دخویه میخائیل یان
معرف
خاورشناس هلندى و مصحح شمارى از متون مهم جغرافیایى و تاریخى اسلامى
متن
دخویه، میخائیل‌یان ، خاورشناس هلندى و مصحح شمارى از متون مهم جغرافیایى و تاریخى اسلامى. دخویه در 13 اوت 1836/ 29 ربیع‌الآخر 1252 در ایالت فریزلند در شمال هلند به‌دنیا آمد. او سومین فرزند خانواده، پدرش کشیشى پروتستان و مادرش از نجبا بود (اسنوک هورخرونیه ، ص 7).در 1854/ 1270 در دانشگاه لیدن به تحصیل الهیات پرداخت، اما دو سال بعد به‌سبب بى‌علاقگى به الهیات، در دانشکدة ادبیات، زیرنظر راینهارت دزى (متوفى 1883/ 1300)، خاورشناس هلندى، به مطالعة زبان، ادب و تاریخ عرب پرداخت (همان، ص18ـ23). در 1859/ 1275 معاون رئیس مجموعه نسخه‌هاى خطى وارنر در کتابخانة دانشگاه لیدن شد و از 1869/ 1286 تا زمان مرگش، 17 مه 1909/ 26 ربیع‌الآخره 1327، رئیس این مجموعه بود (بروین، ص 98؛ لایل، ص 844). دخویه در 1860/1276 از رسالة دکترى خود با عنوان >«نمونه‌هایى از آثار شرقى در وصف مغرب، برگرفته از کتاب البلدان یعقوبى»< دفاع کرد. این رساله به همراه ترجمة لاتین همان سال در لیدن منتشر شد. دخویه در 1866/ 1283 استاد زبانهاى سامى دانشگاه لیدن شد و با تدریس در این دانشگاه، سنّت خاورشناسان هلندى سدة هفدهم/ یازدهم چون ارپنیوس و گولیوس را احیا کرد (کوردیه ، 1909ب، ص 327). دخویه در 1869/1286 استادتمام دانشگاه اوترخت و در 1877/ 1294 در دانشگاه لیدن استاد زبان عربى شد و تا 1906/1324 (زمان بازنشستگى) این کرسى را در اختیار داشت (اسنوک هورخرونیه، ص5، 34؛ کلویور، ص1؛ لایل، ص 844 ـ 845).دخویه همچنین عضو آکادمى سلطنتى علوم و هنرهاى هلند و بیشترِ انجمنهاى خاورشناسى اروپا بود (براى آگاهى از تمامى عضویتهایش ← اسنوک هورخرونیه، ص 92ـ94). در 1896/1314، دانشگاه کیمبریج دکترى افتخارى به او اعطا کرد و دخویه عضو دائمى فرهنگستان بریتانیا و بنیاد فرانسه شد (← اسنوک هورخرونیه، ص 5). او ضمن همکارى با > دایرة‌المعارف بریتانیکا< (ویرایش نهم و دهم)، مقالاتى چون «هزار و یک شب» را براى آن نگاشت. دخویه چند دهه عضو حزب لیبرال و عضو شوراى شهردارى لیدن و بعدها رئیس انجمن آموزشى شهردارى لیدن بود (د.ایرانیکا، ذیل مادّه).دخویه در پژوهشهایش بیشتر به تصحیح انتقادى آثار عربى نویسندگان، به ویژه مورخان و جغرافى‌دانان و شعراى متقدم، توجه داشت (بوان ، ص 849) و مى‌کوشید زمینه‌ساز آگاهى دانشجویان از متون جغرافیایى دورة اسلامى شود (دخویه، 1907، ص [v]).برخى از آثار پرشمار وى عبارت‌است از :آثار جغرافیایى. دخویه با همکارى راینهارت دزى بخشهایى از کتاب نزهة‌المشتاق ادریسى را با عنوان صفة‌المغرب و ارض‌السودان و مصر و الاندلس، به همراه ترجمة فرانسوى آن و با حواشى و تعلیقات، در 1866/ 1283 در لیدن منتشر کرد. بزرگ‌ترین اثر دخویه در جغرافیاى اسلامى چاپ مجموعه‌اى از کتابهاى مهم جغرافیایى سده‌هاى سوم و چهارم است (← یوینبول ، ص 85). این مجموعه با عنوان > مجموعه آثار جغرافى‌دانان عرب< در 1870/ 1287 تا 1894/ 1312 به‌چاپ رسید و مشتمل بود بر المسالک و الممالک اصطخرى، المسالک و الممالک ابن‌حوقل، احسن التقاسیم فى معرفة الاقالیم مقدسى، مختصر کتاب‌البلدان ابن‌فقیه، المسالک و الممالک ابن‌خرداذبه، الخراجِ قُدامة‌بن جعفر، الاعلاق النفیسة ابن‌رسته، البلدان یعقوبى، و التنبیه و الاشراف مسعودى. وى همچنین مطالعات و تحقیقاتى دربارة متونى چون صفة جزیرة‌العرب همدانى، رحلة ابن‌جبیر، معجم‌البلدان یاقوت‌حموى و عجائب‌الهند بزرگ‌بن شهریار ناخدا انجام داد (دخویه، 1907، ص x-[v]).آثار تاریخى. دخویه در 1863/ 1280 تا 1866/ 1283، فتوح‌البلدان بلاذرى را در لیدن منتشر کرد. همچنین بخش سوم کتاب العیون و الحدائق فى اخبار الحقائق، اثر نویسنده‌اى ناشناس، را منتشر کرد و در تصحیح و انتشار بخش ششم تجارب‌الامم مسکویه رازى با عنوان > قطعاتى از تاریخ عرب< با پیتر دو یونگ همکارى و آن را در دو جلد از 1869/ 1286 تا 1871/ 1288 در لیدن چاپ کرد. مهم‌ترین اثر دخویه، تصحیح و انتشار تاریخ طبرى است که به‌عنوان مصحح اصلى و با همکارى خاورشناسان مشهورى چون تئودور نولدکه ،هاینریش بارت ، دو یونگ، پریم ، آندریاس هاینریش توربکه ، کارل فرانکل ، میکلانجلو گوئیدى، مولر ، مارتین تئودور هوتسما آن را منتشر کرد (کوردیه؛ بوان، همانجاها). او این کتاب را با نام > سال‌نگار تاریخ براساس نوشتة ابوجعفر محمدبن جریر طبرى< منتشر کرد. تصحیح و انتشار این اثر یکى از بزرگ‌ترین دستاوردهاى خاورشناسى سدة نوزدهم و از نخستین کارهاى گروهى بین‌المللى در حوزة مطالعات اسلامى است (← بوان، همانجا؛ بروکمان ، ص 67؛ نیز ← تاریخ طبرى*).برخى دیگر از آثار تاریخى، جغرافیایى و فهرست‌نگارى دخویه عبارت است از: > رساله‌اى در باب قرامطه بحرین و فاطمیان< (لیدن 1862؛ براى اهمیت این کتاب در مطالعات اسماعیلیه ← براون ، ص 404؛ قس دفترى ، ص 11)؛ >رساله‌اى در باب فتح شام< (لیدن 1864)، کتابى منسوب به ابواسماعیل بصرى؛ > منتخباتى از کتابهاى جغرافیایى عربى< (لیدن 1907)؛ > فهرست موضوعى نسخه‌هاى خطى شرقى در کتابخانة آکادمى لوگودونو باتاو< که با همکارى دویونگ و دزى، طى سالهاى 1851ـ1877، در شش جلد به چاپ رسید (چاپ دوم با همکارى هوتسما و همراه با اصلاحات در 1888)؛ و > رساله‌اى در باب مهاجرت کولى‌ها (زُطها) از آسیا< (لیدن 1903).بسیارى از آثار تاریخى و جغرافیایى عربى که دخویه تصحیح کرده از منابع مهم تاریخ ایران است، اما وى به‌طور مستقل در زمینة ایران پژوهشى به انجام نرساند. اگرچه او گاهى حتى به خاور دور نیز پرداخته (← کوردیه، 1909الف، ص 381) و علاوه بر همکارى در نگارش بخشى از کتاب > سرزمینهاى اسلامى به نقل از منابع چینى< ، که زیرنظر هیرت نوشته شده، مقالات دیگرى نیز در حوزة خاور دور در نشریات اروپایى منتشر کردهاست (← بدوى، ص 148ـ157).زبان و ادب عربى. برخى از انبوه پژوهشهاى دخویه در این حوزه عبارت است از: تصحیح ترجمة انگلیسى ویلیام رایت (متوفى 1899/ 1317)، خاورشناس انگلیسى، از رحلة ابن‌جبیر (لیدن 1907)، جلد دوازدهم الکامل فى اللغة مبرّد (1892)، و > دستور زبان عربى< کاسپارى (1896ـ 1898) که دخویه، پس از مرگ رایت، با دقت و وسواس و در ادامة کار رابرتسون اسمیت آنها را با اصلاحات و اضافات منتشر کرد (← اسنوک هورخرونیه، ص 38؛ رایت، مقدمة دخویه، ص iX-VIII) و تصحیح دو اثر ادبى از سده‌هاى دوم و سوم هجرى، دیوان مسلم‌بن ولید انصارى ملقب به صَریع‌الغَوانى (لیدن 1875) و الشعر و الشعراء ابن‌قتیبه (لیدن 1904؛ براى آگاهى از سایر آثار دخویه ← یوینبول، ص 73ـ91).با آنکه دخویه بیشتر مصحح متونى است که پایة تحقیقات دانشمندان بعدى شد (تیبتس ، ص 108؛ براى برخى از این تحقیقات ← همان، ص 108، پانویس 5)، نباید پیشگامى او در پژوهشهاى اسلامى را نادیده گرفت، مثلاً در موضوعاتى چون قرمطیان یا شناسایى دقیق جَتها/ زُطها (← باسورث ، ج 1، ص 170)، نیز اهمیت معرفى او از کتاب المختار فى کشف الاسرار جوبرى* در مطالعات اجتماعى اسلام (← دخویه، 1866، ص 485ـ510؛ باسورث، ج 1، ص 109). در تصحیح، علاوه بر حواشى، یادداشتها و تعلیقات سودمند و گاه بى‌سابقه، دخویه پیوسته مقدمه‌هاى لاتین یا فرانسوى مختصرى نیز بر کتابها نوشته که حاوى اطلاعاتى ارزنده در باب نام و شرح‌حال نویسنده، آثار او و کارهاى سابق غربیان و معرفى نسخه‌هاى مورد استفاده و ویژگى آنهاست. براى نمونه مى‌توان به مقدمه‌هاى وى بر کتابهاى جغرافیایى اشاره کرد که در بسیارى از موارد جزو نخستین آگاهیهاى غربیان در باب موضوع است. همچنین به‌منظور قابل فهم‌سازى متن، وى بیشتر اوقات فهرستى از لغات و اصطلاحات کتاب عرضه کرده‌است. ارزش این تصحیحها زمانى روشن مى‌شود که بدانیم دخویه عمدتاً با متون موجود در آثار دیگر (چون صورالاقالیم بلخى)، یا متون به هم ریخته، پراکنده، درهم پیچیده و گمنام روبه‌رو بود و مى‌کوشید این مشکلات را حل و تصحیحى انتقادى از آنها عرضه کند (تیبتس، ص110).آخرین کار بزرگ دخویه برنامه‌ریزى و شروع ویراست نخست دایرة‌المعارف اسلام بود (← عقیقى، ج 3، ص 1106ـ 1108؛ دایرة‌المعارف اسلام*؛ قس اسعدى، ص 169ـ170). البته به‌جز تألیف بخش جغرافیایى مقالة «جزیرة‌العرب» ، براثر بیمارى امکان همکارى علمى بیشتر با این دایرة‌المعارف را نیافت؛ اما مکاتبه با دولتها و آکادمیها و تشویق آنها به مشارکت در نشر این دایرة‌المعارف را دنبال مى‌کرد (لایل، ص 847).پس از مرگ دخویه، بنیادى به نام او در لیدن تأسیس شد که با سرمایة آن آثار خاورشناسان اروپایى بسیارى به چاپ رسیدهاست (براى آگاهى بیشتر از این بنیاد و انتشارات آن ← بروین، ص 100؛ برگ ، ص 161ـ162؛ >«بنیاد دخویه»<، ص 186ـ 187).منابع:مرتضى اسعدى، مطالعات اسلامى در غرب انگلیسى‌زبان از آغاز تا شوراى دوم واتیکان (1965م)، تهران 1381ش؛ عبدالرحمان بدوى، موسوعة المستشرقین، بیروت 1984؛ نجیب عقیقى، المستشرقون: موسوعة فى تراث العرب، مع تراجم المستشرقین و دراساتهم عنه، منذالف عام حتى الیوم، قاهره 1964؛Cornelis Christiaan Berg, "Fondation de Goeje", JRAS, vol.70, no.1 (Jan.1938); A. A. Bevan, "Michāel Jan de Goeje", in ibid, vol.41, no.3 (July 1909); Clifford Edmund Bosworth, The mediaeval Islamic underworld: the Banū Sāsān in Arabic Society and literature, Leiden 1976; Edward Granvill Browne, A literary history of Persia, vol.1, London 1919; J. Brugman, "Dozy: a scholarly life according to plan", in Leiden Oriental connections: 1850-1940, ed. Willem Otterspeer, Leiden: Brill, 1989; Johannes Thomas Pieter de Bruijin, "Collective studies of the Muslim world: institutions, projects and collections", in ibid; Henri Cordier, "Michael Jan de Goeje", Toung Pao, vol.10, no.3 (1909a); idem, "M. J. De Goeje: Assocíé étranger de l'Académie des inscriptions et belles - lettres", Journal des savants, vol.7 (1909b); Farhad Daftary, "Ismaili studies: Medieval antecedents and modern developments", The Institute of Ismaili Studies, 2008. Retrieved May 5, 2012, from http:// www.iis.ac.uk/ view - article.asp? content entdeckte ، ID=101252; M. J. De Goeje, "Gaubari's geheimnisse'", ZDMG, vol.20 (1866); idem, Selections from Arabic geographical literature, Leiden 1907; EIr., s.v. "De Goeje" (by A. J. M. Vrolijk); "Fondation de Goeje", JRAS, vol.69, no.1 (Jan. 1937); Th. W. Juynbool, "Liste Michaël Jan De Goeje", in Christiaan de publications des Snouck Hurgronje, Michaël Jan De Goeje, Leiden 1911; A. Kluyver, "Michael Jan de Goeje", Journal of the Gypsy Lore Society, vol.3 (July 1909-April 1910); C. J. Lyall, Hurgronje, traduction Snouck C. par Goeje, de Jan "Michael Française de Madeleine Chauvin; avec portrait, Leiden: Brill", JRAS, vol.43, no.3 (July 1911); Christiaan Snouck Hurgronje, Michaël Jan De Goeje, Leiden 1911; Gerald R. Tibbetts, "The Balkhi school of geographers", in The history of cartography, vol.2, book 1, ed. J. B. Harley and David Woodward, Chicago 1992; W. Wright, A grammar of the Arabic language, ed. W. Robertson Smith and M. J. De Goeje, Cambridge 1971.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد عباس

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده