دحْوالارْض
معرف

اصطلاحى قرآنى و حدیثى

متن


دَحْوُالاَرْض، اصطلاحى قرآنى و حدیثى. مصدر «دَحْوْ» به معناى واگسترانیدن (بیهقى، ج ۱، ص۹۰)، گسترش دادن (خلیل‌بن احمد، ج ۳، ص۲۸۰، ذیل «دحو») و چیزى را از جاى آن برکندن (راغب اصفهانى، ذیل «دحا») و ترکیب «دَحْوُالاَرْض» به معناى گستراندن زمین است. در قرآن از این مصدر، تنها صیغة مفرد مذکر غایبِ فعلِ ماضى آن از باب «فَعَلَ یَفْعُلُ»، در آیة ۳۰ سورة نازعات (وَالْاَرضَ بَعْدَ ذلِکَ دَحَیها) به کار رفته‌است. مفسران ذیل این آیه، درباره چگونگى آفرینش و گسترش زمین سخن گفته‌اند.طبرى به اختلاف‌نظر اهل تفسیر در باب معناى «بعدَ ذلک» در این آیه اشاره کرده‌است. به نوشته وى (ذیل نازعات: ۳۰)برخى از آنان «بعد» را در این آیه به معناى اصلى آن، که خلاف «قبل» است، گرفته و قائل شده‌اند که گسترش زمین پس از آفرینش آسمان بوده‌است. در مقابل، گروهى دیگر «بعد ذلک» را به معناى «مع‌ذلک» گرفته و گفته‌اند که زمین پیش‌از آسمان آفریده و گسترده شده‌است. البته طبرى (همانجا) خبرى منقول از ابن‌عباس را سازگارتر با ظاهر آیه دانسته‌است؛ که براساس آن میان آفرینشِ (خلق) زمین، و گسترشِ (دحو) آن تفاوت قائل شده و خلقت آسمان را پس از آفرینش زمین و پیش از گستردن آن تلقى کرده‌است. طبرى در تاریخ‌الامم و الملوک (ج ۱، ص۲۳)، ضمن آوردن همین مباحث، دلیل پذیرش این قول را این دانسته که ملاک معنا کردنِ کلمات، کاربرد اهل زبان است و در زبان عربى، «بعد» متضاد «قبل» است و به معناى «مع» نیست.فخررازى (ذیل آیه) قول دیگرى را به دو قول مذکور افزوده که براساس آن مراد از «دحو» گستردن محض زمین نیست، بلکه منظور نوعى گستردن است که زمین را آماده رویاندن گیاهان کند و این تنها پس از خلقت آسمان حاصل مى‌شود. محمدبن باقر مجلسى اشکالات وارد بر خلق و گسترش زمین را پاسخ داده (← ج ۵۴، ص ۲۲ـ۲۵) و روایات را بر آن تطبیق داده‌است (← ص ۲۵ـ۲۱۶).



همچنین در برخى منابع آمده‌است که «نون» همان ماهى‌اى است که طبقات هفت‌گانة زمین بر آن گسترش یافته‌است (← ازهرى؛ ابن‌منظور، ذیل «نون»؛ نیز ← طبرى، ذیل قلم: ۱).در روایات، دَحوالاَرض را با خلقت کعبه ارتباط داده‌اند. بر این اساس کعبه دو هزار سال پیش از گستردن زمین آفریده شده‌است (← کلینى، ج ۴، ص ۱۹۸؛ ابن‌بابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص۲۵۰). از قول ابن‌عباس نقل شده که خانة کعبه پیش از خلقت جهان بر آب قرار داشته‌است (← طبرى، ذیل بقره : ۱۲۷). بنابه روایتى، دلیل قرارگرفتن کعبه در وسط زمین این است که گستردن زمین از آنجا شروع شده‌است (← ابن‌بابویه، ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، ج ۲، ص ۳۹۶). بنابه روایتى دیگر، حضرت على علیه‌السلام وجه تسمیه مکه به «اُمُّالقُرى» را این دانسته که گستردن زمین از آنجا آغاز شده‌است (← همان، ج ۲، ص ۵۹۳؛ نیز ← ازرقى، ج ۱، ص ۳۲ـ۳۴).



طبق روایات و کتب فقهى، تاریخِ دحوالارض روز بیست‌وپنجم ذیقعده و روزة آن مستحب است (براى نمونه ← طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص ۶۶۹؛ همو، النهایة، ص ۱۶۹). در روایات، براى این روز بعضى وقایع تاریخى دربارة انبیاى بزرگ ذکر شده‌است، از جمله نزول نخستین رحمت آسمانى بر آدم علیه‌السلام (← ابن‌بابویه، ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۲۴۲)، نشستن کشتى نوح بر کوه جودى (طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص۸۲۰)، تولد ابراهیم خلیل، و تولد عیسى‌بن مریم در شب بیست‌وپنجم ذیقعده (ابن‌بابویه، ۱۳۶۸ش، ص ۷۹؛ همو، ۱۴۰۴، ج ۲، ص ۸۹؛ قس طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص ۶۷۱، که ولادت ابراهیم را در اول ذیحجه دانسته‌است). البته مسیحیان معتقدند که عیسى علیه‌السلام در ۴ دى/ ۲۵ دسامبر متولد شد و این روزى است که خورشیدپرستان آن را روز تولد خورشید مى‌دانستند و جشن مى‌گرفتند (← آقابزرگ طهرانى، ج ۲۵، ص ۳۰۳). براى روز دحوالارض دعاهایى نیز ذکر شده‌است (← طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص ۶۷۱ـ۶۹۹؛ ابن‌طاووس، ج ۲، ص ۲۷ـ۲۹). تک‌نگاریها درباره دحوالارض زیاد نیست، تنها میرداماد بخشى از کتاب الاربعه ایام را به این روز اختصاص داده‌است (← آقابزرگ طهرانى، ج ۲۵، ص ۳۰۲).



منابع: آقابزرگطهرانى؛ ابن‌بابویه، ثواب‌الاعمال و عقاب‌الاعمال، قم ۱۳۶۸ش؛ همو، علل‌الشرایع، نجف ۱۳۸۵ـ۱۳۸۶، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ همو، کتاب مَن لایَحضُرُه الفقیه، چاپ على‌اکبر غفارى، قم ۱۴۰۴؛ ابن‌طاووس، اقبال‌الاعمال، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم ۱۴۱۴ـ۱۴۱۶؛ ابن‌منظور؛ محمدبن عبداللّه ازرقى، اخبار مکة و ماجاء فیها من الآثار، چاپ رشدى صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش؛ محمدبن احمد ازهرى، تهذیب‌اللغة، ج ۱، چاپ عبدالسلام محمد هارون، مصر ۱۳۸۴/ ۱۹۶۴؛ احمدبن على بیهقى، تاج‌المصادر، چاپ هادى عالم‌زاده، تهران ۱۳۶۶ـ۱۳۷۵ش؛ خلیل‌بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدى مخزومى و ابراهیم سامرائى، قم ۱۴۰۹؛ حسین‌بن محمد راغب‌اصفهانى، المفردات فى غریب‌القرآن، چاپ محمد سیدکیلانى، تهران ?] ۱۳۳۲ش[؛ طبرى، تاریخ (بیروت)؛ همو، جامع؛ محمدبن حسن طوسى، مصباح‌المتهجّد، بیروت ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ همو، النهایة فى مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت: دارالاندلس، ]بى‌تا.[، چاپ افست قم ]بى‌تا.[؛ محمدبن عمر فخررازى، التفسیر الکبیر، او، مفاتیح‌الغیب، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ کلینى؛ مجلسى.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

الهه هادیان رسنان

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده