دخان سوره
معرف
چهل‌وچهارمین سورة قرآن کریم در ترتیب مصحف
متن
دخان، سوره، چهل‌وچهارمین سورة قرآن کریم در ترتیب مصحف. سورة دخان از سور مَثانى است (رامیار، ص 595)، 59 آیه دارد که در پنج کلمه آن اختلاف هست (← دانى، ص 198؛ ابن‌جزرى، ج 2، ص 371). در ترتیب نزول به این سوره رقمهایى بین 54 تا 63 داده شده‌است و پیش از سورة زخرف و پس از سورة جاثیه قرار دارد (← مقدمتان فى علوم‌القرآن، ص 9، 12؛ زرکشى، ج 1، ص 193؛ رامیار، ص 612).نام سوره از آیة دهم آن اخذ شده و به معناى دود است (راغب اصفهانى، ذیل «دخن»؛ فیروزآبادى، ج 1، ص 424) و نام دیگرى براى آن ذکر نشده‌است. دربارة مراد از «دخان‌مبین» در آیة 10 نیز دو قول ذکر شده‌است: نخست آنکه اهل مکه به‌سبب اصرار در عناد و کفرورزى و آزار و اذیت پیامبر اکرم و مسلمانان و براثر نفرین آن حضرت به خشکسالى دچار شدند و مراد از دخان، همین خشکسالى است که سبب نزول آیه شده‌است (← سیوطى، 1402، ص 254)؛ دیگر آنکه «دخان مبین» را یکى از نشانه‌هاى قیامت دانسته‌اند (← طبرى؛ طوسى؛ زمخشرى، ذیل آیه).مفسران به اتفاق سورة دخان را مکى دانسته‌اند (براى نمونه ← طوسى، ج9، ص223؛ ابن‌عطیه، ج 14، ص 283؛ فیروزآبادى، همانجا)، گرچه برخى آیة پانزدهم آن را استثنا کرده‌اند (← زمخشرى، ج 4، ص 269؛ فخررازى، ج 27، ص 202) که ظاهراً ناشى از فهم ایشان از آیه است (← ابن‌عاشور، ج 25، ص 275).این‌سوره، پنجمین سوره از مجموعة هفت‌گانة حوامیم* است که در بیشتر ترتیب نزولها، به‌ترتیب مصحف کنونى آمده‌اند (← ابن‌ندیم، ص 28ـ29؛ سیوطى، 1408، ص 118ـ 119؛ رامیار، ص674) که شاهدى بر نزول پیاپى و یکپارچه آنهاست. همچنین ساختار کلى، سیاق، مطالب و مضامین سورة دخان حاکى از نزول آن در مرحلة پایانى سوره‌هاى مکى است (← دروزه، ج 4، ص 534؛ طباطبائى، ج 18، ص 130؛ صبحى صالح، ص 185).مقصود اصلى سورة انذار مشرکان به دلیل تردید ایشان در حقانیت قرآن و انکار بعث و نشور در قیامت است (بقاعى، ج 7، ص 62؛ طباطبائى، ج 18، ص 129). آهنگ سریع و آیات کوتاه و لحن کوبندة آن مؤید این انسجام موضوعى در سوره است (← سیدقطب، ج 7، جزء25، ص 358).سوره با حروف مقطعه و بیان نزول قرآن‌کریم در شبى مبارک که در آن شب هرگونه کارى، به امر خدا، به نحوى استوار فیصله مى‌یابد، آغاز شده‌است (← آیات 1ـ6). دربارة این شب اختلاف هست، برخى آن را شب قدر و گروهى نیمة شعبان دانسته‌اند (← طبرى؛ طوسى، ذیل دخان: 3). البته قول نخست صحیح‌تر به نظر مى‌رسد زیرا با آیة «اِنَّا اَنْزلنَاهُ فى‌لَیلَةِ القَدْرِ» (قدر:1) نیز مطابقت دارد (← زمخشرى؛ طبرسى، ذیل دخان : 3). مفسران با توجه به فعل مضارع در تعبیر «فیها یُفْرَقُ» در آیة چهار بیان کرده‌اند که آن شب مبارک (شب قدر) استمرار دارد و در ماه رمضان در هر سال تکرار مى‌شود و همیشگى است (← طبرى؛ طوسى؛ طبرسى؛ طباطبایى، ذیل آیه؛ نیز ← قدر*، سوره؛ لیلة‌القدر*). در ادامه با ذکر برخى صفات خداوند بر ربوبیت او تأکید شده و شک و تردید مشرکان در این‌باره یادآور شده‌است (← آیات 7ـ9) و آنان به عذاب دخان بیم داده شده‌اند (← آیة 10). همچنین خاطرنشان شده که آنها در چنین روزى دست به دعا برمى‌دارند تا خداوند عذاب را از ایشان بر طرف سازد و ایمان آورند. گرچه این عذاب الهى رفع مى‌شود ولى به دلیل اصرار بر اعراض از حق، ایشان از عذابى عظیم‌تر «بطشه کبرى» و انتقام الهى برحذر داشته شده‌اند (← آیات 11ـ16). در آیات بعدى به داستان حضرت موسى علیه‌السلام و رفتن او نزد فرعون به امر خدا و، درخواست از وى براى آزادسازى بندگان خدا از سلطة ربوبى خودش (اَدُّوا اِلَىَّ عِبادَاللّه) اشاره کرده و بزرگى‌طلبى فرعون را نکوهیده و یادآور شده که سرانجام بنى‌اسرائیل، بنابه وحى ‌الهى، شبانه از مصر گریختند و از نیل گذشتند و فرعون که به دلیل تعدى بر بندگان مصداق استکبار بود. همراه با سپاهیانش آنان را تعقیب کردند و داراییهاى خود را وانهادند و در نیل غرق شدند، و این باید مایة عبرت باشد (← آیات 17ـ33). سپس به نقل تکذیب و انکار مشرکان نسبت به آخرت پرداخته و با مقایسة ایشان با قوم تُبَّع*، عاقبت آنان را یادآور شده‌است (← آیات 34ـ37). همچنین، بیهوده نبودن آفرینش آسمانها و زمین به عنوان شاهدى بر حقانیت بر پایى رستاخیز ذکر شده‌است (← آیات 38ـ39). در بخش بعدى با ذکر نام «یوم‌الفصل» براى قیامت با آهنگى تند و کوبنده، صحنه‌هایى هولناک از عذاب اخروى براى گناهکاران و جلوه‌هایى زیبا از پاداش پرهیزگاران و برخوردارى آنان از نعمتهاى بى‌کران الهى تبیین گردیده (← آیات 40ـ57) و سرانجام سوره به طور موجز با سخن از خصلت پنددهندگى قرآن و انذار از انواع عذاب الهى به اتمام رسیده‌است (← آیات 58ـ59).وجوه تناسب در سه سورة زخرف، دخان و جاثیه آشکار است. این تناسب در همگونى و همخوانى معانى و مضامین کاملاً مشهود است؛ نظیر وصف قرآن کریم (← زخرف: 2ـ4؛ دخان: 2ـ6؛ جاثیه: 2)، انکار کفار نسبت به یگانگى خدا، ارسال نبى و بعث و نشورِ روز رستاخیز (زخرف: 7، 15، 19، 24، 31، 78؛ دخان: 13ـ14، 34ـ36؛ جاثیه: 32)، تهدید ایشان به عذاب الهى (زخرف: 41ـ42، 83 ؛ دخان: 10ـ16؛ جاثیه: 8 ـ11)، ذکر مثال از امم گذشته و سرنوشت ایشان (زخرف: 46ـ56، 63ـ65؛ دخان: 17ـ33، 37؛ جاثیه: 16ـ17) و سرانجامِ مؤمنان و کافران در قیامت (زخرف: 67ـ77؛ دخان: 43ـ57؛ جاثیه : 30ـ31). همچنین سورة دخان با تعابیرى ناظر بر انذار آغاز شده و سورة زخرف با این تعبیرات خاتمه یافته‌است (طبرسى، ج 9، ص 91؛ بقاعى، همانجا). این همانندى در پایان سورة دخان و آغاز سورة جاثیه، در سخن از قرآن کریم نیز دیده مى‌شود. به علاوه تعبیرات متناظر در آغاز این دو سوره دربارة نزول قرآن، همواره معرکة آراى مفسران بوده‌است. به عقیدة اکثر مفسران تعبیر «انزال» در آیة سوم سورة دخان بر نزول دفعى و یکپارچة قرآن در شب قدر و عبارت «تنزیل» در آیة دوم سورة جاثیه بر نزول تدریجى آن در مدت رسالت پیامبر اکرم دلالت دارد (براى نمونه ← راغب اصفهانى، ذیل «نزل»؛ طبرسى؛ بقاعى؛ طباطبائى، ذیل دخان: 3). البته در این‌باره اقوال دیگرى نیز هست، از جمله اینکه مراد از انزال قرآن در شب قدر را آغاز نزول آن دانسته‌اند (← طبرسى، همانجا).در باب فضیلت تلاوت سورة دخان و آثار آن روایات متعددى آمده‌است (براى نمونه ← ابن‌ضریس، ص 169؛ طبرسى، ج9، ص 91؛ مجلسى، ج 89 ، ص 299ـ300). همچنین تلاوت این سوره در شب و روز جمعه توصیه شده‌است (← طبرسى؛ مجلسى، همانجاها).منابع : علاوه بر قرآن؛ ابن‌جزرى، النشر فى القراءات العشر، چاپ على‌محمد ضباع، مصر ?]1940[، چاپ افست تهران ]بى‌تا.[؛ ابن‌ضریس، فضائل القرآن و ما انزل من القرآن بمکة و ما انزل بالمدینة، چاپ مسفربن سعید دماس غامرى، ]ریاض[ 1408/1988؛ ابن‌عاشور (محمد طاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، تونس 1984؛ ابن‌عطیه، المُحَرّرُ الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز،ج14، ]رباط[1409/1989؛ ابن‌ندیم (تهران)؛ ابراهیم‌بن عمر بقاعى، نظم‌الدرر فى تناسب الآیات و السور، چاپ عبدالرزاق غالب‌المهدى، بیروت 1424/2003؛ عثمان‌بن سعید دانى، کتاب التیسیر فى القراءات السبع، چاپ اوتو پرتسل، بیروت 1406/1985؛ محمد عزة دروزه، التفسیر الحدیث: ترتیب السّور حسب النزول، بیروت 1421/ 2000؛ حسین‌بن محمد راغب اصفهانى، المفردات فى غریب القرآن، چاپ محمد سیدکیلانى، بیروت ]بى‌تا.[؛ محمود رامیار، تاریخ قرآن، تهران 1362ش؛ محمدبن بهادر زرکشى، البرهان فى علوم القرآن، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت 1408/1988؛ زمخشرى؛ سیدقطب، فى‌ظلال‌القرآن، بیروت 1386/1967؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، تناسق الدرر فى تناسب السّور، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت 1408/1987؛ همو، لباب‌النقّول فى اسباب النّزول، تونس 1402/1981؛ صبحى صالح، مباحث فى علوم القرآن، بیروت 1968، چاپ افست قم 1363ش؛ طباطبائى؛ طبرسى؛ طبرى، جامع؛ طوسى؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیر الکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت 1421/2000؛ محمدبن یعقوب فیروزآبادى، بصائر ذوى‌التمییز فى لطائف‌الکتاب العزیز، ج 1، چاپ محمدعلى نجار، بیروت ]بى‌تا.[؛ مجلسى؛ مقدمتان فى علوم القرآن، چاپ آرتور جفرى و عبداللّه اسماعیل صاوى، قاهره: مکتبة‌الخانجى، 1392/1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

نرگس پروازی ایزدی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده