درب زبیده
معرف
راهى کهن بین عراق و شهرهاى مکه و مدینه
متن
درب زُبیده، راهى کهن بین عراق و شهرهاى مکه و مدینه. این راه که امروزه از کوفه تا مکه حدود 1400 کیلومتر طول دارد، یکى از اصلى‌ترین راههاى مسافرت حاجیان به شهرهاى مکه و مدینه بوده‌است (د. اسلام، چاپ دوم، تکمله، ذیل مادّه؛ براى اطلاع از راههاى مختلف حج ← سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 6ـ11؛ جعفریان، ص 11ـ17).راه درب‌زبیده از کوفه آغاز و پس از گذر از برکة‌العَقَبه در جنوب استان نجف وارد شمال عربستان مى‌شود و از زُبالَه در شمال‌شرقى استان حدودالشَّمالیه به جنوب‌غربى ادامه مى‌یابد، سپس از اَجْفَر، فَیْد و سَمیرا در استان حائِل مى‌گذرد و در مَعْدِن نَقْرَه در جنوب‌غربى استان قَصیم به دو شاخه تقسیم مى‌شود : یک شاخه به مدینه و دیگرى با گذر از مَعْدِن بنى‌سُلَیْم (مَهْدالذَهَب) به مکه مى‌رسد (← >اطلس جامع جهان تایمز< ، نقشة 33؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ص 222، 226ـ227، 231؛ سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص102).راه درب‌زبیده از میان صحراهاى خشک عربستان مى‌گذشت، لذا کم‌آبى یکى از مشکلات اصلى مسافران این مسیر بود (← طبرى، ج 9، ص140، 150، ج10، ص 139). ازاین‌رو، به‌ویژه در دورة عباسیان (ﺣک : 132ـ656) میان‌برها و راههاى فرعى، که داراى منابع آب بهترى بودند، در مسیر اصلى ایجاد شد (← حربى، ص286ـ287، 526ـ528، 605ـ 608؛ نیز ← د.اسلام، همانجا؛ سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 102، 222). همچنین منازل و استراحتگاههایى موقت به نام مُتَعَشّى براى رفاه حال مسافران غالباً عراقى و ایرانىِ این مسیر (← د. اسلام، همانجا؛ سعد عبدالعزیز راشد، 1399، جدول2؛ جعفریان، ص 135ـ 137)، ایجاد شد که از مهم‌ترین و قدیم‌ترین آنها قادِسیه، عُذَیْب، واقِصَه، اُمّالقرون، قاع، زباله، شُقوق (نام کنونى آن: شیحیات)، ثَعْلَبیّه (نام‌کنونى آن: بِدْع)، اَجفر، سمیرا و رَبَذَه است (← یعقوبى، البلدان، ص 311ـ312؛ ابن‌رُسته، ص174ـ 180؛ ابن‌خرداذبه، ص125ـ 128؛ ابن‌حائک، ص299ـ301؛ مقدسى، ج 4، ص 90ـ91؛ نیز ← غازى، ج 6، ص300ـ 305؛ سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 100 به بعد).نام درب زبیده منسوب به زبیده (متوفى 216)، همسر هارون‌الرشید، است. اما این انتساب، باتوجه به سابقة ذکر این منزلگاهها در حوادث جنگهاى ردّه و فتوحات صدر اسلام (← بلاذرى، ص 339، 356؛ طبرى، ج 3، ص 243، 247ـ248، 486ـ488؛ مسعودى، مروج، ج 2، ص 311ـ312)، احتمالاً به علت نقش زبیده در بهسازى و آباد کردن آنها باشد. به هر رو نام درب زبیده جز در تحقیقات پژوهشگران جدید دیده نشده‌است (← د. اسلام، همانجا؛ جعفریان، ص 50) و نویسندگان قدیم آن را با نامهاى دیگرى نظیر طریق‌العراق، درب‌العراق، درب مکه من‌العراق شناسانده‌اند (براى نمونه ← یعقوبى، ج 2، ص 70؛ ذهبى، حوادث و وفیات 281ـ290ﻫ .؛ ص 17، حوادث و وفیات 641ـ650ﻫ .، ص 290).با شکل‌گیرى اولین شهرهاى اسلامى در عراق، مانند کوفه و بصره، درب‌زبیده به عنوان راه اصلى میان عراق و شمال حجاز مورد توجه قرارگرفت و حکمرانان در آبادسازى آن کوشیدند (بلاذرى، ص387؛ حربى،ص309؛ یاقوت‌حموى، ذیل «بصره»).با انتقال پایتخت از کوفه به دمشق در دوره امویان و اهمیت یافتن راه دمشق به مکه، تا حدى از اهمیت درب‌زبیده کاسته شد، اما برخى خلفاى اموى مانند عبدالملک‌بن مروان (ﺣک : 65ـ86) براى رفاه حال مسافران درب‌زبیده به آبادانى آن همت گماردند (← حربى، ص 296؛ نیز ← سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 12).با قدرت یافتن عباسیان و استقرار آنها در هاشمیه* (مرکز عباسیان قبل از ساخته شدن بغداد) و سپس بغداد، درب‌زبیده اعتبار و اهمیت خود را به‌عنوان راه اصلى عراق به مکه و مدینه بازیافت و خلفاى عباسى با بناى منازل و قلعه‌ها، نصب میلها، آبرسانى و ایجاد برید در طول مسیر بر آبادانى آن افزودند (← حربى، ص 288، 291، 312، 318، 328؛ طبرى، ج 7، ص 465، ج 8 ، ص 136). در این میان، هارون‌الرشید (ﺣک : 170ـ193)، که خود به‌دفعات از همین راه به مکه رفت (← ابن‌قتیبه، ج 2، ص 206ـ207؛ طبرى، ج 8، ص 234، 238ـ 239، 241، 255، 268، 275، 277، 313) و همسرش زبیده بیشترین سهم را در رونق و عمران این راه داشته‌اند. ابن‌قتیبه (ج 2، ص 216ـ217) دربارة آماده‌سازى این راه براى یکى از سفرهاى حج هارون‌الرشید که قرار بود با پاى پیاده انجام شود، مطالبى آورده‌است. زبیده نیز با صرف هزینه بسیار آبگیرهایى با شکلها و اندازه‌هاى مختلف در طول مسیر ساخت که بعدها به نام خودش زبیدیه و امّ‌جعفر نامیده شدند (← ازرقى، ج 2، ص850 ، 856 ؛ حربى، ص 282، 289، 303، 312، 316، 320؛ نیز ← سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 262). از بناها و استراحتگاههایى که وى در این مسیر به وجود آورد (← فاکهى، ج 3، ص 152ـ153؛ حربى، ص 288، 292؛ نیز ← د.اسلام، همانجا؛ سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 43) تا قرنها حاجیان استفاده مى‌کردند (← ادامة مقاله).از اواسط قرن سوم، بر اثر حملات قبایل صحرانشین عرب نظیر بنى‌اسد، بنى‌سُلَیم، بنى‌نُمَیر، بنى‌هِلال، طىء، بنى‌نبهان و خَفاجه (← حربى، ص 286ـ287؛ طبرى، ج 9، ص 129ـ 135، 146، 545، 613، ج10، ص 67، 74ـ 75؛ ابن‌اثیر، ج 8 ، ص 95، 647، ج 9، ص 69، 236، ج 10، ص 217) و نیز حملات قَرمَطیان به رهبرى زَکْرَوَیه‌بن مِهْرَوَیْه* و ابوسعید جَنّابى* (بنیان‌گذار دولت قرمطیان بحرین) به کاروانهاى حج و قتل و غارت آنان در این مسیر، درب‌زبیده دچار نابسامانى، ناامنى و خسارتهاى بسیار شد و اقدامات خلفاى عباسى براى بهسازى این مسیر غالبآ ناکافى بود و خرابیهاى آن را جبران نمى‌کرد (← قرطبى، ص 22ـ23، 103، 107؛ مسعودى، التنبیه، ص 389ـ 390؛ جزیرى، ج 1، ص 319، 325).این اوضاع نابسامان تا زمان ملکشاه سلجوقى (ﺣک : 465ـ 485) ادامه داشت تا اینکه با اهتمام وى به امور حج وضع این راه رو به بهبود گذاشت. ملکشاه، براى اطمینان از وجود امنیت در راه درب‌زبیده، خود در 480 حاجیان را تا نزدیکى واقصه (محلى نزدیک کوفه) همراهى کرد و در همان حدود مناره / میل مشهور امّالقرون را ساخت (راوندى، ص 131؛ ابن‌اثیر، ج10، ص 213؛ بندارى، ص65). ابن‌جبیر، در نیمة اول قرن هفتم و پیش از حملة مغولان، به این مناره و نیز برکه‌هاى زبیده و بازارهاى پررونق اجفر و ثعلبیه اشاره کرده‌است (← ص 164ـ165، 167).در اواخر خلافت عباسى، صرف‌نظر از برخى دشواریها و ناامنیها، خلفا کمابیش به این راه توجه نشان مى‌دادند. آخرین حج این دوره که بسیار پرهزینه وصف شده‌است، در 641، در زمان آخرین خلیفة عباسى، مستعصم، بود که خلیفه از همین مسیر راهى مکه شد (ابن‌فُوَطى، ص 173ـ174؛ نهروالى، ص 183).پس از سقوط مستعصم، اولین سفر حج در مسیر درب‌زبیده ده سال بعد، در 666 صورت گرفت (ابن‌فوطى، ص 358، 411؛ فاسى، ج 2، ص 406). گرچه گزارشهایى از ناامنى و نابسامانى این راه در دورة ایلخانیان تا پیش از ابوسعید بهادرخان (ﺣک : 716ـ736) در دست است (← ابن‌فوطى، ص 425)، توجه ویژه این سلطان ایلخانى به امور حج، امنیت و آبادانى را تا حدى به این مسیر بازگرداند (همان، ص 358؛ ابن‌بطوطه، ج 1، ص 184ـ186؛ ابن‌فهد، ج 3، ص 171).با مرگ ابوسعید در 736، راه درب‌زبیده ناامن شد، چنان‌که تا یازده سال پس از آن حج از این مسیر صورت نگرفت و غالب حاجیان، به خصوص ایرانیان، از مسیر شام به مکه مى‌رفتند (فاسى، ج2، ص417ـ419، 429، 431؛ جزیرى، ج1، ص405).حج از راه درب‌زبیده در دورة تیموریان، هرچند آشفته و نامنظم، از سر گرفته شد (جزیرى، ج 1، ص 429ـ430، ج 2، ص266،463).در دورة ‌آل‌رشید (ﺣک : 1250ـ1340)که در حدود اواسط حکومت آل‌سعود، هم‌زمان قدرت را در حائل و اطراف آن به‌دست گرفته بودند، مسیر درب‌زبیده به علت ناامنى ناشى از جنگهاى داخلى مدتى به حائل ـ مکه در مغرب آن تغییر جهت یافت (← ابن‌بشر، ج 1، ص 266ـ272؛ سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص87 ـ 88 ؛ جعفریان، ص208؛ نیز ← عثیمین، ص90).در دورة قاجاریه، ایرانیان سفر حج از مسیر قبلى درب‌زبیده را از سر گرفتند. در گزارشهاى سفرنامه‌نویسان این دوره، به سختیها، مشکلات و رفتارهاى نامناسب با حاجیان در این راه اشاره شده‌است (← محمدولى‌میرزا قاجار، ص 238ـ 239؛ نجم‌الدوله، ص 113ـ115؛ سفرنامه مکه، ص 279ـ282؛ نیز ← جعفریان، ص 215، 499ـ501)، به‌طورى که حکومت قاجار سفر حج از راه درب‌زبیده را براى چند سال ممنوع کرد (فراهانى، ص 211ـ212). همچنین در 1320، شیخ‌فضل‌اللّه نورى از همین مسیر به حج رفت و با دیدن مصائب و مخاطرات راه براى حاجیان، سفر حج از درب‌زبیده را تحریم کرد (← قزوینى، ج 6، ص 113ـ119؛ براى فتاواى تحریمى علماى دیگر ← جعفریان، ص 215ـ 218).در گزارشهاى سیاحان اروپایى در قرنهاى سیزدهم و چهاردهم به حاجیان ایرانى و عراقى که همچنان از این راه به حج مى‌رفته‌اند و نیز آثار منازل، برکه‌ها و مناره امّالقرون، که همگى رو به ویرانى بودند، اشاره شده‌است (← بلانت، ج 2، ص68؛ پلگریو، ص106ـ107؛ اوبر ، ص 129ـ 145؛ داوتى ، ج 1، ص 595؛ موزیل ، ص 27، 97؛ نیز ← سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 92ـ 98).در دوران حکومت عبدالعزیزبن سعود (متوفى 1373/1953؛ پایه‌گذار دولت عربستان سعودى) توافقنامه‌اى با دولت عراق مبنى بر ایجاد امکانات براى رفت‌وآمد حاجیان از عراق به مکه امضا شد و مسیر حج از راه نجف به حائل و سپس به مدینه تعیین شد (← سعد عبدالعزیز راشد، 1399، ص 91؛ زرکلى، ج 3، ص 1325ـ 1348). از حدود دهة چهل شمسى، با گسترش راههاى ارتباطى زمینى، دریایى و هوایى به مکه، درب‌زبیده به فراموشى سپرده شد.منابع : ابن‌اثیر؛ ابن‌بشر، عنوان‌المجد فى تاریخ نجد، ج 1، چاپ عبدالرحمان‌بن عبداللطیف آل‌شیخ، ریاض 1402/1982؛ ابن‌بطوطه، رحلة ابن‌بطوطة، چاپ محمد عبدالمنعم عریان، بیروت 1407/1987؛ ابن‌جبیر، رحلة ابن‌جبیر، بیروت 1986؛ ابن‌حائک، صفة جزیرة‌العرب، چاپ محمدبن على اکوع، صنعا 1403/ 1983؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌رسته؛ ابن‌فُوَطى، حوادث‌الجامعة و التجارب النافعة فى المائة السابعة، بغداد 1351؛ ابن‌فهد، اتحاف الورى باخبار ام‌القرى، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه ]1983ـ? 1984[؛ ابن‌قتیبه، الامامة و السیاسة، المعروف بتاریخ الخلفاء، چاپ على شیرى، بیروت 1410/1990؛ محمدبن عبداللّه ازرقى، اخبار مکة و ماجاء فیها من الآثار، چاپ عبدالملک دهیش، مکه 1424/ 2003؛ اطلس المملکة العربیة السعودیة، ریاض: وزارة التعلیم العالى، 1420/2000؛ شارل اوبر، رحلة فى‌الجزیرة العربیة الوسطى : 1882-1878، الحماد، الشمر، القصیم، الحجاز، ترجمة إلیسار سعاده، بیروت 2003؛ احمدبن یحیى بلاذرى، فتوح‌البلدان، چاپ عبداللّه انیس طباع و عمر انیس طباع، بیروت 1407/1987؛ فتح‌بن على بندارى، تاریخ دولة آل‌سلجوق ]زبدة‌النُصرة و نخبة‌العُصرة[، مصر 1318/1900؛ عبدالقادربن محمد جزیرى، الدرر الفرائد المنظمة فى اخبار الحاج و طریق مکة المعظمة، چاپ محمدحسن محمدحسن اسماعیل، بیروت 1422/2002؛ رسول جعفریان، راه حج، تهران 1389ش؛ ابراهیم‌بن اسحاق حربى، کتاب المناسک و اماکن طرق الحج و معالم‌الجزیرة، چاپ حمد جاسر، ریاض 1401/ 1981؛ محمدبن احمد ذهبى، تاریخ‌الاسلام و وفیات‌المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمرى، بیروت، حوادث و وفیات 281ـ290ﻫ .، 1411/1991، حوادث و وفیات 641ـ650ﻫ .، 1419/ 1998؛ محمدبن على راوندى، کتاب راحة‌الصدور و آیة‌السرور در تاریخ آل‌سلجوق، چاپ محمد اقبال، تهران 1333ش؛ خیرالدین زرکلى، شبه‌الجزیرة فى عهدالملک عبدالعزیز، ج 3، بیروت 1985؛ سعدعبدالعزیز راشد، «درب‌زبیده: طریق الحج من الکوفة الى مکة المکرمة، دراسة تاریخیة و حضاریة و آثاریة»، رسالة الدکتوراه، کلیة الآداب، جامعة الملک سعود، ]1399/ 1979[؛ همو، الربذة: صورة للحضارة الاسلامیة المبکرة فى المملکة العربیة السعودیة، ریاض 1406/1986؛ سفرنامه مکه، ]اثر [دختر فرهادمیرزا، چاپ رسول جعفریان، در میراث اسلامى ایران، دفتر5، به کوشش رسول جعفریان، قم: کتابخانة آیت‌اللّه مرعشى‌نجفى، 1376ش؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ عبداللّه عثیمین، نشأة امارة آل‌رشید، ریاض 1401/1981؛ عبداللّه‌بن محمد غازى، افادة الانام بذکر اخبار بلداللّه الحرام مع تعلیقة المسمى باتمام الکلام، چاپ عبدالملک‌بن عبداللّه‌بن دهیش، مکه 1430/2009؛ محمدبن احمد فاسى، شِفاء الغَرام باخبار البلد الحرام، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفى محمد ذهبى، مکه 1999؛ محمدبن اسحاق فاکهى، اخبار مکة فى قدیم الدهر و حدیثه، چاپ عبدالملک‌بن عبداللّه‌بن دهیش، بیروت 1419/ 1998؛ محمدحسین‌بن مهدى فراهانى، سفرنامه میرزامحمدحسین حسینى فراهانى، چاپ مسعود گلزارى، تهران 1362ش؛ عریب‌بن سعد قرطبى، صلة تاریخ طبرى، در محمدبن جریر طبرى، تاریخ الطبرى: تاریخ الامم و الملوک، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ج 11، بیروت ]بى‌تا.[؛ محمد قزوینى، یادداشتهاى قزوینى، چاپ ایرج افشار، تهران 1363ش؛ محمدولى میرزاقاجار، سفرنامه حج سال 1260ق، در به سوى ام‌القرى، چاپ رسول جعفریان، ]تهران[ : مشعر، 1373ش؛ مسعودى، التنبیه؛ همو، مروج (بیروت)؛ مطهربن طاهر مقدسى، کتاب البدء و التاریخ، چاپ کلمان هوار، پاریس 1899ـ1919، چاپ افست تهران 1962؛ آلویس موزیل، شمال‌الحجاز، نقله الى العربیة عبدالمحسن حسینى، اسکندریه 1952؛ عبدالغفاربن على‌محمد نجم‌الدوله، سفرنامه‌اى شیرین و پرماجرا: سفرنامه مکه، در حدیث قافله‌ها، به‌کوشش على‌قاضى عسکر، تهران 1389ش؛ محمدبن احمد نهروالى، کتاب الاعلام باعلام بیت‌اللّه الحرام، چاپ على‌محمد عمر، قاهره 1425/2004؛ یاقوت حموى؛ یعقوبى، البلدان؛ همو، تاریخ؛Anne Blunt, A pilgrimage to Nejd: the cradle of the Arab race, Piscataway, N. J. 2002; Charles Montagu Doughty, Travels in Arabia deserta, London 1927; EI2, Suppl., s.v. "Darb Zubayda" (by Saad A. al-Rashid and M. J. L. Young); William Gifford Palgarve, Narrative of a year's journey through Central and Eastern Arabia: 1862-63, vol,1, London 1866; The Times comprehensive atlas of the world, London: Times Books, 2005.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا رضایی نس

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده