درْسم
معرف
نام ناحیه‌اى کهن در آناطولى شرقى
متن
دَرْسِم، نام ناحیه‌اى کهن در آناطولى شرقى. این ناحیه بین دو رود قره‌سو و مراد، از شاخه‌هاى رود فرات، واقع است. این نام که امروزه منسوخ شده، به‌صورت درسیم نیز ذکر شده (← شوکت، قسم 1، ص 107) و از واژة فارسى دَرْسیم (به‌معنى درِ سیمین یا درِ نقره‌اى) گرفته شده‌است.این ناحیه در هزارة دوم پیش از میلاد، ایشووا خوانده مى‌شد و در قلمرو هوریها بود. در 1600 پیش از میلاد که هوریها از حتیها شکست خوردند، این ناحیه به‌دست حتیها افتاد. پس از حتیها حکمرانان اورارتو بر این ناحیه استیلا یافتند (← تُنجلى*). از سده‌هاى هفتم و ششم پیش از میلاد، مادها و سپس هخامنشینان تا زمان شکست ایرانیان از اسکندر بر این ناحیه حکومت مى‌کردند. در زمان اسکندر و اخلافش، این ناحیه بین جنگجویان کاپادوکیا و سلوکیان دست به دست مى‌شد. درسم در دورة روم‌شرقى، محل نزاع ساسانیان و روم‌شرقى بود و احتمالاً در همین دوره نام درسم بر آن نهاده شد.مسلمانان در سال 18/ 639 ناحیة درسم را فتح کردند، اما حاکمیت ایشان بر آنجا استمرار نداشت. این سرزمین چندین بار بین مسلمانان و روم‌شرقى دست به دست شد و سرانجام در جنگ ملازگرد* در 463 به تصرف سلجوقیان درآمد. پس از نبرد ملازگرد، یکى از فرماندهان روم‌شرقى مدت کوتاهى بر درسم دست یافت، اما چبوق‌بیگ ــ بانى حکومت کوتاه‌مدت چبوق‌اوغلیها ، به مرکزیت خرپوت ــ آنجا را از سلطة روم شرقى بیرون آورد. پس از چبوق‌اوغلیها، شاخة خرپوتى اَرْتُقیان، شاخة کماخى منگوجکیان و نیز سلجوقیان روم بر درسم حکمرانى کردند. ناحیة درسم در سال 641، پس از شکست سلجوقیان روم، تحت‌نفوذ مغولان درآمد. از آن پس درسم صحنة منازعات و درگیریها میان آق‌قوینلوها و عثمانیان و سپس صفویان بود. درسم که در 878 توسط سلطان‌محمد دوم به قلمرو عثمانى پیوسته بود و بعدها در اختیار صفویان قرار گرفته‌بود، در 920 و در پى نبرد چالدران* به‌طور قطعى به قلمرو عثمانیان ضمیمه شد (← تُنجلى*)، اما ویژگیهاى جغرافیایى و صعب‌العبور بودن و ضعف حکومت مرکزى در ادارة درسم، موجب نیروگرفتن گروههاى خودسر در آنجا شد.محدودة درسم در تقسیمات ادارى متقدم عثمانى در ایالت دیاربکر* قرار داشت و احتمالاً بخشى از سنجق پالو بود؛ با این حال، در آن دوران در ایالت دیاربکر نامى از لوا یا قضاى درسم در میان نبود (← اونال ، ص 75، نقشه؛ الى‌بویوک ، ص 34، نقشه؛ گویونچ، ص 28). درسم تا پیش از 1263 و ایجاد سنجق درسم، گاه نام یک ناحیة جغرافیایى و گاه نام یکى از تقسیمات ادارى بود و هیچگاه نام شهر یا قصبه نبود. این سنجق تازه‌تأسیس از توابع ایالت ارزروم* به‌شمار مى‌رفت. در این دوران، دولت عثمانى شورشهاى درسم در سالهاى 1294، 1302، 1309، 1325، 1329، 1332 و 1334 را سرکوب کرد (← میدان لاروس ، ذیل "Dersim isyanları").درنتیجة نخستین شورشها، سنجق درسم از ارزروم جدا و ولایت مستقلى شد، اما این ولایت عمر طولانى نداشت. پس از این دوره که از 1296 تا 1303 ادامه داشت، درسم دوباره سنجقى از توابع معمورة‌العزیز، به مرکزیت شهر خوزات شد. سنجق درسم از قضاهاى اووه‌جق ، چمشگزک*، مازگرد، قزل‌کلیسا و چارسنجاق تشکیل شده‌بود (على توفیق، ص 385؛ راسم، ص 294ـ295).بر اثر شورشهایى نظیر شورش قوچگیرى ، در 1300/ 1921، شورش شیخ‌سعید در 1304ش/ 1925 و برخى شورشهاى دیگر که در دهة 1310ش/ 1930 روى داد، اوضاع این قسمت از آناطولى و اطراف آن نابسامان گردید؛ در نتیجه، براى حفظ امنیت آن نواحى، دولت عثمانى، ولایت جدیدى تشکیل داد و بدین‌سان، در 1315ش/ 1936 قانون تشکیل ولایت تنجلى به‌تصویب مجلس کبیر ملى ترکیه رسید که یک سال بعد اجرا شد (← تنجلى*). در نتیجه، یکى از مقامات عالى‌رتبة ارتش به والیگرى این ولایت منصوب شد، اما براى این والى جدید، مرکز ولایتى وجود نداشت. ازاین‌رو بناى شهر جدیدى آغاز شد که روستاى مامکى را نیز دربرمى‌گرفت. در ابتدا، این شهر جدید به‌نام یکى از عشایر منطقه، کالان نامیده شد. در اثناى تأسیس مرکز استان تنجلى، والى آنجا به‌اجبار در الازیغ* ــ که مرکز استان الازیغ بودــ اقامت گزید و از آنجا به ادارة استان خود مشغول شد. بدین‌سان، الازیغ تنها شهرى است که در تاریخ ترکیه هم‌زمان مقرّ دو والى بوده‌است (د.ا.د.ترک، ذیل "Elazığ.bugünkü Elazığ"). این وضع تا 1325ش/ آخر دسامبر 1946 ادامه یافت. در این تاریخ، بناى شهر کالان تمام شد و والى استان تونجلى در 11 دى 1325/ اول ژانویه 1947 از الازیغ به کالان نقل‌مکان کرد (د.ترک، ذیل «تنجلى»؛ براى وضع جدید درسم با نام تونجلى ← تنجلى*).منابع : مصطفى راسم، ممالک محروسه شاهانه جغرافیاسى، ]استانبول ? 1305[؛ ادرنه‌لى محمد شوکت، مفصل ممالک عثمانى جغرافیاسى، قسم 1، ]استانبول[ 1304؛ على توفیق، ممالک عثمانیه جغرافیاسى، استانبول 1315؛Tuncer Baykara, Anadolu'nun tarihî cografyasna giriş: Anadolu'nun idarî taksimat, vol.1, Ankara 1988, 129, 138, 141; Belediyeler yllğ, vol.2, Ankara: İller Bankası, 1949, 412; Gülay Öğün Bezer, "Harput'ta bir Türkmen beyliği: Çubukoğulları", Belleten, LXI/230 (1997), 82-83; Vital Cuinet, La Turquie d'Asie, vol.2, Paris 1892, 384-388; Dersim: Jandarma Genel Komutanlğ'nn raporu, İstanbul: Kaynak Yayınları, 1998, 78; Düstur: üçüncü tertip, Ankara: Başvekalet Neşriyat ve Müdevvenat Umum Müdürlüğü, 1936, 171; Mesut Elibüyük, "Türkiye'nin tarihi coğrafyası bakımından önemli bir kaynak, mufassal defterler", Coğrafya araştrmalar, vol.1, no.2 (1990); Serkan Erdoğan, Yerli ve yabanc kaynaklara göre Dersim ve çevresindeki arkeolojik araştrmalar, Ankara 2004, 91, 109-114, 133; Ufuk Esin, "Tepecik ve Tülintepe kazıları", in VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1976, 67-68; Nejat Göyünç, "Diyarbekir Beylerbeyliği'nin ilk idarî taksimatı", Tarih dergisi, no. 23 (1969); Ahmet Hezarfen and Cemal Şener, Osmanl belgelerinde Dersim tarihi: Osmanlca Türkçe 50 adet orijinal belge, İstanbul 2003, 4-6; İ. Kılıç Kökten, "Anadolu'da prehistorik yerleşme yerlerinin dağılışı üzerine bir araştırma", Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi dergisi, X/3-4 (1952); Meydan Larousse: büyük lûgat ve ansiklopedi, İstanbul: Meydan Yayınevi, 1990-1991; Mahmut Sarıbeyoğlu, Aşağ Murat bölgesinin beşerî coğrafyas, İstanbul 1951, 80; mit Serdaroğlu, "Ön tarihten İslâm döneminin başlangıcına kadar Elazığ kuzeyinde kültürel hareketler", in Frat Havzas Sanat Tarihi Sempozyumu (20-21 Mays 1987), Elazığ: Fırat niversitesi Fırat Havzası Araştırma Merkezi, 1992-, 11-14; TA, s.v. "Tunceli"; TDVİA, s.v. "Elazığ, bugünkü Elazığ" (by Metin Tuncel); Mehmet Ali nal, XVI. yüzylda Harput Sancağ (1518-1566), Ankara 1989.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

متین تونج

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده