درویش محمدپاشا
معرف
صدراعظم عثمانى در نیمة دوم سدة یازدهم
متن
درویش محمدپاشا، صدراعظم عثمانى در نیمة دوم سدة یازدهم. از اوایل زندگى وى که چرکس*تبار بود (← >سالنامة نظارت خارجیه< ، ج 3، ص 62)، اطلاع روشنى در دست نیست. او از کارگزاران محمدپاشا، صدراعظم سلطان‌مراد چهارم (ﺣک : 1032ـ1049) بود و در لشکرکشى مراد چهارم به ایروان در 1044ـ1045 که این شهر به تصرف سپاه عثمانى درآمد، شرکت کرد (سامى؛ د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). او در 1047 به مقام بیگلربیگى* شام منصوب شد. وى که هم‌زمان امیرالحاج بود (← واصف‌افندى ، ص 109) به‌سبب تأمین امنیت حجاج و برآورده کردن احتیاجات آنها مورد توجه قرار گرفت (د.ا.د.ترک، ذیل مادّه؛ نیز ← واصف‌افندى، همانجا). درویش محمدپاشا در لشکرکشى مراد چهارم به بغداد در 1048 که به تصرف این شهر به دست عثمانیان انجامید، نیز شرکت داشت. وى پس از این پیروزى به مقام بیگلربیگى دیاربکر منصوب شد (>منزل‌نامة لشکرکشى مراد چهارم به بغداد< ، ص 22) و سال بعد، بیگلربیگى بغداد شد (← اوزون چارشیلى ، ج 3، بخش 2، ص 406؛ یوجل و سویم، ج 3، ص 84). او در مدت سه سالى که عهده‌دار این مقام بود در تأمین امنیت قلمرو عراق عرب کوشید. وى همچنین براى آبادانى بغداد که در پى جنگها و محاصره‌ها ویران شده بود، تلاش کرد و نیز به گسترش تجارت و زراعت همت گماشت (د.ا.ترک، ذیل مادّه). درویش محمدپاشا از 1052 به‌بعد براى دومین بار بیگلربیگى دیاربکر، و سپس با فواصلى بیگلربیگى حلب، آناطولى (دو بار)، سِلِستِره (دو بار) و بوسنه شد (ثریا، ذیل مادّه؛ عثمان‌زاده احمد تائب، ص 98؛ اوزون چارشیلى، همانجا). وى در 1058 موفق به گشودن تنگة داردانل* (چناق قلعه بوغازى) شد که ونیزیها آن را مسدود کرده‌بودند. بدین‌ترتیب دریاى مرمره به روى کشتیهاى عثمانى باز شد (د.ا.د.ترک؛ د.اسلام، همانجاها). او در 1061 بیگلربیگى آناطولى گردید و وظیفة محافظت از بورسه در برابر قیامهاى جلالى* نیز برعهده‌اش گذاشته شد (د.ا.ترک، همانجا). درویش محمدپاشا در 1062 به منصب دریاسالارى نایل آمد (اوزون چارشیلى، همانجا) و یک سال بعد در دوران سلطان‌محمد چهارم (ﺣک : 1058ـ1099) به صدارت رسید (عثمان‌زاده احمد تائب؛ سامى، همانجاها؛ حسین هزارفن ، ص 191). دوران صدارت درویش محمدپاشا (یک سال و نه ماه؛ ← >سالنامة نظارت خارجیه<؛ سامى، همانجاها؛ قس د.ا.د.ترک، همانجا: یک سال و هفت ماه) بسیار پرفراز و نشیب بود. به‌ویژه بروز مسائل و مشکلات مالى و دسیسه‌هاى برخى از دولتمردان سابق (براى شرح دسیسه‌ها و کشمکشهاى بین صدراعظم طرخونجى احمدپاشا و درویش محمدپاشا ← نعیما، ج 5، ص 288ـ 299؛ فرائضجى‌زاده، ج 1، ص 794ـ798) وى را در وضعى بسیار بحرانى قرار داده‌بود. او براى تأمین هزینة لشکرکشى به کرت ، خزانه دولت را با هدایا و جایزه‌ها یا رشوه‌هاى دریافتى پر کرد. حتى مناصب دولتى را به مزایده و فروش گذاشت و اموال برخى دولتمردان را به ناحق مصادره کرد و گاه آنان را تحت فشار شدید قرار داد و شکنجه کرد (← نعیما، ج 1، ص300ـ301؛ د.ا.د.ترک، همانجا). سرانجام در پى شکایت از او نزد سلطان و کشمکشهاى فراوان که موجب سکته و فلج شدن او در 1064 شد، درویش محمدپاشا از صدارت عزل گردید و حدود سه ماه بعد در ربیع‌الاول 1065 در حدود شصت سالگى درگذشت (اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 406ـ407؛ سامى؛ د.ا.د.ترک، همانجاها).از نکات مهم زندگى درویش محمدپاشا تلاش پیگیرانه وى در ثروت‌اندوزى است (د.ا.د.ترک، همانجا). او هنگامى که بیگلربیگى بغداد بود، اشخاصى را براى تجارت به حلب، ایران و هندوستان مى‌فرستاد و از این راه بر ثروت خود و اطرافیانش مى‌افزود. وى همچنین با زیر کشت بردن زمینهاى باتلاقى اطراف بغداد، و نیز راه‌اندازى دکانهاى متعدد قصابى و نانوایى ثروت فراوانى به‌دست آورد و درضمن کسب محبوبیت کرد (← نعیما، ج 6، ص 22ـ29؛ اوزون چارشیلى، ج 3، بخش 2، ص 407).درویش محمدپاشا با وجود ثروت فراوانش، برخلاف صدراعظمهاى عثمانى، گرفتار طمع یا متهم به سوءاستفاده از اموال دولتى نشد (اوزون چارشیلى، همانجا).منابع : محمد ثریا، سجل عثمانى، استانبول 1308ـ1315/ 1890ـ1897، چاپ افست انگلستان 1971؛ شمس‌الدین‌بن خالد سامى، قاموس‌الاعلام، چاپ مهران، استانبول 1306ـ1316/ 1889ـ1898؛ عثمان‌زاده احمد تائب، حدیقة‌الوزرا، استانبول 1271، چاپ افست فرایبورگ 1969؛ محمدسعید فرائضجى‌زاده، تاریخ گلشن معارف، ]استانبول[ 1252؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول[ 1281ـ1283؛Dördüncü Murad'n Bağdat seferi Menzilnamesi: Bağdat seferi harp jurnal, [ed.] Halil Sahillioğlu, in Belgeler, vol.2, no 3-4 (1965); EI2, s.v. "Derwīsh Mehmed Pasha" (by V.J. Parry); Hüseyin Hezârfen, Telhîsü'l - beyân fī kavânîn-i Âl-i Osmân, ed. Sevim İlgürel, Ankara 1998; İA, s.v. "Derviş Mehmed Paşa" (by M. Cavid Baysun); Sâlnâme-i nezâret-i hâriciyye (Osmanl dşişleri bakanlğ yllğ), ed. Ahmed Nezih Galitekin, Ankara: İşarat Yayınları, 2003; TDVİA, s.v. "Derviş Mehmed Paşa" (by Mehmet İpşirli); İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanl tarihi, vol.3, pt.2, Ankara 2003; Ahmed Vâsıf Efendi, Mehâsinü'l - âsâr ve hakāikü'l - ahbâr, ed. Mücteba İlgürel, Ankara 1994; Yaşar Yücel and Ali Sevim, Türkiye tarihi, Ankara 1990-1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده