دره شوری ← قشقایـی ایـل
معرف
دره شورى ← قشقایـى، ایـل#
متن
دره شورى ← قشقایـى، ایـلNNNNدرّه‌شهر، شهرستانى به‌مرکزیت شهر درّه‌شهر، با محوطة مهم باستانى، در استان ایلام در غرب ایران.1) شهرستان، درّه‌شهر در مشرق استان ایلام واقع و مشتمل است بر شهرهاى بَدره* و درّه‌شهر، بخشهاى مرکزى، ماژین/ ماژیم و بدره و شش دهستان (← ایران. وزارت کشور، 1385ش، ذیل «استان ایلام»؛ نقشة تقسیمات سیاسى استان‌هاى جمهورى اسلامى ایران).قرار داشتن کوهستان کبیرکوه* از رشته‌کوه زاگرس شمالى (← جعفرى، ج 1، ص280؛ نقشه عملیات مشترک (زمینى) : کوهدشت) در این شهرستان بر موقعیت طبیعى و آب و هواى درّه‌شهر تأثیر گذاشته‌است. موقعیت بیشتر آبادیهاى این شهرستان، دشتىِ میانکوهى با آب و هواى معتدل مایل به گرم است و برخى آبادیها در موقعیت کوهستانى با آب و هواى سرد و تعداد کمترى در موقعیت کوهستانى ـ دشتى با آب و هواى معتدل مایل به سرد قرار دارند (← مرکز آمار ایران، 1376ش، ص 2ـ14). رود دائمى سَیمَره و ریزابه‌هاى آن ــ همچون رود دائمى درّه‌شهر به طول حدود نُه کیلومتر و رود فصلى گَراب به طول حدود چهل کیلومترــ باعث حاصلخیزى این منطقه و رواج کشاورزى و دامدارى شده‌است (رزم‌آرا، ج 5، ص 179؛ جعفرى، ج 2، ص 224، 391، 420؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 57، ص 37، 217).وجود مراتع غنى موجب رونق زندگى ایلى و ییلاق و قشلاق عشایرى در شهرستان درّه‌شهر شده‌است. ایل بدره و طوایف بِیرانوند، زینى‌وند، کولیوند، تُرکاشوند، دِلفان و غیاثوند از مهم‌ترین ایلها و طوایف این شهرستان به‌شمار مى‌روند (← مرکز آمار ایران، 1378ش، ص 38ـ39؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 57، ص 37). در سرشمارى 1385ش، از جمعیت این شهرستان، 989،21 تن شهرنشین و 357،34 تن روستانشین بوده‌اند (مرکز آمار ایران، 1385ش، ذیل «استان ایلام»). زبان رایج این منطقه فارسى با گویشهاى لرى و لکى، و نیز کردى است (← فرهنگ جغرافیائى آبادیها، ج 57، ص 3، 6، 13، 37، 217).آبادیهاى شهرستان درّه‌شهر از 1316ش جزو شهرستان پشتکوه از استان غرب بود (← ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، ضمیمه، ص 2). در 1329 بخش درّه‌شهر در شهرستان ایلام در استان پنجم (کردستان؛ ← رزم‌آرا، ج 5، ص 1) تشکیل گردید. این شهرستان در 1343ش با دو بخش حومه (به مرکزیت آبادى درّه‌شهر) و بدره (به مرکزیت شهر آبهربالا)، جزو استان ایلام شد (← ایران. وزارت کشور، 1382ش، ذیل «استان ایلام»). سرانجام در 1343ش شهرستان درّه‌شهر و یک سال بعد شهر دره‌شهر در استان ایلام تشکیل شد (← همانجا).وجود منابع آب و مراتع بسیار در این منطقه و یکجانشین کردن عشایر در دورة پهلوى اول (1304ـ1320ش) از عوامل اصلى ایجاد هستة اولیة این شهر بوده و سپس قرارگرفتن در مسیر راههاى ارتباطىِ دو شهر عمدة غرب ایران، ایلام و خرّم‌آباد، از عوامل توسعة آن بوده‌است (راولینسون ، ص 64؛ نیز ← ادامة مقاله).به‌رغم آنکه درّه‌شهر را عوامل طبیعى (کبیرکوه) و محوطه‌هاى باستانى محدود کرده‌اند، این شهر در پنجاه سال اخیر وسعت چشمگیرى در دو سوى رود درّه‌شهر داشته (← ناصرى، 1381شب، ص 42) و در 1385ش جمعیت آن بالغ بر 214،18 تن بوده‌است (مرکز آمار ایران، 1385ش، همانجا).این شهرستان علاوه بر آثار محوطه باستانى (← ادامة مقاله)، آثار باستانى و تاریخى دیگرى نیز دارد، ازجمله: 1) غارهایى طبیعى و احتمالاً مسکونى از عصر سنگ، در اِشکَفتِ (واژة لرى به‌معناى دره و تنگ) شیخ مکان (← کامبخش‌فرد، 1368ش، ص 51). 2) غار کول‌کَنى، واقع در تنگى در دهستان ماژین که بر دیوار پایین آن از کف تنگ، آثار پله‌هایى دیده مى‌شود (ایزدپناه، ج 1، ص 482ـ483). 3) دژى از دورة ساسانى در مغرب اشکفت شیخ مکان (← کریمى، ص 119)، در هفت کیلومترى جنوب شرقى درّه‌شهر. این دژ در کنار کوهى بنا شده و دیوارة کوه، دیوار غربى آن به شمار مى‌رود و دیوار شرقى آن، که از سنگ و گچ بنا شده، با ارتفاع حداکثر 5ر14 متر، بالاتر از سطح بام دژ است. از پشت‌بام این دژ، هفده پله در کوه کنده شده که به محل دیده‌بانى دایره‌شکل دژ مى‌رسد و از آنجا تمام تنگ شیخ مکان و معبر دژ، یکى از راههاى باستانى به سمت شوش، دیده مى‌شود (ایزدپناه، ج 1، ص 475ـ476؛ کامبخش‌فرد، 1368ش، ص50). 4) یک چارطاقى شبیه آتشکده، روبه‌روى این دژ، که از مصالح سنگ‌قلوه و گچ ساخته شده و فضاى داخلى آن 6 × 3 متر و بلندى آن پنج متر و در اصلى آن به جانب شرق است (ایزدپناه، ج 1، ص 476ـ477). 5) دژ تنگ‌چوبینه/ چوبینک یا قصر بهرام، دژى در حدود چهارده کیلومترى جنوب شرقى درّه‌شهر که اهالى محل آن را متعلق به بهرام چوبین، سردار ساسانى، مى‌دانند (← کریمى، همانجا؛ ایزدپناه، ج 1، ص 477ـ478؛ کامبخش‌فرد، 1368ش، همانجا). 6) آثار بندى معروف به بند بهرام، در تنگ چوبینه (← کامبخش‌فرد، 1368ش، ص50، 57، تصویر). 7) بقایاى دژ بزرگ و ساختمان دیگرى احتمالاً از دورة ساسانى، در دهستان ماژین در ساحل راست رود سیمره که سفالهاى به دست آمده از چند تپه اطراف این دژ، به دوره‌اى کهن‌تر از دورة ساخت دژ تعلق دارد (ایزدپناه، ج 1، ص 481ـ482). 8) پل چَم نَمِشت یا پل‌چم آب‌بُرده، روى رود سیمره، نزدیک آبادى چَم‌کلان در چهار کیلومترى شهر درّه‌شهر، از دورة ساسانى که با 18 دهانة 15 مترى، بیش از 270 متر طول دارد (همان، ج 1، ص 479ـ 480؛ ناصرى، 1381شالف، ص 57؛ همو، 1381شب، ص 105). 9) ویرانه‌هاى آتشکده‌اى به صورت چارطاقى در مشرق درّه‌شهر و روى تپه‌اى معروف به تنوره سرخ، که مردم محل به آن طاق مى‌گویند (ایزدپناه، ج 1، ص 474ـ475).علاوه بر آثار متعدد پیش از اسلام، آثار دورة اسلامى منطقة درّه‌شهر نیز درخور توجه است. کاشیها و سفالهاى لعاب‌دار قرنهاى اولیة اسلامى به دست آمده از این شهر نشان‌دهندة مسکونى بودن این منطقه در دورة اسلامى است (← کریمى، ص 122؛ استاین ، ص 208). آثار دورة اسلامى این منطقه عبارت است از: 1) پل گاومیشان که ظاهراً به دستور بدربن حَسَنَویه* (متوفى 405)، دومین امیر سلسلة حسنویه*، از سنگ و ملاط و آجر بر روى پایه‌هاى پلى ویران از دورة ساسانى ساخته شده‌است؛ این پل، که با جهت شرقى ـ غربى حدود 230 متر طول، 5ر5 متر عرض و دوازده چشمه دارد، به فرمان حسین‌خان، والى منطقه، در 1008 مجدداً تعمیر شده‌است (← ایزدپناه، ج 1، ص 487ـ489؛ راولینسون، ص 67). 2) بقعة هرمى‌شکل مهدى صالح، احتمالاً از سدة هشتم، در قبرستان قدیمى آبادى ماژین، با گچ‌بریهاى زیبایى شامل کتیبه‌هاى قرآنى با خط نسخ و کوفى؛ این بقعه با ارتفاع 45ر18 متر، در اصل مقبره‌اى دو طبقه است که قبر در طبقة زیرین قرار دارد (ایزدپناه، ج 1، ص 489ـ493). 3) بقعة باباسیف‌الدین در آبادى اَرْمو در شمال‌شرقى درّه‌شهر که درون آن دو قبر وجود دارد؛ این بنا از سنگ و گچ ساخته‌شده و مربع‌شکل با ابعاد 30ر5 متر و ارتفاع هفت‌متر است و گنبدى مخروطى دارد (همان، ج 1، ص 494). 4) بقعة جابر در خِرّ (واژة لرى به‌معناى درّه) جابر که در دامنة کوه چالَمِن واقع است و گنبدش مخروطى و پله‌پله، بلندى بقعه شانزده متر و مصالح آن سنگ و گچ است (همان، ج 1، ص 484ـ486).2) محوطة باستانى. اهمیت درّه‌شهر بیشتر به‌سبب محوطه‌هاى باستانى و آثار معمارى دوره‌هاى مختلف تاریخى آن است که تاکنون باستان‌شناسان متعددى از آنها بازدید کرده و در آنجا به کاوش پرداخته‌اند (← ادامة مقاله). محوطة باستانى درّه‌شهر امروزه با وسعت حدود شصت هکتار بیشتر زمینهاى مغرب درّه‌شهر را دربرگرفته‌است (کامبخش‌فرد، 1368ش، ص 46؛ لک‌پور، ص 188).بخشهاى وسیعى از این محوطة باستانى براثر توسعة شهر و استفادة کشاورزان و دامداران نابود شده‌است (کامبخش‌فرد، 1368ش، ص40؛ لک‌پور، همانجا؛ نیز ← استاین، همانجا). نخستین بار راولینسون در حدود 1254/1838 از این محوطه بازدید کرد. او در بازدید از آثار برجاى مانده از خیابانها، بازارها، کاروانسراها، دژ، میدان چهارضلعى، تخته سنگ بزرگ معروف به تخت خسرو و دیوار بزرگ پایین دره که با سایر مواضع طبیعى، استحکامات دفاعى بى‌نظیرى پدیده آورده بود، این محوطه را مکان شهر سیمره/ صیمره دانست (← ص 65). در 1309/1891 مورگان با بازدید از درّه‌شهر و آثار باستانى آن، این محوطه را شناسایى و آن را مکان شهر ماداگتو، دومین پایتخت حکومت عیلام (ﺣ 2400ـ550ق م)، معرفى کرد (← ج 2، ص160، 250؛ نیز ← نگهبان، ص 483). در پى او کاوشگران دیگر به جستجوى محل شهر ماداگتو در درّه‌شهر پرداختند. اشمیت نیز در 1319ش با تهیة عکسهاى هوایى، مکان ماداگتو را در مجاورت تپه‌قلندر/ کدخدا قلندر در محوطة باستانى درّه‌شهر دانسته‌است. وى، با همکارى استاین، تپه چِغاسَبز را نیز در آن محوطه کاوش کرد (← ص 43، تصاویر52، 53؛ نگهبان، ص 402، 424، 488). استاین در 1319ش تپه طرهان (تیخان) و سپس تپه‌هاى باغ لیمو و کوزه‌گران را بررسى کرد و ویرانه‌هاى محوطه را که شامل بیش از پنج هزار خانة ساخته‌شده با مصالح سنگ نتراشیده و ساروج مى‌شد، متعلق به دورة ساسانى دانست (← ص 28، 206؛ نیز ← نگهبان، ص 388، 425، 488؛ کریمى، ص 122). در 1362ش هیئتى از باستان‌شناسان ایرانى، به سرپرستى سیف‌اللّه کامبخش‌فرد، حفاریهایى بر روى تپة پامیل، بلندترین تپه در مشرق محوطة باستانى درّه‌شهر، انجام دادند که به کشف آثارى از دورة ساسانى و اسلامى منجر شد (← کامبخش‌فرد، 1368ش، ص40، 51). در حفاریهاى بعدى کامبخش‌فرد و همراهانش در تپة تیغن/ تیخان (به گویش محلى تیخِن)، در شمال شرقى درّه‌شهر، یک قلعه و نُه شهر عیلامى متعلق به اواسط هزارة اول پیش از میلاد و چهار طبقه استقرارى کشف شد؛ از طبقة اول مصالح معمارى چینه و خشت به صورت یک در میان، سفالهاى اخرایى و نخودى ساده یا کم‌نقش، تیغه‌هاى سنگ چخماق و سنگ آتشفشانى ابسیدَین، نوک پیکان مفرغى و سنگ فلاخن، بیشتر متعلق به قرون هفتم و هشتم پیش از میلاد؛ از طبقة دوم، خشت و قطعات سفالى از نوع طبقة اول و سنگ چخماق و ابسیدین؛ از طبقة سوم، یک لایة منظم قلوه‌سنگ، آجر و سفالهاى دورة اسلامى؛ و از طبقة چهارم، سفالهاى نقش‌دار پیش از تاریخ به دست آمد (همو، 1380ش، ص 251، 256؛ نیز ← برگ ، ص 94). در کاوشهاى کامبخش‌فرد و همراهانش بر تپة سرگچله/ سرگچلان (هشت کیلومترى شمال شرقى درّه‌شهر) نیز سفالینه‌هاى نخودى و مایل به سبز دست‌ساز و چرخ‌ساز با نقوش گیاهى، حیوانى و هندسى، اثر مهر بر روى گل و دو پیکرة ناقص الهه بارورى از اواسط هزارة پنجم پیش از میلاد کشف شد. در این کاوشها، باتوجه به وجود بقایاى کوره و گدازه‌ها و سفالینه‌هاى رنگى و منقوش، این گمان مطرح شد که منطقه مورد کاوش، محل تولید سفال، به‌ویژه کوزه‌هاى سفالى بوده‌است (کامبخش‌فرد، 1380ش، ص257ـ258؛ همو، 1368ش، ص55، 60؛ کریمى، ص 121). درون کوزه‌هاى این محوطه گاه استخوانهاى مردگان را قرار داده، سر آنها را بسته و در قبرهاى سفیدکارى شده دفن کرده بودند. همچنین برخى کوزه‌هاى پر از استخوان مردگان درون کوزه‌هاى بزرگ‌ترِ منقوش یافت شد (کریمى، ص 121ـ 122؛ نیز ← استاین، ص 196ـ205). در 1374 تا 1376ش گروهى دیگر از باستان‌شناسان به سرپرستى نصرت‌اللّه معتمدى کاوشهاى دیگرى نیز در محوطه‌هاى فوق انجام دادند (← لک‌پور، ص 191).منابع : ایران. قانون تقسیمات کشورى آبان 1316، قانون تقسیمات کشور و وظایف فرمانداران و بخشداران، مصوب 16 آبان ماه 1316، چاپ اول، تهران ]بى‌تا.[؛ ایران. وزارت کشور. معاونت سیاسى. دفتر تقسیمات کشورى، عناصر و واحدهاى تقسیمات کشورى: آذر 1385، ]تهران 1385ش[؛ همو، نشریة تاریخ تأسیس عناصر تقسیماتى به همراه شماره مصوبات آن، تهران 1382ش؛ حمید ایزدپناه، آثار باستانى و تاریخى لرستان، تهران 1363ش؛ لوئى واندن برگ، باستان‌شناسى ایران باستان، ترجمة عیسى بهنام، تهران 1345ش؛ عباس جعفرى، گیتاشناسى ایران، تهران 1368ـ1379ش؛ هنرى کرزیک راولینسون، سفرنامة راولینسون: گذر از زهاب به خوزستان، ترجمة سکندر امان‌اللهى بهاروند، تهران 1362ش؛ رزم‌آرا؛ فرهنگ جغرافیائى آبادیهاى کشور جمهورى اسلامى ایران، ج 57 :کوهدشت، تهران : سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1375ش؛ سیف‌اللّه کامبخش‌فرد، آثار تاریخى ایران، تهران 1380ش؛ همو، «دره‌شهر»، در شهرهاى ایران، به کوشش محمدیوسف کیانى، ج 3، تهران: جهاد دانشگاهى، 1368ش؛ بهمن کریمى، راههاى باستانى و پایتختهاى قدیمى غرب ایران، ]تهران[ 1329ش؛ سیمین لک‌پور، «معرفى خانه اربابى: مکشوفه از کاوشهاى باستان‌شناسى دره‌شهر (ایلام)»، در مجموعه مقالات دومین کنگره تاریخ معمارى و شهرسازى ایران: 25ـ29 فروردین ماه 1378، ارگ بم ـ کرمان، به‌کوشش باقر آیت‌اللّه‌زاده شیرازى، ج 1، تهران: سازمان میراث فرهنگى کشور، 1378ش؛ مرکز آمار ایران، سرشمارى اجتماعى ـ اقتصادى عشایر کوچنده 1377 :جمعیت عشایرى دهستانها، کل کشور، تهران 1378ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن1375: شناسنامه آبادیهاى کشور، استان ایلام، شهرستان دره‌شهر، تهران 1376ش؛ همو، سرشمارى عمومى نفوس و مسکن :1385 نتایج تفصیلى کل کشور، 1385ش.Retrieved Jan.8, 2012,from.http: //www.sci.org.ir/portal/ faces/ public /census 85/ census85. natayej/ census 85.rawdata;ژاک ژان‌مارى‌دو مورگان، هیئت علمى فرانسه در ایران: مطالعات جغرافیائى، ترجمه و توضیح کاظم ودیعى، تبریز 1338ـ1339ش؛ علیرضا ناصرى، «پل‌هاى باستانى دره‌شهر»، فرهنگ ایلام، ش 9 و 10 (بهار و تابستان 1381شالف)؛ همو، سیماى میراث فرهنگى استان ایلام، تهران 1381ش ب؛ نقشة تقسیمات سیاسى استان‌هاى جمهورى ‌اسلامى ایران (در سطح شهرستان)، مقیاس 000، 250،1:2، تهران: وزارت کشور، معاونت سیاسى، دفتر تقسیمات کشورى، 1386ش؛ نقشة عملیات مشترک (زمینى) : کوهدشت، مقیاس 000،1:250، تهران : سازمان جغرافیائى نیروهاى مسلح، 1375ش؛ عزت‌اللّه نگهبان، مرورى بر پنجاه سال باستان‌شناسى ایران، تهران 1376ش؛Erich Friedrich Schmidt, Flights over ancient cities of Iran, Chicago [1940]; Aurel Stein, Old routes of western Īrān: narrative of an archaeological journy carried out and recorded, New York 1969.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

معصومه بادنج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده