دجاجه
معرف
از صورتهاى فلکى نیمکرة شمالى آسمان
متن
دَجاجه، از صورتهاى فلکى نیمکرة شمالى آسمان. دجاجه را به‌صورت پرنده‌اى در حال پرواز تصور کرده‌اند. اما دربارة اینکه این صورت نماد چه پرنده‌اى است در تمدنهاى مختلف اختلاف‌نظر وجود دارد، چنان‌که آن را مرغ (ماکیان)، عقاب یا قو دانسته‌اند (← برنم ، ج 2، ص 751). در دورة اسلامى، صوفى (1406، ص 91) آن را طائر (پرنده) و دجاجه (مرغ) نامیده (نیز ← گنابادى، باب 3، صورت 9، ص ] 29[)، اما ابوریحان بیرونى (1362ش، ص 92) آن را چون بطّى (مرغابى) گردن‌دراز و پرگشاده وصف کرده‌است.واژة عربى دجاجه از ریشة د ج ج، به معنى حرکت آهسته با گامهاى نزدیک یا جلو و عقب‌رفتن است (← ابن‌منظور، ذیل «دجج»). به‌دلیل خصلت مرغ در حرکت به جلو و عقب، در عربى آن را دجاجه نامیده‌اند (زبیدى، ذیل «دجج»). این واژه در سریانى به‌صورت Zagtā/ Zāgtā به‌کار رفته‌است (مشکور، ج 1، ص 239).ظاهراً شکل کنونى این صورت فلکى در تمدنهاى بین‌النهرینى ریشه دارد. در آثار به‌جامانده از تمدن بابِل احتمالاً این پرندة آسمانى را ارخگه مى‌نامیدند که بعدها در اسطوره‌هاى ایرانى و عربى به پرنده‌اى به نام رخ* یا سیمرغ* تغییر یافته‌است (← آلن ، ص 193؛ برنم، همانجا؛ نیز ← د. اسلام، چاپ دوم، ذیل khkh" " Al-Ru. از رخ در داستانهاى سندباد در کتاب هزار و یک شب سخن به‌میان آمده‌است (← الف لیلة و لیلة، ج 3، ص 149). از وصفهاى یونانیها نیز دقیقاً مشخص نیست که آنها چه پرنده‌اى را نماد این صورت فلکى مى‌دانستند (بطلمیوس، 1998، ص 350، پانویس 134)، هر چند برخى بر مبناى توصیف آراتوس قو را متصور دانسته‌اند.البته در دورة رومى این صورت فلکى همواره با قویى افسانه‌اى در پیوند بود (آلن، ص 192). در اساطیر یونان و روم باستان واژه ΰ(cycnos : به معنى قو) در پنج داستان اسطوره‌اىِ مختلف آمده‌است. از ویژگیهاى بارز برخى از آنها مبدل‌شدن قهرمان داستان به یک قو در پایان ماجراست (گریمال ، ذیل "cycnos").درنتیجه، استفاده از واژة cygnus در زبان انگلیسى (و واژه‌هاى مشابه در دیگر زبانهاى اروپایى) براى نامیدن صورت فلکى دجاجه (← آلن، همانجا) که ظاهراً برگرفته از همان ریشة یونانى است، به نوعى بر پیوند اساطیرى دجاجه با داستانهاى مذکور دلالت دارد. به نوشتة آلن (ص 194) مسیحیان معاصر با کائسیوس ، شاعر رومى قرن اول میلادى، این صورت فلکى را به شکل صلیب تصور مى‌کردند. در متون نجومى جدید نیز گاهى آن را صلیب شمالى مى‌نامند (← بکیچ ، ص 196). البته در نجوم عامیانه عرب، گروهى از ستارگان صورت فلکى دلفین* را به‌دلیل شکل ظاهریشان صلیب مى‌نامیدند (← ابن‌قتیبه، ص 151ـ152؛ صوفى، 1406، ص 151).یکى از ویژگیهاى جالب توجه دجاجه، موضع آن در بخشى باشکوه و پرستاره از نوار راه کاهکشان (مَجَرّه) است، چنان‌که این موضوع موردتوجه بطلمیوس (1998، ص 404) و صوفى (1406، ص 91ـ96) قرار گرفته‌است.بطلمیوس (1998، ص 350ـ351) براى طرح اصلى صورت فلکى دجاجه هفده ستاره اصلى برشمرده و قدرهاى آنها را چنین آورده‌است: یکى از قدر دوم، پنج تا از قدر سوم، نه تا از قدر چهارم و دو تا از قدر پنجم. عبدالرحمان‌بن عمر صوفى، منجم مشهور دورة اسلامى، تعداد ستارگان دجاجه را مانند بطلمیوس گزارش کرده‌است. او براساس رصدهایش قدرهاى متفاوتى را ثبت کرده، چنان‌که هشت ستاره را در قدر چهارم و یکى را در قدر ششم آورده و قدرهاى دیگر ستارگان آن را مانند بطلمیوس ذکر کرده‌است (1406، ص 98؛ براى مقایسه قدرهاى صوفى و بطلمیوس در یک منبع تاریخى ← ابوریحان بیرونى، 1373ـ 1375، ج 3، ص 1032ـ 1033). قدرهاى ستارگان دجاجه از دید صوفى با آنچه آرگلاندر(منجم آلمانى) در قرن سیزدهم/ نوزدهم ثبت کرده‌است، همخوانى بهترى دارند (← صوفى، 1997، ص 16).در میان ستارگان دجاجه دو ستارة اول ()و پنجم ()، که به‌ترتیب شاخص منقار و دم پرندة فرضى بودند، اهمیت بیشترى داشتند. در دورة اسلامى آنها را به‌ترتیب منقارالدجاجه و ذنب‌الدجاجه یا رِدْف (به معنى پسین/ پسرو) مى‌نامیدند و به نوشتة صوفى (1406، ص 91ـ92) این دو ستاره را بر صفحة اسطرلاب رسم مى‌کردند. همچنین به نوشتة وى عرب قدیم ستاره‌هاى ششم ()، چهارم ()، دهم ()، و دوازدهم ()را فوارس (اسب‌سواران) مى‌نامیدند. چرا که ظاهراً این ستاره‌ها در آسمان بر یک خط‌اند و آنها را به چهار اسب‌سوار تشبیه مى‌کردند. البته، بعضى ستارة نهم ()را نیز جزو فوارس مى‌دانستند (همان،ص 95). این ستارگان در طرح بطلمیوس و صوفى، دو بال دجاجه را مى‌سازند. ظاهراً فوارس و ردف در علم انواء* هم کاربرد داشتند (← ابن‌قتیبه، ص 151).صوفى (1406، ص 94ـ95) در مواردى از مواضع یا طرح توصیفى بطلمیوس از ستارگان دجاجه انتقاد کرده و ستارگان کم‌نورى را ثبت کرده که بطلمیوس از آنها غفلت کرده‌است (براى فهرست ستارگان افزوده صوفى ← همو، 1997، همانجا). یکى از موارد جالب توجه مذکور ثبت ستاره‌اى در جلوى ستاره منقارالدجاجه بوده‌است (همو، 1406، ص 95). امروزه این ستاره را با نام -روباهک مى‌شناسند که در زمرة ستارگان صورت فلکى روباهک، که افزودة منجمان غربى در قرن هفدهم است، قرار دارد. صوفى (همانجا) علاوه‌بر ستارة مذکور به مجموعه‌اى از دیگر ستارگان کم‌نور روباهک بین دجاجه و دلفین اشاره کرده که بطلمیوس آنها را نیز ثبت نکرده‌است. باوجود این، وى جدول فهرست ستارگان دجاجه را تغییر نداده و آن را دقیقاً مانند بطلمیوس درج کرده‌است (← همان، ص 98).در یک مورد هم صوفى (1406، ص 95ـ96)، مجموعه‌اى از ستارگان دجاجه را که از نزدیکى ستارة چهارم () آغاز مى‌شود، به ستارة سوم () مى‌رسد و در سطرى خمیده به ستاره‌هاى پنجم و ششم ( و ) شلیاق ختم مى‌شود، به جامى تشبیه کرده‌است.در سده‌هاى میانى نام برخى از ستارگان دجاجه به لاتینى ترجمه شدند و با تغییرات و تحریفهایى به زبانهاى اروپایى راه یافتند؛ چنان‌که ذَنَب‌الدجاجه و صدرالدجاجه به‌صورتهاى تحریف‌شده Deneb و Sudr/Sadr همچنان به‌کار مى‌روند. در مواردى این تحریفها پیچیده‌تر بوده‌است، چنان‌که نام Albireo که امروزه در زبانهاى اروپایى براى - دجاجه به‌کار مى‌رود، در زبانهاى یونانى، عربى و لاتینى مسیرى تحولى داشته‌است (← کونیچ و اسمارت ، ص 32ـ33).در احکام نجوم دورة اسلامى، ستارگان دجاجه را از مزاج زهره و عطارد مى‌دانستند (← شهمردان‌بن ابى‌الخیر، ص 439؛ مسعودىمروزى، ص 69؛ صوفى، 1351ش، ص 68). احتمالاً این مطلب برگرفته از کتاب تترابیبلوس (در دورة اسلامى: اربع مقالات) بطلمیوس (ص 55) بوده‌است.در نجوم جدید دجاجه با صورتهاى فلکى عقاب، قیفاووس، تنّین، سوسمار، فَرَس اعظم و روباهک هم‌مرز است و 949,1% (معادل 98,803 درجة مربع) از آسمان را مى‌پوشاند. دجاجه 79 ستاره درخشان‌تر از قدر 5ر5 دارد. محدودة این صورت فلکى از بُعد 19 ساعت و 7 دقیقه تا 22 ساعت و 1 دقیقه و از مِیل ْ28+ تا ْ61+ است. ستارة - دجاجه از لحاظ درخشندگى واقعى یکى از درخشان‌ترین ستارگان آسمان و -دجاجه نیز یکى از مشهورترین و زیباترین ستارگان دوتایى است. ستاره 61- دجاجه هم نخستین ستاره‌اى است که بسل ، اخترشناس آلمانى، در 1254/1838 براساس روش اختلاف منظر، فاصله آن را از زمین یازده سال نورى به‌دست آورده‌است (بکیچ، همانجا).منابع : ابن‌قتیبه، کتاب‌الانواء، حیدرآباد، دکن 1375/1956؛ ابن‌منظور؛ ابوریحان بیرونى، کتاب التفهیم لاوائل صناعة‌التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران 1362ش؛ همو، کتاب القانون‌المسعودى، حیدرآباد، دکن 1373ـ1375/ 1954ـ1956؛ الف لیلة‌ولیلة، بیروت: المکتبة‌الثقافیة، 1401/1981؛ محمدبن محمد زَبیدى، تاج‌العروس من جواهرالقاموس، چاپ على شیرى، بیروت 1414/1994؛ شهمردان‌بن ابى‌الخیر، روضة‌المنجمین، چاپ عکسى از نسخة خطى کتابخانة ملک، با مقدمه و فهرستها و اصطلاحات نجومى از جلیل اخوان زنجانى، تهران 1368ش؛ عبدالرحمان‌بن عمر صوفى، کتاب صورالکواکب، چاپ عکسى از نسخة خطى کتابخانة بودلیان، ش 144. Marsh ، فرانکفورت 1406/1986؛ همان : ترجمه صورالکواکب عبدالرحمن صوفى، به قلم نصیرالدین طوسى، چاپ معزالدین مهدوى، تهران 1351ش؛ مظفربن محمدقاسم گنابادى، شرح بیست باب ملامظفر (دربارة رساله بیست باب در معرفت تقویم اثر عبدالعلى‌بن محمد بیرجندى)، چاپ سنگى ]بى‌جا[ 1276؛ محمدبن مسعود مسعودىمروزى، مجمع‌الاحکام، چاپ على حصورى، تهران 1379ش؛ محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقى عربى با زبانهاى سامى و ایرانى، تهران 1357ش؛Richard Hinckley Allen, Star names: their lore and meaning, New York 1963; Michael E. Bakich, The Cambridge guide to the constellations, Cambridge 1995; Robert Burnham Jr., Burnham's celestial handbook: an observer's guide to the universe beyond the Solar System ,New York 1978; EI2, s.v. "Al-Rukhkh" (by U. Marzolph); Pierre Grimal, Dictionnaire de la mythologie grecque et romaine, Paris 1986; Paul Kunitzsch and Tim Smart, Short guide to modern star names and their derivations, Wiesbaden 1986; Patrick Moore, Guide to stars and planets, London 1993; Claudius Ptolemy, Ptolemy's Almagest, translated and annotated by G. J. Toomer, Princeton, N.J. 1998; idem, Tetrabiblos, edited and translated into English by F. E. Robbins, London 1980; Abd-AL- Rahman Sûfi, Description des étoiles fixes, traduction littérale de deux manuscrits arabes de la de la Bibliothèque et Copenhague de Royale Bibliothèque impériale de St. Pétersbourg, avec des notes par H.C.F.C. Schjellerup, St.Pétersbourg 1874, repr. in Islamic mathematics and astronomy, vol. 26, Collected and reprinted by Fuat Sezgin, Frankfurt am Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University, 1997.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حمیدرضا گیاهی یزد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده