درگاه قلی خان ذوالقدر
معرف
نویسنده و شاعر به زبانهاى پارسى و اردو و از صاحب‌منصبان دربار آصَف‌جاهیان*
متن
درگاه قلى‌خان ذوالقدر، نویسنده و شاعر به زبانهاى پارسى و اردو و از صاحب‌منصبان دربار آصَف‌جاهیان*. درگاه قلى‌خان به القابى چون مؤتمن‌الدوله، مؤتمن‌الملک، سالار جنگ، و خانِ دوران مشهور بود. وى در 1122 در سنگم‌نیر ، شهرى در ایالت مهاراشترا ، در دکن، به دنیا آمد (← درگاه قلى‌خان ذوالقدر، ]یادداشت مقدماتى[ مظفر حسین؛ آزاد بلگرامى، ص 221، 223ـ224). جدّ بزرگ او خاندان قلى‌خان ذوالقدر، از قبیله بوربور*، یکى از قبایل ترکمان در مشهد، بود که به‌همراه على‌مردان‌خان، حاکم قندهار در زمان شاه‌صفى اول صفوى (ﺣک : 1038ـ1052)، به هند مهاجرت کرد و به دربار شاه‌جهان (ﺣک : 1037ـ1068) راه یافت و مدتى نیز جانشین على‌مردان‌خان در ادارة صَوْبه کشمیر بود (آزاد بلگرامى، ص 221ـ222؛ کنبو، ج 2، ص 246؛ افتخار، ص 63). نوة بزرگ او نیز خاندانْقلى‌خان نام داشت؛ او پدر درگاه قلى‌خان و نخستین شخص از این خاندان بود که در دربار آصف‌جاهیان به مناصبى دست یافت و به‌دستور نظام‌الملک قمرالدین آصف‌جاه* مأمور احداث شهر نظام‌آباد در نزدیکى اورنگ‌آباد شد (آزاد بلگرامى، ص 222).درگاه قلى‌خان در چهارده سالگى از جانب نظام‌الملک آصف‌جاه منصب جاگیر* دریافت کرد و در بیست سالگى جزو ملازمان او شد (همان، ص 223). او در زمان حملة نادرشاه به دهلى (1151ـ1154) به‌همراه نظام‌الملک آصف‌جاه به آنجا رفت و تا پایان جنگ در کنار وى بود (درگاه قلى‌خان ذوالقدر؛ آزاد بلگرامى، همانجاها). او در دوران نظام ناصرجنگ (ﺣک : 1161ـ1164)، جانشین نظام‌الملک، کوتوال* و فوجدار* اورنگ‌آباد شد (← درگاه قلى‌خان ذوالقدر، مقدمة مظفر حسین، ص 2) و در دوره صلابت‌جنگ (ﺣک : 1164ـ1175)، به منصب شش‌هزارى و صوبه‌دارى (← صوبه‌دار*) اورنگ‌آباد و در دورة نظام على‌خان (ﺣک : 1175ـ1217)، به منصب هفت‌هزارى رسید و به‌سبب جایگاه ویژه‌اى که در دربار پیدا کرده‌بود، به خلعت «ماهى مراتب»، که مخصوص منصب‌داران بود، دست یافت (آزاد بلگرامى، همانجا؛ براى آگاهى بیشتر دربارة این خلعت ← قریشى ، ص 105). درگاه قلى‌خان بناهایى چون باغ دلگشا و دروازة جلوخانه قدیم را در اورنگ‌آباد ساخته‌است (← عبدالجبار، حصه 1، ص 403؛ درگاه قلى‌خان ذوالقدر، همان مقدمه، ص 64). او در 1179 پس از عزل از صوبه‌دارى اورنگ‌آباد، به نظام‌آباد رفت و در 1180 در همانجا درگذشت و در مقبرة پدرش در اورنگ‌آباد به خاک سپرده شد (آزاد بلگرامى، ص 224).درگاه قلى‌خان با تخلص «درگاه» (عبدالجبار، حصة 1، ص 397) به زبانهاى فارسى و اردو شعر مى‌سرود؛ ابیات اندکى از او برجاى مانده که غالباً در مدح حضرت على علیه‌السلام است (← آزاد بلگرامى، ص 223؛ افتخار، ص 65؛ درگاه قلى‌خان ذوالقدر، همان مقدمه، ص60ـ64). او در مدت اقامت خود در دهلى، کتابى به فارسى دربارة آن شهر نوشت (درگاه قلى‌خان ذوالقدر، همان یادداشت) و در این کتاب به وصف بارگاههاى مشایخ، ذکر شاعران، مرثیه‌خوانان، موسیقى‌دانان و همچنین به نحوة برگزارى برخى از آیینهاى مسلمانان پرداخت. این کتاب در زمینه بررسى اوضاع اجتماعى مسلمانان دهلى در سدة دوازدهم حائز اهمیت است. نسخه‌هاى خطى این اثر به نامهاى رساله سالارجنگ (← ریو، ج 2، ص 858)، سفرنامه دهلى، وقایع‌البدایع سوانح دهلى (بهادر، حصة 1، ص 157، 244) و دهلى (اشرف ، ج 2، ص 265) مشهور است. نخستین‌بار مظفرحسین این کتاب را باعنوان مرقع دهلى به چاپ رساند.منابع : میرغلامعلى‌بن نوح آزاد بلگرامى، خزانة عامره، چاپ سنگى کانپور 1871؛ عبدالوهاب افتخار، تذکره بینظیر، چاپ سیدمنظور على، اله‌آباد 1940؛ میرعثمان على‌خان بهادر، فهرست مشروح بعض کتب نفیسه قلمیه مخزونه کتب‌خانه آصفیه سرکارعالى، حیدرآباد، دکن 1357؛ درگاه قلى‌خان ذوالقدر، مرقع دهلى، چاپ مظفر حسین، چاپ سنگى ]حیدرآباد، دکن، بى‌تا.[؛ ابوتراب محمد عبدالجبار، محبوب‌الزمن : تذکره شعراى دکن، چاپ سنگى ]حیدرآباد، دکن [1329؛ محمدصالح کنبو، عمل صالح، الموسوم به شاه‌جهان‌نامه، ترتیب و تحشیه غلام یزدانى، چاپ وحید قریشى، لاهور 1967ـ1972؛Muhammad Ashraf, A catalogue of the Persian manuscripts in The Salar Jung Museum & Library, Hyderabad 1965-1975; Ishtiaq Husain Qureshi, The administration of the Mughul empire, Delhi 2002; Charles Rieu, Catalogue of the Persian manuscripts in The British Museum, London 1966.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

چندر شیکهر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده