درویش پاشا بوسنوی
معرف

دولتمرد و شاعر عثمانى

متن


درویش‌پاشا بوسنوى، دولتمرد و شاعر عثمانى. او مانند بسیارى از دولتمردان عثمانى بنابه سنّت دِوْشیرمه* در دوره سلطنت سلیم دوم (ﺣک : ۹۷۴ـ۹۸۲) در نوجوانى از خانواده‌اش که ساکن قصبة موستار ، در هرزگوین (← على توفیق، ص ۱۲۸ـ۱۳۳) بودند، جدا شد و به استانبول انتقال یافت (قنالى‌زاده، ج ۱، ص ۳۷۲). او براى تربیت به کاخ ابراهیم‌پاشا فرستاده شد که مخصوص تربیت خدمة دربار و افراد سواره‌نظام بود و در دورة تحصیل علاقه و استعداد زیادى براى کسب علم و معرفت و به‌ویژه ادبیات از خود نشان داد (د.ا.ترک، ذیل «درویش‌پاشا»). او در دیباچة مرادنامه، که زندگینامة خود اوست، خاطرنشان کرده که از محضر احمد بوسنوى، نویسندة شرحهاى متعدد بر آثار شعراى فارسى‌گو، بهره‌مند شده‌است (← بوگدانوویچ ، ۱۳۴۳ش ب، ص ۵۸۶ و پانویس ۴).درویش‌پاشا در دورة سلطنت مراد سوم (۹۸۲ـ۱۰۰۳) به دربار راه یافت و به گروه دوغانجیها (بازداران/ بازیاران) پیوست. او با غزلها و قصایدى که سرود توجه سلطان را جلب کرد و بعدها براى خدمت در خاصْ اوطه (اتاق مخصوص نگهدارى امانات مقدس، خزانه و امثال آن) پذیرفته شد (قنالى‌زاده، ج ۱، ص ۳۷۳) و در رجب ۱۰۰۴ به مرتبة دوغانجى‌باشى ارتقا یافت (د.ا.د.ترک، ذیل «درویش‌پاشا»).به نوشتة ابراهیم پچوى (ج ۲، ص ۱۳۲)، درویش‌پاشا مصاحب خاص مراد سوم بود و وظیفة سرپرستى ارتباطات دربار با شخص سلطان را برعهده داشت.درویش‌پاشا تا اوایل سلطنت محمدسوم (ﺣک : ۱۰۰۳ـ ۱۰۱۲) در دربار عثمانى خدمت مى‌کرد (← د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «درویش‌پاشا»). در دورة جنگ بزرگ بین هاپسبورگهاى اتریش با عثمانیها (۱۰۰۱ـ۱۰۱۵/ ۱۵۹۳ـ ۱۶۰۶) به وظایفى در خارج از دربار و سرحدات غربى قلمرو عثمانى گمارده شد؛ او به‌سبب شجاعت در جنگهاى اگرى و حاچ اُوَسى در ۱۰۰۵/۱۵۹۶، مقام کوچک میرآخورى (میرآخورى کوچک) را یافت؛ سپس به حکومت سنجق سگد ، واقع در مجارستان، منصوب گردید و در ۱۰۰۷/ ۱۵۹۹ بیگلربیگى* بوسنى شد (>دایرة‌المعارف زبان و ادبیات ترکى<، ذیل «درویش‌پاشا»). در تواریخ عثمانى دربارة لشکرکشیهاى درویش‌پاشا بر کفار و غنایم و اسرایى که به‌دست آورده، مطالبى آمده‌است (براى نمونه ← سلانیکى مصطفى‌افندى ، ج ۲، ص ۷۹۳؛ حسن بیگ‌زاده‌احمد ، ج ۳، ص ۶۱۴). او در ۱۰۰۸/ ۱۵۹۹ در مصالحه با نیروى سه‌هزار نفرى فرانسوى، که قلعه پاپا واقع در نزدیکى بُدین* (بوداپست) را تصرف کرده‌بودند و آنجا را تحت شروطى به دولت عثمانى واگذار کردند، تأثیر بسزایى داشت (← پچوى، ج ۲، ص ۲۲۸؛ حسن بیگ‌زاده‌احمد، ج ۱، ص ۶۲۰ـ ۶۲۱؛ نعیما، ج ۲، ص ۲۲۶ـ۲۲۷). درویش‌پاشا در اوایل ۱۰۱۱ همچنان بیگلربیگى بوسنى بود و در محاصره و فتح قلعة استونى بلگراد (سکشفهروار) شرکت کرد (← نعیما، ج ۲، ص ۲۹۷ـ۲۹۹؛ پچوى، ج ۲، ص ۲۴۲ـ۲۴۳؛ د.ا.ترک، همانجا).درویش‌پاشا واپسین وظیفة خود را در جنگ جزیرة جپل انجام داد. این جزیره اینک چپل نامیده مى‌شود و جزیره‌اى در مسیر رود دانوب و واقع در جنوب بوداپست است (← >فرهنگ جدید جغرافیائى وبستر<، ذیل "Csepel"). ابراهیم پچوى که خود در این جنگ شرکت داشته، دربارة نبرد درویش‌پاشا و سپاهیانش با مجارها و کشته شدن درویش‌پاشا در ۴ صفر ۱۰۱۲/ ۱۴ ژوئیه ۱۶۰۳ توضیح داده‌است (← ج ۲، ص ۲۷۲ـ۲۷۶؛ نیز ← حسن بیگ‌زاده‌احمد، ج ۳، ص ۷۶۲ـ ۷۶۳؛ دانشمند ، ج ۳، ص ۲۲۱). اولیا چلبى (متوفى ۱۱۹۵)، که چند دهه بعد از این جزیره بازدید کرده، اطلاعات نادرستى داده‌است؛ از جمله اینکه در جنگ مذکور، درویش‌پاشا کشته نشد بلکه پسرش، درویش پاشازاده و چند جنگاور عثمانى به قتل رسیدند. به نوشتة وى داستان این جنگ زبانزد مرزنشینان بوده‌است. او مى‌نویسد درویش‌پاشا که پس از آن سردار بُدین شده‌بود، در محل شکست سپاهیان عثمانى براى فرزندش و سپاهیان دیگر مزارها و قصرى باشکوه ساخته بود که در زمان بازدید اولیاچلبى از آنها، شعرهایى از درویش‌پاشا بر ستون قصر مندرج بوده‌است (← ج ۶، ص ۲۱۱ـ۲۱۲). پچوى (ج ۲، ص ۲۷۴) ضمن اشاره به اینکه درویش‌پاشا این اشعار را پیش از عزیمت به میدان جنگ خوانده بوده، هفت بیت از آن را نقل کرده‌است. البته به گفتة بوگدانوویچ (۱۳۴۳شب، ص ۵۸۷) درویش‌پاشا به هنگام رفتن به واپسین میدان نبرد خود، بیتى فارسى خوانده که به گفتة ریاحى (ص ۲۳۶) از سعدى بوده‌است. ابراهیم پچوى (ج ۲، ص ۱۳۲) درویش‌پاشا را شاعرى متین و در فضیلت و معرفت، قرینِ بزرگان علما دانسته‌است. به گفتة قنالى‌زاده (ج ۱، ص ۳۷۳ـ۳۷۴) سلطان‌مراد سوم به درویش‌پاشا دستور داد که منظومة سخانامه (قس د.ا.د.ترک، همانجا: شهنامه) اثر بنایى را از فارسى به ترکى ترجمه کند. او اشعار را ترجمه کرد و نام آن مثنوى را مرادنامه نهاد. این اثر با بیان ساده و روان و اسلوب زیباى تحکیه‌اش جایگاه ممتازى در بین مثنوى‌سرایان براى وى فراهم آورده‌است. غزلهایش کم‌شمار و در قیاس با مرادنامه ارزش کمترى دارند. غزل او دربارة قضا و قدر، ضمن آنکه توانایى او را در غزل نشان مى‌دهد، حاکى از تمایلات متصوفانه اوست. دربارة دیوان شعر درویش‌پاشا اطلاعى در دست نیست، اما بعضى از سروده‌هایش در جُنگها و کتب تاریخى و تذکره‌ها، از جمله تذکرة‌الشعراى قنالى‌زاده (ج ۲، ص ۳۷۴ـ۳۷۸) آمده‌است. بوگدانوویچ (همانجا) بر آن است که بعضى از اصطلاحات شعر ملى صِرب و کرُوات در سروده‌هاى درویش‌پاشا منعکس شده‌است.بنابه رونوشتى که از وقف‌نامة او تهیه شده دور مهرش این بیت فارسى «یارب کرم تو بحر موّاج/ درویش و غنى به توست محتاج» حک شده‌است (مفتاح و ولى، ص ۳۱۸).فهیم بایراکتاراویچ ضمن برشمردن شعراى بوسنى، در کنار درویش‌پاشا، از پسرش احمدبیگ صبوحى هم یاد کرده‌است (← د.ا.ترک، ذیل «موستار»). در کتیبة عربى طاق پل موستار نیز اشعارى از درویش‌پاشا در وصف زادگاهش و پل باشکوه آن آمدهاست (د.ا. د. ترک، همانجا). به گفتة بوگدانوویچ (۱۳۴۳شالف، ص ۲۶۲)، درویش‌پاشا کتابخانه‌اى در موستار تأسیس کرده‌بود.



منابع : اولیاچلبى؛ دیان بوگدانوویچ، «کتابخانه‌هاى یوگسلاوى که داراى نسخ خطى فارسى هستند»، وحید، سال ۱، ش ۴ (فروردین ۱۳۴۳الف)؛ همو، «نویسندگان و شعراى فارسى‌گوى یوگسلاوى»، در همان، سال ۱، ش ۸ (مرداد ۱۳۴۳ب)؛ ابراهیم پچوى، تاریخ پچوى، استانبول ۱۲۸۱ـ۱۲۸۳؛ محمدامین ریاحى، زبان و ادب فارسى در قلمرو عثمانى، تهران ۱۳۶۹ش؛ على توفیق، ممالک عثمانیه جغرافیاسى، استانبول ۱۳۱۵؛ حسن قنالى‌زاده، تذکرة‌الشعرا، چاپ ابراهیم قُتلُق، آنکارا ۱۹۷۸ـ۱۹۸۱؛ الهامه مفتاح و وهاب ولى، نگاهى به روند نفوذ و گسترش زبان و ادب فارسى در ترکیه، تهران ۱۳۷۴ش؛ مصطفى نعیما، تاریخ نعیما، ]استانبول[ ۱۲۸۱ـ۱۲۸۳؛İsmail Hami Danişmend, İzahl Osmanl tarihi kronolojisi, İstanbul ۱۹۷۱-۱۹۷۲; EI۲, s.v. "Derwīsh Pashā" (by V.J.Parry); Hasan Bey-zâde Ahmed, Hasan Bey-zâde târîhi, ed. Şevki Nezihi Aykut, Ankara ۲۰۰۴; İA, s.vv. "Derviş Paşa" (by M. Cavid Baysun), "Mostar" (by Fehim Bajraktareviç); Selânikî Mustafa Efendi, Tarih-i Selâniki, ed. Mehmet İpşirli, İstanbul ۱۹۸۹; Türk dili ve edebiyatansiklopedisi, İstanbul: Dergâh Yayınları, ۱۹۷۶-۱۹۹۸, s.v. "Derviş Paşa (Bosnalı)" (by Hasan Aksoy); TDVİA, s.v. "Derviş Paşa, Bosnevî" (by Mahmut Ak); Webster&#۳۹;s new geographical dictionary, Springfield, Mass. ۱۹۸۰.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم رئیس نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده