دردیر احمدبن محمد عدوی
معرف
صوفى خلوتى و فقیه مالکى در قرن دوازدهم و سیزدهم
متن
دَردیر، احمدبن محمد عَدوى، صوفى خلوتى و فقیه مالکى در قرن دوازدهم و سیزدهم. کنیه‌اش ابوالبرکات و ملقب به دردیر بود. در 1127 در محلة بنى‌عَدى در حوالى اَسیوط مصر به دنیا آمد و نسبت او به عدوى به همین سبب است. لقب دردیر از جدش به او رسید (جبرتى، ج 2، ص 33؛ نیز ← دردیر، تعلیقة مکى، ص 5). او تحصیلات مقدماتى را در زادگاهش فراگرفت و قرآن را از بر کرد و در بیست سالگى براى کسب علم وارد الازهر شد و نزد محمد دَقْرى، احمد صباغ و شمس‌الدین حَفنى/ حفناوى (متوفى 1181) علم آموخت (جبرتى، همانجا؛ مخلوف، ص 359). فقه را از على صَعیدى (دربارة او ← خفاجى، ج 2، ص 318ـ 320) فراگرفت و پس از درگذشت وى، رئیس مذهب مالکى در مصر و صاحب کرسى تدریس فقه مالکى در الازهر شد. افزون بر این، سرپرستى دانشجویان مصر علیا در الازهر و مسئولیت امور وقف و افتاى آنان، نشان از شهرت او به عنوان عالم و فقیهى بزرگ دارد (← جبرتى، ج 2، ص 34؛ الازهر، ص 346؛ بانرت ، ص 14). وى، در مواقع لزوم، از مقام خویش براى حمایت از اهالى قاهره در برابر جور عمال و حکام ممالیک بهره مى‌برد و گاه مردم را بر ضد آنان تحریک مى‌کرد (← جبرتى، همانجا؛ الازهر، ص 346ـ347؛ ریموند ، ص 115؛ شیال ، ص 124). محبوبیت وى نزد تودة مردم چنان بود که حکام وقت نیز به او احترام مى‌گذاشتند و گاهى از او در حل و فصل اختلافات خود کمک مى‌خواستند (← توفیق طویل، ج 1، ص 137؛ جبرتى، ج1 ، ص 582). وى نزد علما و پادشاه مراکش نیز مقبول بود (← جبرتى، ج 2، ص 34؛ ویکور ، ص 85). دردیر در 1160، از طریق حفنى به طریقت خلوتیه* وارد شد و از برجسته‌ترین خلفاى او گردید (جبرتى، ج 2، ص 33؛ بانرت، ص 45ـ47؛ توفیق طویل، ج 1، ص 83). وى با اصلاح برخى آداب ظاهرى طریقت خلوتیه، مانند قواعد تشرف و اوراد (← یونگ ، 2000، ص 245ـ246؛ هوفمان ، ص 277)، شاخه‌اى به نام دردیریه* پدید آورد که پس از جانشینش، احمد سَباعى (متوفى 1189)، به دردیریه سَباعیّه معروف شد (تریمینگام ، ص 77؛ قس یونگ، 1978، ص 116، که احتمال دادهاست نام آن از زمان راغب محمد تغییر کرده باشد).دردیر در تدوین آداب خود بسیار از مصطفى بَکرى* و کتابش بُلْغَةُالمُرید متأثر بود (بانرت، ص10) و اصلاحات و آداب وى بعد از وفاتش در 1201، در دیگر شعب طریقت خلوتیه، مانند صاویّه (پیروان احمد صاوى*)، همچنان ادامه یافت (← یونگ، 2000، ص 246). مقبرة دردیر، همراه با محمد و احمد سباعى، در زاویه‌اى است که خود وى در 1177 در قاهره بنا نهاده بود (على‌پاشا مبارک، ج 6، ص 74ـ75).حکایاتى از زندگانى وى در میان مسلمانان قاهره رواج دارد و کراماتى هم به او نسبت داده‌اند (← بانرت، ص 17ـ19؛ نبهانى، ج 1، ص 564ـ565).دردیر آثار متعددى دارد که مشهورترین آنها عبارت‌اند از :1) اَقرَبُ المَسالک لِمذهبِ إِلامام مالک، یا الشّرحُ الصغیر (← صاوى، ج 1، ص 2) که شرحى است بر مختصر امام خلیل، در بیان احکام فقهى در مذهب مالکى. این کتاب که از باب طهارت شروع و به مسائل ارث و موضوعات متفرقه ختم‌ مى‌شود، بارها در مصر چاپ شده‌است. دردیر خود بر این کتاب شرحى نیمه‌تمام نوشت و سپس شاگردش مصطفى عُقباوى آن را تکمیل کرد.2) الشرحُ الکبیر على مختصرِ سیّدى خلیل، در فقه، که با حواشى محمد دَسوقى در مصر در 1303 و 1310 منتشر شده‌است (← یوسف اِلیان سَرکیس، ج 1، ستون 869 ـ870).3) الخَریدة البَهیَّة فى العقائدِ التوحیدیة/ فى علمِ التوحید، منظومه‌اى است در باب توحید، و صفات الهى، ایمان به پیامبر و قطعى بودن قیامت که خودش شرحى بر آن نوشته‌است. دردیر در این اثر (ص 18ـ20، 34، 45ـ46) رؤیت خدا را در بهشت قطعى مى‌داند؛ زیرا به نظرش وقوع آن از نظر عقلى جائز است و نقل هم آن را تأیید مى‌کند.4) تُحفةُالاِخْوان فى علمِ البیان، دربارة اصول و آداب تصوف، که در 1281 و 1332 در مصر چاپ شده‌است (یوسف الیان سرکیس، همانجا). این اثر در زمینة تصوف و حاوى توصیفى از تجربیات باطنى دردیر پس از ورود به طریقت خلوتیه و دریافت هفت اسم الهى است. موضوعات مطرح در این کتاب عبارت‌اند از: ریاضت و زهد، رفتار مرید و مراد، سلوک با دیگر درویشان، وظایف صوفى در برابر جامعه و مطالبى دربارة ذکر و مناسک. دردیر در این اثر متن اجازه خود از سوى حفنى را آورده‌است (← بانرت، ص 21ـ53). بانرت در مقاله‌اش (ص 21ـ52) متن تحفة‌الاخوان را به فرانسوى ترجمه کرده‌است.5) مَولِدُالنَّبى یا مَولِدُالشَّریف، که در آن به شرح عقیدة خود دربارة پیامبر اسلام پرداخته‌است (← همان، ص 15؛ براى دیگر آثار وى ← بروکلمان ، ج 2، ص 464ـ465، >ذیل<، ج 2، ص480؛ بغدادى، ج 2، ستون 164).از میان مریدان دردیر، احمدبن محمد صاوى (متوفى 1241) به شرح و حاشیه‌نویسى بر برخى آثار او پرداخت، که از آن جمله است: شرح او بر اَقرَبُ المَسالک با نام بُلْغَةُالسّالک لِاَقربِ المسالک در دو جلد (بیروت 1409)، شرح منظومه اسماءُالحسنى، و حاشیه بر شرح الخَریدةُالبَهیَّة (یوسف الیان سرکیس، ج 1، ستون 376).منابع : الازهر: تاریخه و تطوره، ]قاهره[: وزارة الاوقاف و شئون الازهر، 1383/1964؛ اسماعیل بغدادى، هدیة‌العارفین، ج 2، در حاجى‌خلیفه، ج 6؛ توفیق طویل، التصوف فى مصر إبان العصر العثمانى، ]قاهره [1998؛ عبدالرحمان جبرتى، تاریخ عجائب‌الآثار فى التراجم و الاخبار، بیروت: دارالجیل، ]بى‌تا.[؛ محمدعبدالمنعم خفاجى، الازهر فى الف عام، بیروت 1407ـ1408/1987ـ1988؛ احمدبن محمد دردیر، شرح‌الخریدة فى علم التوحید، چاپ حسین عبدالرحیم مکى، بیروت : دار و مکتبة‌الهلال، ]بى‌تا.[؛ احمدبن محمد صاوى، بُلغة‌السالک لاقرب المسالک الى مذهب الامام مالک، بیروت 1409/ 1988؛ على‌پاشا مبارک، الخطط التوفیقیة الجدیدة لمصر و القاهرة و مدنها و بلادها القدیمة و الشهیدة، بولاق 1306، چاپ افست قاهره 1425ـ1426/2004ـ2005؛ محمدبن محمد مخلوف، شجرة النور الزکیة فى طبقات المالکیة، قاهره 1349ـ1350، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ یوسف‌بن اسماعیل نبهانى، جامع کرامات الاولیاء، چاپ ابراهیم عطوه عوض، بیروت 1411/1991؛ یوسف‌ الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410؛Ernst Bannerth, "La Khalwatiyya en Egypte: quelques aspects de la vie d'une confrérie", Mélanges de L'Institut dominicain d'études orientales du Caire, vol.8 (1964- 1966); Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, Supplementband, 1937- 1942; Valerie J. Hoffman, Sufism, mystics, and saints in modern Egypt, Columbia, S.C. 1995; Frederick de Jong, Sufi orders in Ottoman and post-Ottoman Egypt and the Middle East, İstanbul: The Isis Press, [2000]; idem, Turuq and turuq-linked institutions in nineteenth century Egypt, Leiden 1978; André Raymond, "Quartiers et mouvements populaires au Caire au XVIIIéme siécle", in Political and social change in modern Egypt: historical studies from the Ottoman conquest to the United Arab Republic, ed. P. M. Holt, London: Oxford University Press, 1968; Gamal el-Din Shayyal, "Some aspects of intellectual and social life in eighteenth-century Egypt", in Political and social change in modern Egypt, ibid; J. Spencer Trimingham, The Sufi orders in Islam, London 1973; Knut S. Vikr, Sufi and scholar on the desert edge: Muhammad b. `Alī al-Sanūsī and his brotherhood, London 1995.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سپیده نصرتی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده