درعیه
معرف
یا دَرعیه، نخستین پایتخت مذهبى و سیاسى آل‌سعود در عربستان
متن
دِرعیه، یا دَرعیه، نخستین پایتخت مذهبى و سیاسى آل‌سعود در عربستان. شهر درعیه در شمال وادى حَنیفه در نَجد* و 32 کیلومترى مغرب ریاض*، پایتخت کنونى عربستان، واقع است (خوند، ذیل مادّه). این شهر را مانع مُرَیدى، نیاى بزرگ آل‌سعود*، در 850 بنا نهاد. مانع، رئیس قبیلة دُروع از شاخه‌هاى قبیلة بزرگ عَنِزَه، به‌علت مشکلات اقتصادى و به دعوت پسرعموى خود، ابن‌دِرع، به شهر قدیم حِجر آمد و در زمین اهدایى ابن‌درع با نام مُلَیبید و غُصَیبة، به عمران و آبادانى پرداخت و آنجا را، به یاد موطن اولیه خود یا به احترام پسرعمویش، درعیه نامید (ابراهیم‌بن صالح‌بن عیسى، ص 35؛ خوند، همانجا؛ رکابى، ص 38).آبادى درعیه در اختیار خاندانهاى مختلف قبیلة دروع بود تا اینکه سَعودبن محمدبن مُقرن در 1132، با شورش بر حاکم آنجا، حکومت اول سعودى (ﺣک : 1148ـ1235) را در این شهر کوچک، با کمتر از هفتاد خانه، بنیاد نهاد (ریحانى، ص 41؛ خوند، همانجا).درعیه در زمان محمدبن سعود (ﺣک : 1148ـ 1179)، نخستین فرمانرواى آل‌سعود، و پس از آمدن محمدبن عبدالوهاب* (متوفى 1206)، پیشواى فرقة وهابیت*، وارد مرحلة جدیدى شد. محمدبن سعود در 1157، در پیمان درعیه متعهد شد عقاید وهابى را در سراسر بلاد عرب بگستراند و محمدبن عبدالوهاب نیز پذیرفت در این شهر بماند و با امیر دیگرى هم‌پیمان نشود (ریحانى، ص40ـ41؛ محمدبن عبداللّه سلمان، ص20). برخى محققان تاریخ انعقاد این پیمان را شروع دولت اول سعودى مى‌دانند (← محمدبن عبداللّه سلمان، همانجا؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 37، 44). از آن پس، ابن‌عبدالوهاب و پنج پسرش در درعیه مجالس درس برپا کردند و به‌تدریج بر پیروانشان افزوده شد و افراد بسیارى از یمن، حجاز، عراق و شام به درعیه آمدند (ابن‌بشر، ج 1، ص 43ـ44؛ ریحانى، ص 41ـ42).در اطراف درعیه حکومتهایى محلى چون ریاض، مَنفوحَه، عُیَیْنه و حُرَیمِلاء نیز وجود داشت (محمدبن عبداللّه سلمان، ص 19) که محمدبن سعود به تبلیغ عقاید محمدبن عبدالوهاب در میان آنها و سپس منازعه با آنان در نجد و اَحساء پرداخت (ریحانى، ص 44ـ45؛ مى‌بنت عبدالعزیز عیسى، ص 106ـ 111). آل‌سعود غنایم جنگى را به‌طور مساوى بین اهالى درعیه تقسیم مى‌کردند (ریحانى، ص 67). به این ترتیب، به‌سرعت بر قدرت محمدبن سعود افزوده شد و تمام نواحى نجد، جز ریاض و احساء و قَصیم، زیر سلطه وى قرار گرفت. در زمان فرزندش، عبدالعزیز (ﺣک : 1179ـ1218)، نواحى دیگرى چون مکه، نجف، اطراف فرات و کربلا نیز به قلمرو آل‌سعود اضافه شد. اما اوج گستردگى حکومت آل‌سعود در زمان سَعودبن عبدالعزیز (ﺣک : 1218ـ1229) بود که حجاز، تَیماء، خیبر، عُمان و حلب نیز به قلمرو درعیه پیوست (باوزیر، ص 128ـ130).درعیه افزون بر مرکزیت حکومت سعودى، به‌سبب قرار داشتن در مسیر راه کاروانى دریاى سرخ به خلیج‌فارس و همچنین به واسطة زمینهاى حاصلخیز اهمیت داشت (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).در پى گسترش قلمرو آل‌سعود، سلطان محمود دوم عثمانى (ﺣک : 1223ـ1255) احساس خطر کرد و محمدعلى‌پاشا* (متوفى 1265)، خدیو مصر، را مأمور براندازى آنها کرد (رکابى، ص 60). بدین‌ترتیب، در 1227 محمدعلى‌پاشا پس از تصرف شهر شقرا، عازم درعیه شد. فرزند وى ابراهیم‌پاشا، شهرهاى نجد را یکى بعد از دیگرى اشغال و سال بعد، پس از پنج ماه محاصره توانست عبداللّه‌بن سعود (ﺣک : 1229ـ1233) را اسیر و درعیه را تصرف کند (جبرتى، ج 4، ص 447ـ449؛ رکابى، ص 63ـ65؛ باوزیر، ص 130). ابراهیم‌پاشا امیرسعودى را به مصر و سپس استانبول فرستاد و در 1234 شهر را تخریب و حتى مساجد و نخلستانها را نیز ویران کرد (ابن‌بشر، ج 1، ص 434؛ رکابى، ص 64ـ65). پس از این حادثه، اهالى آن در شهرهاى اطراف پراکنده شدند (آلوسى، ص 26) و شهرى که بعد از اتحاد ابن‌سعود و محمدبن عبدالوهاب یکى از بزرگ‌ترین شهرهاى عربستان شده بود (ریحانى، ص 41) به آبادى کوچکى بدل شد (آلوسى، ص 27). البته مُشارى‌بن سعود در 1235 چند ماه حکومت آل‌سعود را در درعیه احیا کرد (الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 109)، اما تُرکى‌بن عبداللّه (متوفى 1249)، پایه‌گذار حکومت دوم آل‌سعود، به علت ویرانى آنجا، ریاض را به پایتختى خویش برگزید (آلوسى، ص 26؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص 116).حکومت عربستان سعودى در 1375ش/ 1996 حصار و قلعه‌هاى درعیه را مرمت کرد (عفیفى، ذیل مادّه) و شهرى به همان نام در کنار شهر قدیم ساخت که در پى توسعة ریاض به آن پیوسته است (خوند، همانجا).از مهم‌ترین آثار تاریخى درعیه اینهاست: ویرانه‌هاى قصر سَلوى؛ و مسجد محمدبن سعود، معروف به مسجد طَریف (همانجا؛ براى تصاویر این آثار ← الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ص70ـ80).منابع : محمود شکرى آلوسى، تاریخ نجد، چاپ محمد بهجة‌الاثرى، ]قاهره ? 1998[؛ ابراهیم‌بن صالح‌بن عیسى، تاریخ بعض الحوادث الواقعة فى نجد و وفیات بعض الاعیان و انسابهم و بناء بعض البلدان من 700 ﻫ الى 1340 ﻫ ، ریاض 1419/1991؛ ابن‌بشر، عنوان‌المجد فى تاریخ النجد، ج 1، چاپ عبدالرحمان‌بن عبداللطیف آل‌شیخ، ریاض 1402/1982؛ الاطلس التاریخى للمملکة العربیة السعودیة، ریاض : دارة‌الملک عبدالعزیز، 1421/2001؛ سعید عوض باوزیر، معالم تاریخ الجزیرة‌العربیة، عدن 1385/1966؛ عبدالرحمان جبرتى، عجائب الآثار فى التراجم و الاخبار، چاپ عبدالرحیم عبدالرحمان عبدالرحیم، قاهره 1997ـ1998؛ مسعود خوند، الموسوعة التاریخیة الجغرافیة، بیروت 1994ـ2004؛ کریم طلال رکابى، التطورات السیاسیة الداخلیة فى نجد : 1283ـ1319 ﻫ/ 1865ـ1902م، بیروت 1425/2004؛ امین ریحانى، تاریخ نجد الحدیث، بیروت 1988؛ عبدالحکیم عفیفى، موسوعة 0001 مدینة اسلامیة، بیروت 1421/2000؛ محمدبن عبداللّه سلمان، «نشأة‌الدولة السعودیة»، در الموسوعة الجغرافیة للعالم الاسلامى، ج 3، قسم 1، ریاض: جامعة‌الامام محمدبن سعود الاسلامیة، 1419/1999؛ مى‌بنت عبدالعزیز عیسى، الحیاة العلمیة فى نجد منذ قیام دعوة الشیخ محمدبن عبدالوهاب و حتى نهایة‌الدولة السعودیة الاولى، ریاض 1417؛EI2, s.v. "Al-Dir`iyya" (by G. Rentz).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهزاد لاهوت

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده