دره بیگ/ دره بیگی
معرف
عنوان برخى اشراف تیول‌دار که از ابتداى سدة دوازدهم در آناطولى به‌صورت نیمه‌مستقل حکمرانى کردند
متن
دَره‌بیگ/ دَره‌بیگى، عنوان برخى اشراف تیول‌دار که از ابتداى سدة دوازدهم در آناطولى به‌صورت نیمه‌مستقل حکمرانى کردند. ]دره‌بیگ/ دره‌بیگى مرکّب از دَرّه فارسى و بیگ ترکى (به‌معنى آقا، فرمانده، حاکم، امیر) و یاى نسبت ترکى دانسته شده‌است. این ترکیب را در لغت به‌معنى حاکم (امیر محلى) و حاکم دَرّه و در اصطلاح عامه در مفهومى مشابه رئیس خاندان آورده‌اند (← قدرى، ج 1، ص720، ذیل «بک»، ج 2، ص 731، ذیل «درّه»؛ معین، ذیل «بیک»). اما بنابر تحقیقات ریشه‌شناسى (← ایوب‌اغلو ، ذیل "Derebeyi")، این واژه از ترکیب "töre" یا "türe" (نظام، قانون؛ ترتیب، تنظیم؛ آیین) و بیگ به‌صورت "törebegi/ türebegi" و به‌معنى فرمانرواى محلى ساخته شده و به "terebegi"، "derebği" و در آخر نیز به "derebeyi/derebey"تبدیل شده‌است. ازسوى ‌دیگر، در عثمانى، مصدر «توره‌مَک» و واژه‌هاى طوره و طور به‌معنى عصیان کردن و نیز صفت توره‌من به‌معنى نوپدید به‌کار مى‌رفت (← قدرى، ج 2، ص188ـ189، ذیل «تورمک»؛ وفیق‌پاشا، ج 2، ص 779ـ780؛ نیز ← عاصم و عارف، ج 1، ص 2ـ3) که هر دو معنا با ویژگیهاى سرکشانه دره‌بیگیها، که عنصرى نوپدید در دوران متأخر عثمانى بودند، مطابقت دارد (← ادامة مقاله). همچنین، واژه‌هاى تورا و توره در ترکى چغتایى، عنوانى بود که به خان‌زادگان، بیگ‌زادگان و شاهزادگان داده مى‌شد و مصدر «تورالیک» در همین گویش، به‌معنى سرورى و شاهزادگى است (بخارى، ص 115). واژة طوره در ترکى عثمانى به‌صورت دِرّه نیز نوشته مى‌شد (ناجى، ذیل «دِرّه»). باتوجه به موارد مذکور، تعبیر ترکى توره/ طوره براى بیان ریشة ترکیب دره‌بیگ، از تعبیر فارسى دَرّه پذیرفتنى‌تر است.مورخان ترک معمولاً دره‌بیگها را متغلّب، غاصب یا به بیان مؤدبانه، «خاندان» مى‌خواندند. دره‌بیگها درواقع امیران دست‌نشانده‌اى بودند که به‌صورت امیرنشینهاى موروثى و خودمختار حکمرانى مى‌کردند. آنان در هنگام جنگ با سربازانشان به ارتش عثمانى مى‌پیوستند (لوئیس ، ص 447). با اینکه عنوانهاى تشریفاتى مانند محصِّل ]مأمور اخذ مالیات در ایالات[ و مُتَسَلِّم ]بخش‌دار[ به آنان داده مى‌شد، در قلمرو خود مستقل بودند. دره‌بیگهاى آناطولى، برخلاف ]برخى[ پاشاهاى غاصب، که در دیگر ایالات عثمانى، خودمختارى به‌دست آورده‌بودند، بومى بودند و بر حمایت مردم تحت فرمانشان اتکا مى‌کردند. آنان قادر بودند که سیاستهاى سودمندى پیش گیرند که متضمن تأمین امنیت عمومى، توسعة تجارت و رفاه اجتماعى اتباع قلمرو خود، چه مسلمان و چه غیرمسلمان، باشد (همان، ص 38). سیاحان از سیاستهاى درست و پایگاه مردمى ایشان، یاد کرده‌اند. باب عالى ضمن مدارا با دره‌بیگها، آنان را به رسمیت مى‌شناخت و تنها درصورتى با آنان مقابله مى‌کرد که آشکارا برضد دولت عصیان مى‌کردند. جنگ عثمانى و روسیه در 1182ـ1188/ 1768ـ1774 زمینة بسط حاکمیت دره‌بیگها را در بیشتر مناطق آناطولى فراهم آورد. در آغاز سدة سیزدهم/ نوزدهم، تقریباً همة آناطولى در دست دره‌بیگها بود (همان، ص 447).دره‌بیگها در دورة سلیم سوم (ﺣک : 1203ـ1222) به اوج قدرت رسیدند و در مسائل و رویدادهاى دربار و پایتخت، بسیار تأثیرگذار بودند (همانجا). برخى از آنان، به‌ویژه قره‌عثمان‌اوغلو* و چاپان‌اوغلو از اصلاحات سلیم سوم حمایت کردند، اما رقباى آنان، خاندان جانیکْلى حاجى‌على‌پاشا مخالف سرسخت آنان بودند. درحالى‌که ازیک‌سو، مناقشه اصلاح‌طلبان و واپس‌گرایان در پایتخت، با دشمنى سران فئودال (حکام ایالتى) آمیخته شده‌بود، ازسوى‌ دیگر چنین پنداشته مى‌شد که برخورد بین چاپان‌اوغلو و جانیکلى در آناطولى شرقى و مرکزى، باعث بروز نزاعى بر سرِ نظام جدید* شده‌است. به‌نظر مى‌رسد دره‌بیگها ــ که نظام جدید را در قلمرو خود اجرا مى‌کردندــ به‌دنبال رسیدن به منافعشان بودند و هزینه‌هاى مالى حکومت را خرج تقویت نیروهاى خود مى‌کردند (براى آگاهى بیشتر از سوءاستفاده و فساد مالى دره‌بیگها در اجراى نظام جدید ← آقچورا ، ص 138ـ141؛ میلر ، ص 100ـ101).دره‌بیگها در مناقشات سیاسى سالهاى 1222 تا 1223 تأثیرگذار بودند. همچنین به‌نظر مى‌رسد که صدارت مصطفى‌پاشا بیرق‌دار، قدرت‌گرفتن آنان را تسهیل کرده‌باشد. یکى از اولین اقدامات مصطفى‌پاشا پس از انتصاب به صدارت، تشکیل مجلس سلطنتى در استانبول بود که به این منظور، مقامات عالى‌رتبه را با همة سلایق از سراسر قلمرو حکومت گردهم آورد (لوئیس، ص 447ـ448). دره‌بیگهاى مشهور نیز به‌همراه نیروهاى فراوان و مزدوران مسلح خویش، از آناطولى به استانبول آمدند و احتمالاً در این گردهمایى حضور مؤثرى داشتند. موافقت‌نامه‌اى، موسوم به سَندِ اتفاق، مؤیّدِ حقوق، امتیازات، مصونیتها و خودمختارى آنان است و در آن براى نخستین‌بار این حقوق به‌طور رسمى تأیید و تصریح شده‌است (شانى‌زاده ، ج 1، ص 66ـ73؛ جودت‌پاشا، 1309، ج 9، ص 3ـ7، 278ـ283؛ اوزون چارشیلى ، ص 138ـ144؛ میلر، ص 283ـ291؛ براى آگاهى دربارة سند اتفاق ← سلجوق اوزچلیک ، ص 1ـ12؛ ]لوئیس، ص 75ـ 76[).سلطان‌محمود دوم (ﺣک : 1223ـ1255)، که در آغاز سدة سیزدهم مجبور شده‌بود امتیازات اشراف ایالتى را به رسمیت بشناسد، بر آن شد تا آنان را از میان بردارد و در همین سده مقدمات این کار براى او فراهم گردید. پس از پایان جنگ عثمانى و روسیه در 1227/ 1812، او توجه خود را به تثبیت قدرت دولت مرکزى در ایالتها معطوف کرد. او با فعالیتهاى سیاسى، نظامى و امنیتى بر پاشاهاى شورشى و دره‌بیگهاى خودمختار پیروز شد و حکام جدید را جایگزین آنان کرد (براى آگاهى از نظر ناظر معاصر غربى ← اسلید ، ج 1، ص 215 به‌بعد). جریان تمرکز قوا در زمان جانشینان او نیز ادامه یافت. آخرین نبرد بزرگ نظامى در 1283 براى غلبه بر دره‌بیگهاى منطقة چقوراووه]کیلیکیه[، مانند منمن‌جى‌اوغلو ، کوکولواوغلو و کوزان‌اوغلوهاى کوزان بود (جودت‌پاشا، 1926، ص 117 به بعد).به‌رغم ازمیان برداشته‌شدن دره‌بیگهاى خودمختار محلى، اصطلاح دره‌بیگ به‌صورت بخشى از عناوین سیاسى ترکان باقى ماند و براى نامیدن مالکان موروثى در سطح گسترده به‌کار رفت؛ به‌ویژه در شرق و جنوب ترکیه (براى نمونه ← کارپات، ص 34ـ35).شناخته‌شده‌ترین خاندانهاى دره‌بیگى، عبارت بودند از: 1) قره‌عثمان‌اوغلو در آیدین، مغنیسا/ مانیسا و برغمه ؛ آنان حاکم سنجقهاى صاروخان و آیدین بودند و محدوده نفوذشان که از رود بیوک مندرس ]مندرس بزرگ[ آغاز مى‌شد تا ساحل دریاى مرمره امتداد داشت (← قره‌عثمان‌اوغلو*). 2) چاپان (چاپار) اوغلو ترکمن‌تبار در منطقة بوزوک که معاصر قره‌عثمان‌اوغلوها بودند. آنان بر سنجقهاى بوزوک/ یوزغاد ، قیصریه، آماسیه، آنکارا و نیغده حکم مى‌راندند و نیز در اوج قدرتشان بر طرسوس نیز دست یافتند. اولین عضو این خاندان، احمدپاشا متصرِف بوزوک بود که با فرمان باب‌عالى در 1178 از مقام خود عزل شد. سپس پسرش، مصطفى‌بیگ، جانشین او شد که در 1196 محافظش وى را به قتل رساند (جودت‌پاشا، 1309، ج 2، ص 171ـ172). پس از او برادرش، سلیمان‌بیگ، که قدرتمندترین فرد چاپان‌اوغلوها بود، جانشینش شد. او در رویدادهاى زمان حکومت سلیم سوم، مصطفى چهارم و محمود دوم تأثیرگذار بود. پس از مرگ او در 1229، قلمرو او دوباره تحت ادارة مستقیم باب عالى درآمد. اخلاف این خاندان در زمان سلاطین عثمانى، از جمله حاکمان و افسران عالى‌رتبه ارتش شدند. یکى از آنان، چاپان‌زاده آگاه‌افندى (متوفى 1301) بود که در توسعة روزنامه‌نگارى در ترکیه پیش‌قدم بود (← جراید*، بخش 3 : قلمرو عثمانى، قسمت ب). 3) خاندان على‌پاشا جانیکلى در طرابزون و مناطق هم‌جوار آن. مؤسس این دره‌بیگها، جانیکلى على‌پاشا بود که فرزندانش مقداد احمدپاشا (متوفى 1206) و حسین بَطّال‌پاشا (متوفى 1215) پس از او به‌قدرت رسیدند (← جانیکلى* حاجى‌على‌پاشا).این سه خاندان مهم‌ترین خاندانهاى دره‌بیگ بودند که به‌ترتیب در غرب، مرکز و شرق آناطولى حکم راندند. خاندانهاى کم‌اهمیت‌ترى نیز وجود داشتند از جمله: الیاس‌اوغلو در منطقة کوش‌آداسى (اسکالا نوا ، در نزدیکى افسوس ) که از میانة سدة یازدهم بر سنجق منتشا تا بودروم در جنوب حکمرانى کردند؛کوچوک‌على‌اوغلو که در پایاس و مدت کوتاهى در ادنه فرمان راندند و ییلانلى‌اوغلو که در اسپارته ، اگردیر و انطالیه (آنتالیا) حکومت کردند.منابع : ]سلیمان بخارى، لغت چغتایى و ترکى عثمانى، استانبول 1298[؛ احمد جودت‌پاشا، تاریخ جودت، استانبول 1309؛ همو، «معروضات»، تورک تاریخى انجمنى مجموعه‌سى، 14/ 91 (1926)؛ ]نجیب عاصم و محمد عارف، عثمانلى تاریخى، استانبول 1335؛ حسین‌کاظم قدرى، تورک لغتى، استانبول 1928؛ محمد معین، فرهنگ فارسى، تهران 1381ش؛ معلم ناجى، لغت ناجى، استانبول 1316؛ احمد وفیق‌پاشا، لهجه عثمانى، استانبول 1293[؛Yusuf Akçura, Osmanl devletinin dağlma devri, İstanbul 1940; İsmet Zeki Eyuboğlu, Türk dilinin etimoloji sözlüğü, İstanbul 1991;Kemal H. Karpat, "Social themes in contemporary Turkish literature", Middle East journal, 14 (1960); [Bernard Lewis, The emergence of modern Turkey, New York 2002]; A. F. Miller, Mustafa Pasha Bayraktar, Moscow 1947; Mehmed `Atâ'ullah Şânî-zâde, Şânî-zâde târîhi: 1223-1237/ 1808-1821, ed. Ziya Yılmazer, İstanbul 2008; A. Selçuk Özçelik, "Sened-î İttifak", İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi mecmuas, vol.24, no.1-4 (1959); A. Slade, Record of travels in Turkey, Greece etc., vol.1, London 1832; İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Alemdar Mustafa Paşa, İstanbul 1942.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ج.ﻫ . مورتمان و برنارد لوئیس، تلخیصاز د.اسلام

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده