum, London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیدجعفر شهیدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده