درویش عبدی بخارایی
معرف
خوشنویس سدة یازدهم و مروّج خط نستعلیق در عثمانى
متن
درویش‌عبدى بخارایى، خوشنویس سدة یازدهم و مروّج خط نستعلیق در عثمانى. نام کامل وى سید/ میرعبداللّه حسینى‌بخارى بود که به‌سبب گرایش به طریقت مولویه، او را درویش‌عبدى مولوى و عبدى سیدمولوى هم خوانده‌اند؛ اما بیشتر به درویش‌عبدى شهرت دارد (← مستقیم‌زاده، ص 681؛ سرین ، ص 281؛ رادو ، ص 96). او اهل بخارا بود. در اصفهان از میرعماد* مشق نستعلیق گرفت و در شیوة او به مهارت رسید و از او اجازة خوشنویسى دریافت کرد (مستقیم‌زاده؛ سرین، همانجاها؛ قس ایرانى، ص 201 که او را اهل اصفهان ذکر کرده‌است).در دورة سلطان‌مراد چهارم (ﺣک : 1032ـ1050) به عثمانى مهاجرت کرد و در آنجا به طریقت مولویه و به قولى نقشبندیه گرایش یافت. در استانبول در خانقاه مولویه یِنى‌قاپو ساکن و سرگرم خوشنویسى شد (مستقیم‌زاده؛ سرین؛ رادو، همانجاها؛ هوار، ص 265ـ266). اندکى بعد براى دیدار استادش، میرعماد، به اصفهان بازگشت، اما هنگامى به اصفهان رسید که میرعماد به قتل رسیده و حکومت شاه‌عباس اول (978ـ1038) همه اموال و آثار او را ضبط کرده‌بود. نزدیکان میرعماد زیرمشقى (تخته‌اى از چرم یا کاغذ که کاتب کاغذها را بر آن مى‌گستراند) را که میرعماد براى درویش‌عبدى به یادگار نهاده بود، به وى سپردند. درویش در راه بازگشت به استانبول، ده قطعه از خطوط میرعماد را درون این زیرمشق یافت که خود استاد آنها را در آن پنهان کرده بود. درویش‌عبدى در استانبول از روى این خطوط، که در آن زمان بین خطاطان عثمانى به «قطعه‌هاى زیرمشق» مشهور بود، به تعلیم شاگردان پرداخت و بدین‌طریق، شیوة نستعلیق‌نویسى میرعماد در عثمانى رواج یافت (مستقیم‌زاده؛ سرین؛ رادو، همانجاها؛ آلپ‌ارسلان ، ص 162).درویش‌عبدى از آغاز ورود به عثمانى، مورد توجه و احترام دستگاه سلطان‌مراد چهارم بود. او هنگام اقامت در خانقاه ینى‌قاپو، به فرمان صدراعظم طبانى‌یَصى محمدپاشا (متوفى 1049) کتابت ترجمة منظوم شاهنامه فردوسى به ترکى از شریفى آمِدى را برعهده گرفت. کتابت و تصویرگرى و تذهیب و تجلید این اثر پس از چهار سال در 1030 به پایان رسید و به کتابخانة اندرونى همایونى منتقل شد. صدراعظم براى کتاب‌آرایى این نسخه هجده کیسه آقچه صرف کرد و پس از اتمام کار، هزار سکة طلا به درویش‌عبدى پاداش داد (مستقیم‌زاده، همانجا؛ رادو، ص 92، 96؛ قس سرین، همانجا؛ که صدراعظم را دامادْ حافظ احمدپاشا (متوفى 1035) دانسته‌است).پس از آن، درویش عبدى تصمیم گرفت به سفر حج برود و باقى عمر را در جوار مزار پیامبر صلى‌اللّه‌علیه‌وآله وسلم در مدینه به‌سر برد. ازاین‌رو، سلطان‌مراد چهارم از خزانه روزانه چهل آقچه مواجب براى او تعیین کرد. همچنین به کارگزاران حکومت در شهرهاى بین راه حجاز نوشت که درویش را عزیز بدارند. درویش‌عبدى با احترام بسیار از استانبول به حجاز رفت و تا پایان عمر در مدینه زیست و در 1057 در همانجا درگذشت و در گورستان بقیع دفن شد (مستقیم‌زاده، همانجا؛ سرین، ص 282؛ رادو، ص 96؛ قس ایرانى، ص 202؛ بیانى، ج 1ـ2، ص 423 که محل وفات او را استانبول ذکر کرده‌اند).او در استانبول شاگردان بسیارى پرورد که از آن جمله‌اند : جورى‌ابراهیم‌چلبى* (متوفى 1065)، دورسون زاده عبداللّه فیضى، تولومجوزاده شیخ‌الاسلام عبدالرحمان‌بن حسام‌الدین(متوفى 1081)، طفلى احمدافندى (متوفى 1070)، بیاضى زاده احمدافندى (متوفى 1098)، دوقه کین‌زاده درویش احمد فصیح، و شیخ صُنع‌اللّه (متوفى 1095). مهم‌ترین شاگرد او را نورالدین محمود توپخانه‌اى (متوفى 1079) دانسته‌اند. درویش‌عبدى سرسلسله نستعلیق‌نویسان عثمانى است (← رادو، ص 87 ، 92؛ سرین، ص 283؛ آلپ‌ارسلان، همانجا؛ د.ا.د.ترک، ذیل «درویش‌عبدى مولوى»).مهم‌ترین اثر درویش‌عبدى همان ترجمة ترکى شاهنامه است که آن را در دورة بلوغ خوشنویسى‌اش به خط نستعلیق کتابت کرد. این اثر با ابعاد 5ر27 × 45 سانتیمتر (قس د.ا.د.ترک، همانجا که ابعاد این نسخه را 33 × 47 سانتیمتر آورده‌است) با 591 برگ، در بخش نسخه‌هاى ترکى کتابخانة عمومى نیویورک محفوظ است. گروهى‌از بهترین نگارگران عثمانى این اثر را مصور کرده‌اند. برخى از نگاره‌هاى این اثر که با گذشت زمان فرسوده شده‌بودند، در دهة پایانى سدة سیزدهم مرمت شدند. پشت برگ 591 این‌اثر از اینکه حافظ احمدپاشا کتابت اثر را به درویش عبدى سپرده، سخن رفته و درویش عبدى‌بانى مولوى‌خانه قاسم‌پاشا معرفى شده، اما این خطایى است که به‌سبب تشابه نام او با مولوى عبدى دده، بانى اصلى مولوى‌خانه مذکور، رخ داده‌است. در همین صفحه، ابیاتى از حافظ احمدپاشا در وصف خط درویش‌عبدى در این شاهنامه نقل شده‌است (← سرین، ص 282ـ283). از دیگر آثار به‌جا مانده از درویش‌عبدى، علاوه بر قطعه‌هاى پراکنده در برخى مرقّعها، یک نسخه مثنوى مولانا به قلم نستعلیق با تاریخ 1026 است و نیز مکتوبى به سلطانم برهان‌الدین‌افندى (محفوظ در موزة آثار ترک و اسلام استانبول) که همة آنها را به پیروى از شیوة میرعماد، اما بسیار ضعیف‌تر از او، نوشته‌است (بیانى، ج 1ـ2، ص 423ـ424).منابع : عبدالمحمد ایرانى، پیدایش خط و خطاطان، مصر 1345، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ مهدى بیانى، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران 1363ش؛ سلیمان سعدالدین مستقیم‌زاده، تحفه خطاطین، استانبول 1928؛Ali Alparslan, Osmanl hat sanat tarihi, İstanbul 2004; Clement Huart, Les calligraphes et les miniaturistes de l'orient musulman, Osnabrück 1972; Şevket Rado, Türk hattatlar: xv. yüzyldan günümüze kadar gelmiş ünlü hattatlarn hayatlar ve yazlarndan örnekler, İstanbul: Yayın Matbaacılık Ticaret, [n.d.]; Muhittin Serin, Hat sanat ve meşhur hattatlar, İstanbul 2003; TDVİA, s.v. "Derviş Abdî-i Mevlevî " (by M. Uğur Derman).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ولی اللّه کاوسی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده