درویش پاشا مجموعه
معرف
مجموعه‌اى شامل مسجد، مدرسه، آرامگاه و سبیل* از دورة عثمانى در دمشق، در نزدیکى ورودى بازار حمیدیه (ابن‌عماد، ج 8 ، ص 413؛ نیز ← صحتى سردرودى، ص 144)
متن
درویش‌پاشا، مجموعه، مجموعه‌اى شامل مسجد، مدرسه، آرامگاه و سبیل* از دورة عثمانى در دمشق، در نزدیکى ورودى بازار حمیدیه (ابن‌عماد، ج 8 ، ص 413؛ نیز ← صحتى سردرودى، ص 144). جامع یا مسجد این مجموعه به‌سبب وجود بازارى قدیمى به نام سوق‌الأَخصاصیه به مسجد اخصاصیه و به‌دلیل انتساب به درویش‌پاشا، به درویشیه معروف بود و در دوره سنان* در 979 و به همت درویش‌پاشا بن رستم (متوفى 987)، حاکم عثمانى دمشق، در جاى مسجد کوچکى ساخته شد (شهابى، 1993، ص 336؛ عبدالقادر بدران، ص 376ـ 377؛ گودوین ، ص 313). این بنا در پایان دهة 1390ش مرمت شده‌است. مسجد که بناى اصلى مجموعه مذکور است، به‌شکل مستطیلى به طول سى و عرض بیست متر در جنوب و عرض شانزده متر در شمال واقع است (دیبر ، 2012). ورودى مسجد در دیوار شرقى آن قرار دارد و از بیرون به خیابان درویش باز مى‌شود و روى طاق بالاى آن اتاقى تعبیه شده که دو پنجره به بیرون و دو پنجره به حیاط دارد. بالاى ورودى مسجد، کتیبة مرمرینى به ابعاد 120 × 60 سانتیمتر قرار دارد که دربردارندة نام سازنده و تاریخ ساخت بناست. در دو طرف ورودى نیز دو قاب ترنجى‌شکل سنگى تعبیه شده‌است (شهابى، 1997، ص 216؛ آرک‌نت ، 2012). این ورودى از داخل به حیاطى کوچک با حوضى در وسط باز مى‌شود. حوض که دیواره‌اى ده‌ضلعى و بلندتر از سطح حیاط دارد، با فواره سنگى و کاشیهاى آبى تزیین شده‌است. دیوارهاى حیاط با کاشیهاى منقوش و کف آن با سنگهاى رنگى پوشیده شده‌است. در جنوب حیاط و مجاور شبستان، رواقى قرار دارد که بام آن با پنج طاق جناغى گنبددار پوشیده شده‌است. درِ تعبیه‌شده در طاق سوم (وسطى) رواق، که کف آن برخلاف دیگر رواقها هم‌سطح حیاط است، به شبستان راه دارد. در قسمت بیرونى شرق درگاه شبستان، درون رواق محرابى کوچک قرار دارد که در ساخت آن از کاشى و سنگ استفاده شده‌است. کتیبه‌اى با خطوط ثلث و گونه‌اى نستعلیق و یک کاشى تک با رنگ آبى در میان گلها و گیاهان پیرامونى در بالاى قسمت داخلى محراب دیده مى‌شود. نقشة شبستان سه‌قسمتى است. در دیوارهاى شمالى و غربى، پنجره‌هایى تعبیه شده که شیشه‌هایى رنگین دارد و دیوار قبله با سنگهاى مرمر در قالب اشکال هندسى پوشانده شده‌است و بالاى ورودى، کتیبه‌اى سنگى به خط ثلث قرار دارد (← دیبر، 2012؛ آرک‌نت، 2012). گنبد در مرکز شبستان و روى ستونهایى از سنگ سفید با سرستونهاى سنگى مشکى قرار گرفته و سه گنبد کوچک‌تر در جوانب شرقى و غربى آن واقع شده‌است. گنبد مرکزى روى ساقه‌اى شانزده‌ضلعى با شانزده نورگیر قرار گرفته‌است (دیبر، 2012؛ نیز ← آرک‌نت، 2012). محراب اصلى در دیوار قبلة شبستان قرار دارد و طاق آن روى دو ستون مرمرى با سرستونهاى گلدانى‌شکل قرار گرفته‌است. در قسمت چپ محراب، کتیبه‌اى به خط ثلث عربى به تاریخ 488 منسوب به آلب‌ارسلان و ابوسعید تتش ابن‌آلب‌ارسلان (458ـ488)، حاکمان سلجوقى، قرار دارد که از جاى دیگرى به آنجا آورده شده‌است (شهابى، 1997، ص 216ـ217؛ نیز ← آرک‌نت، 2012). منبر مرمرین بزرگى در سمت راست محراب قرار گرفته که ورودى آن چهارچوب سنگى سفید و مقرنس‌دارى است و سایبانى گنبددار نیز دارد (← آرک‌نت، 2012).منارة مسجد در شمال‌شرق آن داراى بدنه‌اى بیست‌ضلعى از سنگهاى صیقلى و تراش‌خورده است و به‌جز چند ردیف نقش هندسى، تزیین دیگرى ندارد، اما بالاى مناره، تزیینات مقرنس، نرده، نورگیرهاى مشبک سنگى و گنبدى مخروطى با طوقى در رأس قرار دارد (شهابى، 1993، ص 335ـ337).آرامگاه درویش‌پاشا، که در 987 در آنجا دفن شده، در جنوب‌شرقى مسجد واقع و با گذرى طاقدار به مسجد متصل شده‌است (دیبر، ص 1). این مقبره نه‌ضلعى است و گنبد به‌واسطة دو ساقة چندضلعى با نورگیرها و پنجره‌ها روى اتاق مکعبى‌شکل مقبره قرار گرفته و در هر ضلع اتاق نیز طاقنماهاى جناغى تعبیه شده‌است (شهابى، 1995، ص 155ـ158).مدرسة این مجموعه مقابل مسجد و در جهت قبله ساخته شده و محل تدریس مدرّسان حنفى و شافعى مانند شیخ‌اسماعیل نابلسى و حسن البورینى بوده‌است (عبدالقادر بدران، ص 377؛ علبى، ص 464).سبیل مجموعة مذکور داراى طاقى جناغى‌شکل و کاشى و انواع تزیینات سنگى است. روى دیوار شمالى سبیل، کتیبه‌اى است که متن آن دربارة سبیل و دعا براى درویش‌پاشاست (عبدالقادر بدران، همانجا؛ شهابى، 1997، ص 216؛ نیز ← آرک‌نت، 2012).ویژگى مهم این مجموعه تزیینات پرکار و متنوع آن است، از جمله: قاب‌سازى روى دیوارها با کاشیهاى هفت‌رنگ و به‌ویژه رنگهاى سورمه‌اى، سفید، سبز و آبى؛ ایجاد نقشهاى بزرگ با قطعات بزرگ کاشى مانند نقش لچک‌ترنج، محراب، قندیل آویخته، گل لاله، برگ، شاخه‌هاى انگور و پرندگان (کواکبى، ص 186؛ نیز ← بهنسى، ص 138)؛ حجارى* با ایجاد نقشهاى هندسى زیگزاگى، خطى، چندضلعى؛ موزاییک‌کارى با بهره‌گیرى از سنگهاى کوچک رنگى یا با تلفیق قطعات کوچک سنگ و کاشى در رنگهاى مختلف؛ محصور شدن کاشیهاى تزیینى با برجسته‌کاریهاى سنگى و برعکس؛ مشبک‌کارى سنگ به‌صورت قاب با قطعه‌سنگهاى رنگى درون مشبکها؛ بهره‌گیرى از سنگهاى دو رنگ به‌ویژه سیاه و سفید (ابلق) در نماى مجموعه؛ استفاده از درهاى دولنگه چوبى کنده‌کارى شده با نقوش هندسى، گل‌میخها و کوبه‌هاى مشبک فلزى در میان چهارچوبهاى طاق‌دار سنگى؛ کتیبه‌هاى متنوع از سنگ و کاشى (← شهابى، 1996، ص 256، تصویر؛ دیبر، 2012؛ آرک‌نت، 2012).معمارى مجموعة درویش‌پاشا با سبک معمارى عثمانى متفاوت است (دیبر، 2012) و اگرچه هم‌زمان با دورة سنان* ساخته شده، اما چون معماران محلى آن را ساخته‌اند، از معمارى عثمانى در استانبول تأثیر کمترى پذیرفته‌است (← گودوین، ص 313). تأثیر هنر مملوکى در نماسازى با ردیفهاى سنگى ابلق و ورودى مناره‌دار این مجموعه نمایان است. گنبد گسترده و منارة قلمى‌شکل آن نیز نوآورى محسوب مى‌شود (← برنز، ص 234). درویش‌پاشا علاوه بر این مجموعه، بناهاى دیگرى مانند حمام القیشانى و خان‌الحریر را در 981 در دمشق بنا کرد (ابن‌عماد، ج 8 ، ص 413؛ کواکبى؛ علبى، همانجاها).منابع : ابن‌عماد؛ عفیف بهنسى، سوریة، التاریخ و الحضارة: منطقة دمشق و ریفها، ]دمشق[ 2001؛ قتیبه شهابى، زخارف‌العمارة الاسلامیة فى دمشق، دمشق 1996؛ همو، مآذن دمشق: تاریخ و طراز، دمشق 1993؛ همو، مشیدات دمشق ذوات‌الأضرحة و عناصرها الجمالیة، دمشق 1995؛ همو، النقوش الکتابیة فى أوابد دمشق، دمشق 1997؛ محمد صحتى سردرودى، سیماى دمشق: آستان زینب علیهاالسلام، ]تهران[ 1377ش؛ عبدالقادر بدران، منادمة الاطلال و مسامرة الخیال، دمشق: المکتب الاسلامى للطباعة و النشر، ]بى‌تا.[؛ اکرم حسن علبى، خطط دمشق: دراسة تاریخیة شاملة على مَدَى الف عام من سنة 400ﻫ ـ حتى سنة 1400ﻫ ، دمشق 1410/1989؛ نزیه کواکبى، «الحیاة العمرانیة فى دمشق فى العهد العثمانى»، التراث العربى، ش 55ـ56، (ذیقعده 1414 ـ صفر 1415)؛ArchNet. Retrieved May 8, 2012, from https://archnet. org/lobby; Ross Burns, Damascus: a history, London 2005; Verena Daiber, "Jami al-Darwishiyya", MuseumWith No Frontiers. Retrieved May 8, 2012, from http:// www. discoverislamicart.org/database-item. php? id=monument; Godfrey Goodwin, A history of Ottoman architecture, London 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عبدالکریم عطارزاده

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده