دبیس بن صدقه ← مزْیدیان
معرف
دُبَیس‌بن صدقه ← مَزْیدیان#
متن
دُبَیس‌بن صدقه ← مَزْیدیانNNNNدُبَیس‌بن على ← مزیدیانNNNNدَبیق، شهرى کوچک در شمال‌شرقى مصر که امروز ویرانه‌هایى از آن برجاى مانده‌است. نام دبیق (← ابن‌خرداذبه، ص 83؛ یاقوت حموى، ذیل مادّه؛ ابن‌دقماق، قسم 2، ص 89؛ ابن‌جِیعان، ص 76) در آثار مؤلفان به اشکال گوناگون به‌کار رفته‌است، از جمله دَبقوا (← ابن‌حوقل، ص 156)، دَبقو (مقدسى، ص 54، 193؛ بکرى، ج 2، ص 761؛ ادریسى، ج 1، ص338؛ نیز ← سارجنت ، ص 136)، دبقا (یاقوت حموى، ذیل «دبقا»؛ سیوطى، ج 1، ص 313) و دیبق (ابن‌مماتى، ص 136).ادریسى (همانجا) دبیق را از جزیره‌هاى دریاچة تِنّیس و یاقوت حموى (ذیل مادّه) آن را نزدیک تنّیس* دانسته‌است و نویسندگان دوره‌هاى بعد مانند ابن‌دقماق (همانجا)، دبیق را به مساحت 323 فِدّان (هر فدان 6368 مترمربع) و ابن‌جیعان (همانجا) آن را جزو منطقة الغربیه، یعنى سرزمینهاى واقع در غرب شاخه شرقى نیل (← رمزى، قسم 2، ص 8) نوشته‌اند. به نظر مى‌رسد علت ناکامى نویسندگان و جغرافى‌دانان در تعیین مکان صحیح دبیق این باشد که در برخى ایام شهر دستخوش ویرانیهایى شده‌است؛ به‌ویژه آنکه به لحاظ موقعیت جغرافیایى در معرض سرریز شدن آب رود نیل و دریاى مدیترانه بوده‌است (← یاقوت حموى، همانجا؛ ابوالفدا، ص 119؛ نیز ← رمزى، قسم 1، ص 243ـ244). اختلاف بر سر تعیین محل دبیق امروزه نیز باقى است، چنان‌که برخى ویرانه‌هاى آن را با تل‌دبقو یا دبجوى در نزدیکى دریاچة مَنزَله (تنیس) در شمال‌شرقى ناحیه صان‌الحَجَر، به مرکزیت فاقوس در استان شرقیه، تطبیق مى‌دهند و برخى نیز ویرانه‌هاى واقع در ناحیة کَفْرتُرْعه جدید به مرکزیت شِربین در استان الغربیه را بقایاى دبیق مى‌دانند (رمزى، همانجا؛ نیز ← د. اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه).شهرت اصلى دبیق در دورة اسلامى به منسوجات مرغوب و ارزشمند آن بوده‌است. منسوجات دبیق به‌ویژه در زمان حکومت خلیفة فاطمى العزیزباللّه (ﺣک : 365ـ386) رونق فراوان داشته‌است (← ناصرخسرو، ص 59؛ مقریزى، ج 4، قسم 1، ص 82). بدرالدین عینى (ص 164) هنگام ذکر میراث نهمین خلیفة فاطمى مستعلى‌باللّه (ﺣک : 487ـ495) از پانصد صندوق جامة دبیقى و دمیاطى وى یاد کرده‌است. ابن‌مأمون نیز در 517، لباس حریر دبیقى را از خلعتهاى خلیفه به‌شمار آورده‌است (← ص 72).در دبیق انواع پارچه‌هاى ابریشمى زربفت، حریر، کتان سفید و الوان بافته مى‌شد (← مقریزى، همانجا؛ نیز ← سارجنت، ص 143). ارزش یک پیراهن دبیقى هزار دینار (ادریسى، همانجا)، و به گفتة مقریزى (همانجا) قیمت یک عمامة زربفت دبیقى به طول صد ذراع (هر ذراع 48 سانتیمتر) به پانصد دینار مى‌رسید.صنایع نساجى دبیق از نیمة اول قرن هفتم دچار رکود گردید و مراکز نساجى آن و اکثر شهرهاى اطراف آن تعطیل شد. علت این رکود احتمالاً ورود روزافزون منسوجات اروپایى بوده‌است (د. اسلام، چاپ دوم، ذیل «کتان»). احتمالاً این رکود اقتصادى موجب کاهش جمعیت شده و رفته‌رفته شهر به‌صورت ویرانه درآمده‌است.گاستون‌ویه ، خاورشناس فرانسوى، از سه قطعه پارچه(یک قطعه عباسى و دو قطعه فاطمى) نام برده‌است که در نقوش آنها نام دبیق به چشم مى‌خورد (← د. اسلام، ذیل مادّه).به سبب کیفیت و شهرت دبیق در منسوجات، نوعى از منسوجات که در مصر، بغداد و کازرون تولید مى‌شد، دبیقى نام گرفته بود (← بیهقى، ص52؛ نیز ← لسترنج، ص266، 294).منابع: ابن‌جیعان، کتاب التحفة‌السنیة بأسماء البلاد المصریة، بولاق 1316/ 1898، چاپ افست ]قاهره[ 1974؛ ابن‌حوقل؛ ابن‌خرداذبه؛ ابن‌دقماق، کتاب الانتصار لواسطة عقدالامصار، بولاق 1310/ 1893، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ ابن‌مأمون، نصوص من اخبار مصر، چاپ ایمن فؤاد سید، قاهره 1983؛ ابن‌مماتى، کتاب قوانین الدوّاوین، چاپ عزیز سوریال عطیه، قاهره 1411/1991؛ اسماعیل‌بن على ابوالفداء، کتاب تقویم‌البلدان، چاپ رنو و سلان، پاریس 1840؛ محمدبن محمد ادریسى، کتاب نزهة‌المشتاق فى اختراق الآفاق، بیروت 1409/1989؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، کتاب المسالک و الممالک، چاپ ادریان فان‌لیوفن و اندرى‌فرى، تونس 1992؛ بیهقى؛ محمد رمزى، القاموس الجغرافى للبلاد المصریة من عهد قدماء المصریین الى سنة 1945، ]قاهره [1994؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، لب‌اللباب فى تحریر الانساب، چاپ محمد احمد عبدالعزیز و اشرف احمد عبدالعزیز، بیروت 1411/1991؛ محمودبن احمد عینى، السَّیف المُهَنَّد فى سیرة الملک المؤیّد «شیخ المحمودى»، چاپ فهیم محمد شلتوت، قاهره 1998؛ مقدسى؛ احمدبن على مَقریزى، کتاب المواعظ و الاعتبار فى ذکر الخطط و الآثار للمقریزى، ج 4، قسم 1، قاهره 1923؛ ناصرخسرو، سفرنامه ناصرخسرو، چاپ نادر وزین‌پور، تهران 1367ش؛ یاقوت حموى؛EI2, s.vv. "Dabīk" (by G.Wiet), "Kattān" (by E. Ashtor); Guy Le Strange, The lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1930; R.B. Serjeant, Islamic textiles: material for a history up to the Mongol conquest, Beirut 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عباس احمدون

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 17
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده