دجْوی یوسف بن احمد
معرف
خطیب، مؤلف، مفسر، محدّث و فقیه مالکى قرن سیزدهم و چهاردهم
متن
دِجْوى، یوسف‌بن احمد، خطیب، مؤلف، مفسر، محدّث و فقیه مالکى قرن سیزدهم و چهاردهم. کنیه‌اش ابوالمحاسن و لقبش جمال‌الدین است (کوثرى، ص565). او در 1287 در دِجوَه، از روستاهاى استان قَلیُوبیه مصر، به‌دنیا آمد (همان، ص566؛ خفاجى، ج 2، ص 51). در کودکى به علت آبله بینایى خود را از دست داد، باوجوداین در همان سنین حافظ قرآن شد (کوثرى، همانجا؛ زکى محمد مجاهد، ج 1، ص 422).در 1301 (قس زکى محمد مجاهد، همانجا که 1302 را ذکر کرده)، زمانى که چهارده ساله بود، پدرش وى را به جامع ازهر فرستاد و به‌مدت شانزده سال، نزد استادان مشهور به فراگیرى فقه، اصول، قرائت، تفسیر و حدیث پرداخت. مشهورترین استادان مالکى‌مذهبِ دجوى عبارت‌اند از: احمد رفاعى فیّومى، شیخ‌سلیم بِشرى، هارون‌بن عبدالرزاق بنجاوى، و محمدبن سالم طموم. همچنین او نزد برخى از عالمان شافعى ازهر چون محمد بحیرى و عطیه عدوى درس خواند. علم قرائت را نیز از مُقرى مشهور، شیخ‌حسن جُرَیسى، آموخت (کوثرى؛ خفاجى، همانجاها).دجوى در 1317 مدرک «الشهادة العالَمیة» را دریافت کرد. موفقیت دجوى، به‌رغم نابینایى، تحسین عالمان ازهر از جمله شیخ‌راضى حنفى را برانگیخت (همانجاها). دجوى پس از دریافت این مدرک به تدریس علوم دینى در ازهر پرداخت. مجالس درس وى پررونق و شاگردانش بسیار بودند، از جمله مجالس درسىِ تفسیر قرآن و احادیث نبوى که پس از نماز صبح در رواق عباسىِ جامع ازهر تشکیل مى‌شد (خفاجى، ج 2، ص 52ـ53). بسیارى از شاگردان وى بعدها در جرگة عالمان دینى یا رؤساى محاکم شرعى مصر درآمدند (زکى محمد مجاهد، همانجا). عبداللّه عفیفى‌بک، عبدالوهاب عبداللطیف، محمداحمد عَلیوَه، سعید طیب جزائرى، محمدحافظ تجانى، و محمدزاهد کوثرى از مشهورترین شاگردان او بوده‌اند (کوثرى، ص 567؛ طُعمى، ص 135؛ زکى محمد مجاهد، همانجا).دجوى عضو جماعة کبارالعلماءِ ازهر بود (کوثرى، ص 565؛ خفاجى، ج 2، ص 51). او در زمان خود مشهورترین عالم مالکى بود و مالکیان شهرها و کشورهاى مختلف، در مسائل شرعى خویش از وى استفتا مى‌کردند (خفاجى، ج 2، ص 52؛ طعمى، همانجا). دجوى را فردى پرهیزگار، باذکاوت، داراى حافظه قوى، معلومات فراوان و بیان و قلمى تأثیرگذار دانسته‌اند (← کوثرى؛ طعمى؛ زکى محمد مجاهد، همانجاها).دجوى در 1301ش/ 1365در عزبة‌النخل، محلى در نزدیکى قاهره، درگذشت و در مقبرة عین‌شمس به خاک سپرده شد (کوثرى، همانجا؛ زرکلى، ج 8 ، ص 216).دجوى از فعالیتهاى اسلام‌ستیزانة مبلّغان مسیحى و گسترش و نفوذ مسیحیت و نیز اندیشه‌هاى مادى‌گرایانه و ضددینى در جوامع اسلامى نگران بود. ازاین‌رو بخش مهمى از فعالیتهاى علمى و اجتماعى وى، در قالب درس، سخنرانى و نوشتن کتاب و مقاله، مبارزه با جریانهاى مذکور بود. او با بسیارى از مجلات مانند المنار (براى نمونه ← المنار، ج 33، ش 1، ذیقعده 1351، ص 33ـ39)، الأزهر، نورالاسلام (← نجدى قصیمى، ص 37)، و مجلة‌الاسلام همکارى مى‌کرد و مقالات و فتواهاى وى در آنها چاپ مى‌شد (طعمى؛ زکى محمد مجاهد؛ خفاجى، همانجاها). دجوى در این آثار علاوه‌بر تبیین اغراض پنهان مبلّغان و اثبات بطلان عقاید آنان، بر این نکته تأکید داشت که شریعت اسلام توانایى ادارة زندگى بشر و تأمین نیازهاى مادى و معنوى جامعة انسانى را در همة زمانها و مکانها دارد (← خفاجى، ج 2، ص 55). دجوى براى مقابله با مبلّغان مسیحى، نهاد جمعیة النهضة الاسلامیة و همچنین نهاد دیگرى براى یارى‌رسانى به جنگ‌زدگان مسلمان عثمانى در زمان سلطان‌عبدالمجید دوم (ﺣک : 1340ـ1342)، تأسیس کرد (همان، ج 2، ص 54؛ زکى محمد مجاهد، همانجا).برخى از مهم‌ترین آثار دجوى عبارت‌اند از: الجواب المُنیف فى الرد على مدّعى التحریف فى الکتاب الشریف، که ردیه‌اى است بر کتاب ویلیام گلدساک ، کشیش انگلیسى، و بارها در مصر به‌چاپ رسیده‌است؛ خلاصة علم‌الوضع؛ تنبیه‌المؤمنین لمحاسن‌الدین؛ المحاضرة‌الأزهریّة؛ سبیل‌السعادة، در فلسفه اخلاق و اسرار شریعت؛ رساله‌اى در تفسیر آیة 23 سورة انبیاء (لایُسئَلُ عمّا یَفْعَلُ و هم یُسئَلون)؛ رسائل‌السلام و رسل‌الاسلام، که خطاب به مردم امریکا نوشته شده و به زبان انگلیسى نیز ترجمه شده‌است؛ کتابى در نقد کتاب الاسلام و اصول الحکم، اثر على عبدالرازق؛ صواعقُ مِنْ نار فى الرّد على صاحب‌المنار؛ هدایة‌العباد الى طریق الرّشاد؛ مقالات و فتاوى الشیّخ یوسف الدّجوى، که پس از وفات وى چاپ شد (خفاجى، ج 2، ص52ـ 53؛ فهرس الخزانة التیموریة، ج 1، ص 248، ج 3، ص 98؛ یوسف الیان سرکیس، ج 1، ستون 867 ؛ محمد خیر رمضان یوسف، ج 2، ص 828 ؛ زکى محمد مجاهد، ج 1، ص 423).منابع: محمدعبدالمنعم خفاجى، الازهر فى الف عام، بیروت 1407ـ1408/ 1987ـ1988؛ خیرالدین زرکلى، الاعلام، بیروت 1980؛ زکى محمد مجاهد، الاعلام الشرقیة فى المائة الرابعة عشرة‌الهجریة، بیروت 1994؛ محیى‌الدین طُعمى، النور الابهر فى طبقات شیوخ الجامع الازهر، بیروت 1412/1992؛ فهرس الخزانة التیموریة، قاهره: دارالکتب المصریة، 1366ـ1369/ 1947ـ1950؛ محمد کوثرى، مقالات الکوثرى، ]قاهره[ 1414/1994؛ محمد خیر رمضان یوسف، معجم المؤلفین المعاصرین فى آثارهم المخطوطة و المفقودة و ما طبع منها او حُقِّق بعد وفاتهم، ریاض 1425/2004؛ عبداللّه نجدى قصیمى، شیوخ‌الازهر و الزیادة فى الاسلام، بیروت 2007؛ یوسف الیان سرکیس، معجم المطبوعات العربیة و المعربة، قاهره 1346/1928، چاپ افست قم 1410.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدحسین شمسایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده