درگاهی محمد
معرف
نخستین رئیس نظمیه (شهربانى) در دورة حکومت رضاشاه پهلوى
متن
درگاهى، محمد، نخستین رئیس نظمیه (شهربانى) در دورة حکومت رضاشاه پهلوى. او در 1308 و به قولى در 1317 در زنجان به دنیا آمد (← عاقلى، 1380ش، ج 2، ص 170؛ د. ایرانیکا، ذیل مادّه). تحصیلات ابتدایى را در مدرسة علمیه گذراند. چون در مدرسه چاقو مى‌کشید، به محمد چاقو معروف شد (مستوفى، ج 3، ص 629؛ یکرنگیان، ص 232). درگاهى براى آموزش نظام وارد مدرسة صاحب‌منصبى ژاندارمرى شد و در 1329 با درجة افسرى از آن مدرسه فارغ‌التحصیل و به‌عنوان ژاندارم مشغول خدمت شد. ظاهراً محل خدمت درگاهى ژاندارمرى فارس بود، زیرا در 1334 پس از بروز اختلاف میان ژاندارمرى و قوام‌الملک، حاکم فارس، سلطان فتح‌الملک (رئیس ژاندارمرى و دست‌نشاندة قوام‌الملک) درگاهى را دستگیر کرد و به روسها تحویل داد و او تا پایان جنگ جهانى اول (1914ـ1918) در اسارت روسها بود (افسر، ص 99ـ105؛ عاقلى، 1380ش، ج 2، ص 670؛ یکرنگیان، ص 201).پیش از کودتاى سوم اسفند 1299، درگاهى که درجة سرگردى داشت، رئیس ژاندارمرى قم شد و پس از کودتا با حفظ سمت به فرماندارى نظامى قم نیز منصوب گردید (افتخارزاده، ص 28؛ افسر، ص 273؛ جوادى، ص 74). سردارسپه با ادغام ژاندارمرى و نیروهاى قزاق، ارتش نوین ایران را بنیان نهاد و براى جلب اعتماد افسران ژاندارمرى درجة آنها را ترفیع داد؛ در این میان درگاهى از درجة سرگردى به کلنلى (سرهنگى) رسید و به ریاست ادارة قلعه‌بیگى (دژبان) منصوب شد (افسر، ص 279؛ عاقلى، 1379ش، ص 405؛ همو، 1380ش، همانجا). رضاخان درصدد بود همة قواى نظامى را ضمیمه وزارت جنگ کند، اما نخست‌وزیرانى مانند قوام‌السلطنه و مشیرالدوله با جدا شدن شهربانى* از وزارت داخله مخالفت کردند. در 1302ش که رضاخان رئیس‌الوزرا شد این هدف محقق گردید و در 25 دى 1302 درگاهى به ریاست شهربانى رسید (بهار، ج 1، ص180ـ 181، 283ـ286؛ سیفى‌فمى‌تفرشى، ص 193). مستوفى (ج 3، ص 629ـ630) این انتصاب رضاشاه را نابجا دانسته و درگاهى را ماجراجو، بى‌پروا و بى‌انصاف خواندهاست.درگاهى در صعود رضاخان به سلطنت نقش مهمى داشت، چنان‌که به نوشتة عمیدى نورى (ج 1، ص 103) سنگ اول سلطنت رضاشاه را درگاهى بنا نهاد. او به انحاى مختلف، مخالفان سیاسى رضاخان را حذف کرد. گفته مى‌شود در ترور میرزاده عشقى، شاعر و روزنامه‌نگار، و سوءقصد به جان سیدحسن مدرس نیز نقش داشت. درگاهى در پرونده‌سازى هم بسیار چیره‌دست بود، چنان‌که احمد قوام را متهم کرد که در زمان نخست‌وزیرى‌اش قصد عزل سردارسپه یا از میان برداشتن او را داشتهاست و با این عمل زمینة تبعید وى به اروپا را فراهم کرد (بهار، ج 2، ص 32، 107ـ108؛ افتخارزاده، ص 28ـ29).در جریان جمهورى‌خواهى رضاخان، درگاهى در حمایت از وى عده‌اى را تحریک کرد تا شعار جمهورى‌خواهى سر دهند (هدایت، ص 363، 367؛ مستوفى، ج 3، ص 594).قتل ایمبرى ، کنسولیار دولت امریکا، در واقعه مشهور به سقاخانه، در دورة ریاست وى بر شهربانى بود که نظامیان‌به دست داشتن در این امر متهم شدند و شایع شد که رئیس نظمیة تهران از کار برکنار مى‌شود (گزیده‌اسناد روابط ایران و آمریکا، ص571ـ 572). همچنین وى از کسانى بود که نمایندگان مجلس را وادار کرد تا به‌انقراض سلسلة قاجار رأى دهند. پس از انقراض قاجاریه، درگاهى به بهانة تنفر ملت از نام قاجار دستور داد نام قجر را از سردر عمارات دولتى یا مؤسسات، شبانه محو کنند (سیفى‌فمى تفرشى، ص290ـ291؛ دولت‌آبادى، ج4، ص1641ـ 1643).او به ابتکار خود واحد امور سیاسى را پایه‌گذارى کرد که همواره حرکات و رفتار رجال سیاسى را زیر نظر داشت. از اقدامات این واحد کشف توطئه محمودخان پولادین* و هژبر سلطان، فرزند امیر مؤید سوادکوهى، بود که قصد داشتند شاه را ترور کنند. درگاهى به‌سبب این اقدامات در 1307ش به درجة سرتیپى ارتقا یافت (عاقلى، 1380ش، ج 2، ص 671؛ همو، 1379ش، ص 405).تمرکز امور ادارى شهربانیهاى کشور، در تهران و متحدالشکل شدن لباس افراد و افسران شهربانى، انتشار ماهنامة پلیس، اعزام محصل به اروپا براى ارتقاى سطح علمى شهربانى و تدوین نظامنامة تشکیلات کل نظمیه و نظامنامة عبور و مرور از اقدامات صورت گرفته در دورة درگاهى بود (لواء مختارى، ص 42؛ مؤید امینى، ص 30؛ جوادى، ص 33، 35ـ36).خلیل ملکى که در زمان ریاست درگاهى زندانى بود، آن دوره را با دوره‌هاى بعد متفاوت دانسته و گفته‌است که در دورة درگاهى، زندانیان در صورت اعتراف و نیز همکارى با شهربانى آزاد مى‌شدند در صورتى که در زمان ریاست مختارى، زندانیان با وجود اعتراف نیز مجازاتهاى سختى در انتظارشان بود (ص 272).یکى از اقدامات مهم درگاهى، تأسیس زندان قصر بود. او این زندان را در محل قصر قجر (کاخ ییلاقى آقامحمدخان قاجار) ساخت و در 11 آذر 1308 با حضور شاه آن را افتتاح کرد. پس از گشایش زندان، درگاهى از کار برکنار شد. ظاهراً برکنارى وى به این دلیل بود که وى قصد شاه را مبنى بر از میان بردن عبدالحسین تیمورتاش* و على‌اکبر داور* برملا کرده بود (اطلاعات در یکربع قرن، ص 57؛ لواء مختارى، ص 43).درگاهى مدتى در دژبانى و سپس در خانه‌اش زیر نظر بود. پس از چندى شاه او را بخشید و به ریاست ادارة سجلّ احوال منصوب کرد. مدت کوتاهى نیز ریاست ادارة نظام وظیفه را برعهده داشت. در این مقام با سرلشکر ضرغامى، رئیس ستاد ارتش، اختلاف پیدا کرد و شاه در 1315ش دستور بازنشستگى‌اش را صادر نمود. درگاهى به محل املاک خود در ورامین رفت و به کشاورزى پرداخت. او در انتخابات دورة هفدهم مجلس شوراى ملى نامزد شد، اما رأى نیاورد و سرانجام در 1333ش درگذشت (مستوفى، ج 3، ص 629؛ عاقلى، 1380ش، ج 2، ص 672؛ بامداد، ج 3، ص 242ـ243).منابع : اطلاعات در یکربع قرن، تهران: روزنامة اطلاعات، 1329ش؛ یحیى افتخارزاده، نظمیه در دورة پهلوى: شهریور 1320ـ آبان 1355، تهران 1377ش؛ پرویز افسر، تاریخ ژاندارمرى ایران، قم 1332ش؛ مهدى بامداد، شرح‌حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجرى، تهران 1357ش؛ محمدتقى بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسى ایران، تهران 1323ـ1363ش؛ شجاع جوادى، تاریخ سیر پلیس در قم، قم 1355ش؛ یحیى دولت‌آبادى، حیات یحیى، چاپ مجتبى برزآبادى فراهانى، تهران 1387ش؛ مرتضى سیفى‌فمى‌تفرشى، نظم و نظمیه در دورة قاجاریه، تهران 1362ش؛ باقر عاقلى، رضاشاه و قشون متحدالشکل (1320ـ1300ش)، تهران 1379ش؛ همو، شرح‌حال رجال سیاسى و نظامى معاصر ایران، تهران 1380ش؛ ابوالحسن عمیدى نورى، یادداشتهاى یک روزنامه‌نگار: تحولات نیم قرن تاریخ معاصر ایران از نگاه ابوالحسن عمیدى نورى، ج 1، به کوشش مختار حدیدى و جلال فرهمند، تهران 1381ش؛ گزیده اسناد روابط ایران و آمریکا، به کوشش على موجانى، تهران: وزارت امورخارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1375ش؛ پاشا لواء مختارى، تاریخ هفتادساله پلیس ایران، تهران 1329ش؛ عبداللّه مستوفى، شرح زندگانى من، یا، تاریخ اجتماعى و ادارى دورة قاجاریه، تهران 1371ش؛ خلیل ملکى، خاطرات سیاسى خلیل ملکى، تهران 1368ش؛ داود مؤید امینى، پلیس در ایران، تهران: علمى، ]بى‌تا.[؛ مهدیقلى هدایت، خاطرات و خطرات، تهران 1375ش؛ حسین یکرنگیان، سیرى در تاریخ ارتش ایران: از آغاز تا پایان شهریور 1320، تهران 1384ش؛EIr., s.v. "Dargāhī" (by Bāqer ‘qelī).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد چگینی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده